Кіріспе

Андертон қайық көтеруі – Солтүстік-Батыс Англиядағы Андертон ауылының жанында орналасқан екі кассионды көтеру шлюзі. Ол екі кеме жүретін су жолы – Уивер өзені мен Трент және Мерси каналы арасында 50 фут (15 метрлік) тік байланыс қамтамасыз етеді. Бұл құрылыс ескерткіш ретінде тіркелген және Англияның Ұлттық мұра тізіміне енгізілген; сонымен қатар Су жолдарының жеті кереметінің бірі деп танылады. 1875 жылы салынған қайық көтеруі 100 жылдан астам уақыт бойы пайдаланылды, бірақ 1983 жылы коррозияға байланысты жабылды. 2001 жылы қалпына келтіру жұмыстары басталды және 2002 жылы қайық көтеруі қайта ашылды. Көтеру және оған қоса келушілер орталығы мен көрмесі Canal & River Trust ұйымы басқарады. Бұл Ұлыбританиядағы екі жұмыс істейтін қайық көтергіштің бірі; екіншісі – Шотландиядағы Фолкирк дөңгелегі.

Экономикалық негіздер

Шешир жазығының астындағы тау тұзы Рим дәуірінен бері өндіріліп келеді. 17 ғасырдың соңына қарай Нортвич, Миддлвич, Нантвич және Уинсфордтың "тұз қалалары" маңында тұз өндірудің ірі индустриясы дамыды. 1734 жылы Уивер өзені арқылы кеме қатынасының аяқталуы Уинсфордтан солтүстікке қарай Нортвич арқылы Фродшамға дейін тұз тасымалдауға қолайлы кеме жолын қамтамасыз етті. 1759 жылы екінші Уивер навигациялық заңы Уивер навигациясының сенімділерін тағайындады және оларға маршрутты күтіп ұстау және пайдалану жауапкершілігін жүктеді. 1777 жылы Трент және Мерси каналының ашылуы Уивер навигациясына жақын, оның бір бөлігі үшін тағы бір балама жол ұсынды, бірақ ол оңтүстікке қарай Сток-он-Тренттегі көмір және керамика өнеркәсібіне дейін созылды. Екі су жолының иелері бәсекелесудің орнына бірлесіп жұмыс істеудің пайдалырақ екенін шешті. 1793 жылы Андертон қаласында Уивердің солтүстік жағалауында 50 фут (15 м) биіктіктегі каналдың тіктеуіне дейін өзенді алып келетін бассейн қазылды. Андертон бассейні Уивер навигациясының сенімділеріне тиесілі және олар басқарды. Су жолдары арасында жүктерді тасымалдау үшін екі кран, екі тұз құбыры және Кольпорттағы әлдеқайда үлкен Хай Инклинд Плейннің ықпалымен салынған еңкейген жазық сияқты құрылғылар салынды. 1801 жылы екінші кемежай салынды, ал 1831 жылы бассейнге екінші кіреберіс қосылды, соның нәтижесінде нысандар кеңейтілді.

Жоспарлау және жобалау

1870 жылы Андертон бассейні екі бағыттағы жүк тасымалы үшін маңызды алмасу пунктіне айналды, онда кеңейтілген қоймалар, үш екі еңісті көтергіш және төрт тұз құбыры орналасқан. Тасымалдау уақытты көп алатын және қымбатқа түсетін болғандықтан, Weaver Navigation Trustees су жолдары арасында тікелей байланыс қажет деп шешті, бұл кемелердің бірінен екіншісіне тоқтаусыз өтуіне мүмкіндік берер еді. Көп қабатты шлюздерді қарастырғанмен, олардың орнының қолайсыздығы және пайдалану кезінде судың жоғалуы салдарынан бас тартты. 1870 жылы Trustees Андертон бассейнінде кеме көтергіш құрылысын ұсынды. Trustees Трент және Мерси каналының иесі – Солтүстік Стаффордшир теміржол компаниясынан жобаның құнына үлес қосуды сұрады. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, Trustees жобаны өз қаражатымен қаржыландыруға бекітті. Trustees бас инженері Эдвард Лидер Уильямсқа кеме көтергіштің жоспарын жасау тапсырылды. Ол сумен толтырылған екі кассионды қолданатын конструкцияны таңдады, олар бір-біріне тепе-теңдік беретін және кемелерді жоғары және төмен көтеру үшін салыстырмалы түрде аз қуат қажет ететін болар еді. 1835 жылы аяқталған Ұлы Батыс каналындағы ұқсас кеме көтергіш, кассиондарды жоғарыдағы тепе-теңдік дөңгелегі арқылы байланыстыру үшін тізбектерді пайдаланған. Оның үстіне, жүкталған кассиондардың салмағын көтере алатын массивті тас конструкция салынған. Лидер Уильямс, егер сумен толтырылған гидравликалық поршеньдерді қолданса, олардың салмағы жер астына орналастырылған поршеньдер мен цилиндрлерге түсетінін және осылайша әлдеқайда жеңіл конструкция қолдануға болатынын түсінді. Ол Лондондағы Корольдік Виктория догіндегі тәжірибелі инженер Эдвин Кларк жобалаған гидравликалық кеме көтергішін және құрғақ док құрылысын көргеннен шабыттанған болуы мүмкін. Құрылғы қалыпты жұмыс істегенде, гидравликалық поршеньдердің цилиндрлері диаметрі бойынша судың өтуіне мүмкіндік беретін құбырмен байланыстырылған, осылайша ауыр кассион төмен түсіп, жеңіл кассион жоғары көтерілген. Көтергіштің басында және соңында реттеулер жасау үшін әрбір цилиндрді жеке-жеке, жоғарғы жағында орналасқан аккумулятор немесе қысым ыдысының күшімен іске қосуға болар еді, ол бу машинасымен толықтырылатын. Қажет болған жағдайда, бу машинасы мен аккумуляторы гидравликалық поршеньдердің әрқайсысын жеке-жеке іске қосып, кассиондарды көтере алатын, бірақ бұл режимде кассионды көтеруге шамамен 30 минут уақыт кетсе, ал қалыпты жағдайда үш минут қана уақыт алатын. 1880 және 90-шы жылдарда көтергіш арқылы тасымалданатын жүк көлемі тұрақты түрде өсті, бірақ гидравликалық цилиндрлер проблемаларды тудыруін тоқтатпады. Бір цилиндрдің тығыздағышы (поршень цилиндр қабырғасы арқылы қозғалған жерде) 1887 жылы уақытша жөнделіп, 1891 жылы ауыстырылды, ал екінші цилиндрдің тығыздағышы 1894 жылы ауыстырылды. Ең үлкен алаңдаушылық поршеньдердің тозуы болды. Гидравликалық жүйеде канал суын жұмыс сұйықтығы ретінде пайдалану және поршеньдерді өзен деңгейіндегі ылғалды докқа батыру поршеньдердің коррозиясына және "сызаттардың" пайда болуына әкелді. Мыспен жасалған сызаттарды жөндеуге жасалған әрекеттер жағдайды нашарлатты, себебі ол қышқыл канал суымен электролиттік реакцияға түсіп, айналасындағы темірдің коррозиясын жеделдетті. 1897 жылы көтергіш дистилденген суды жұмыс сұйықтығы ретінде пайдалануға көшті, бұл коррозияны баяулатты, бірақ толығымен тоқтатпады. Келесі бірнеше жылда күтім жұмыстары мен жөндеулер жиіледі, көтергішті бірнеше аптаға толығымен жабуға немесе бір ғана кассионмен жұмыс істеуді қысқартуға әкелді.

Электрмен жұмыс істеуге ауыстыру

1904 жылы Weaver Navigation Trustees компаниясы гидравликалық арқандарды жөндеу үшін қайық көтергішін ұзақ мерзімге жабу мүмкіндігіне тап болды. Олар бас инженер-полковник Дж. А. Санерден гидравликалық жұмысқа баламаларды зерттеуді сұрады. Санер электр қозғалтқыштарын және қарсы салмақтар мен жоғары орналасқан шкивтер жүйесін ұсынды, бұл кассиондардың бір-бірінен тәуелсіз жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бұл шешім гидравликалық жүйеге қарағанда көбірек қозғалатын бөліктерді қамтитын болса да, олар жер үстінде орналасып, қолжетімді болады, демек техникалық қызмет көрсету оңай және арзан болады, сондай-ақ қызмет ету мерзімі ұзарады. Санер атап көрсеткен басқа артықшылықтардың ішінде жұмысшылар санын бірге азайту және қымбат қазандықтарды жөндеуден аулақ болу болды. Санер қайта құруды үш қысқа тоқтаумен жүзеге асыруға уәде берді. Бұл маңызды болды, өйткені бұл қайта құру кезінде көлікке кедергі келтіруді және кіріс жоғалтуды азайтады. Нәтижесінде, кассиондар мен қарсы салмақтардың салмағы енді арқандарға емес, көтергіштің үстіңгі құрылымына түседі. Сондықтан үстіңгі құрылыс нығайтылып, күштірек негізге орнатылды. Жаңа үстіңгі құрылыс бастапқы лифттің айналасына салынды, бастапқы лифтті бөлшектеу қажеттілігін болдырмау үшін, бұл оны ұзақ мерзімге тоқтатуға әкелген болар еді. Жаңа үстіңгі құрылыс әр жағында бес-бес А-тәрізді болаттан жасалған он қаңқадан тұрады, олар электр қозғалтқыштары, жетек валдары және құйма темірден жасалған жоғарғы шкивтер орнатылған, өзен деңгейінен 60 фут (18 м) биіктіктегі машиналар алаңына тіреу берді. Әр кассионның екі жағына бекітілген сым арқандар шкивтер арқылы өтіп, әрбір кассионның салмағын теңестіру үшін әр жағында 18-ден құйма темірден жасалған 36 қарсы салмаққа дейін жетті. Электр қозғалтқышы шкивтер мен олардың подшипниктері арасындағы үйкелісті жеңуге тиіс болды. Керекті қуат орнатылды, бірақ қалыпты жұмыс үшін осы қуаттың жартысы ғана қажет болды. Жаңа негіздер мен үстіңгі құрылысқа қоса, өзен деңгейіндегі ылғалды док құрғақ докқа айналдырылды және лифт пен канал арасындағы суөткізгіш нығайтылды. Бастапқы кассиондар сақталды, бірақ оларды екі жағынан қолдаған сым арқандарды орнату үшін өзгертілді. Қайта құру жұмыстары 1906-1908 жылдар аралығында жүргізілді. Санер уәде бергендей, лифт осы екі жыл ішінде үш рет, барлығы 49 күн жабылды. Жаңадан құрылған лифт 1908 жылдың 29 шілдесінде ресми түрде ашылды (бірақ екінші кассион жаңартылғаннан кейін, бірінші кассион 1908 жылдың мамыр айынан бастап электр қуатымен көлік тасымалдады). 1950-1960 жылдары Ұлыбритания каналдарындағы коммерциялық тасымал көлемі азайды. 1970 жылдары лифттегі тасымал көлемі толығымен демалысқа арналды және лифт қыс айларында көбінесе пайдаланылмады. Жаңа үстіңгі құрылыс коррозияға бейім болды және бүкіл лифт қайың мен резеңке қоспасынан жасалған қорғаныш жабынымен боялды, оны әр сегіз жыл сайын жаңарту қажет болды. 1983 жылы қайта бояу кезінде үстіңгі құрылыста кең ауқымды коррозия анықталды және ол құрылымдық тұрғыдан қауіпсіз емес деп танылды және жабылды.

Қалпына келтіру

1990 жылдары British Waterways компаниясы қалпына келтіру бойынша өтініш беруге дейін алдын ала зерттеулер жүргізді. Алғашқы жоспар бойынша лифт электр қуатымен жұмыс істеуі керек еді, бірақ 1997 жылы English Heritage ұйымымен кеңескеннен кейін, лифтті гидравликалық майды пайдаланып гидравликалық жүйеге қайта келтіруге шешім қабылданды. 7 миллион фунт стерлингтің қалпына келтіру құны үшін Су жолдары қоры, Ішкі су жолдары қауымдастығы, Андертон қайық көтергіші қоры, Андертон қайық көтергішінің достары, Су жолдары круиздік клубтары қауымдастығы, British Waterways және Трент пен Мерси каналы қоғамы арасында серіктестік құрылды. Heritage Lottery Funding 3.3 миллион фунт стерлинг көмектесті, ал 2000-нан астам адам жобаға үлес қосып, тағы 430,000 фунт стерлинг жинады. Қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылы басталды және 2002 жылдың наурыз айында лифт қайтадан қайықтар үшін ашылды. Қазіргі таңда екі қабатты келушілер орталығы мен көрме ғимараты бар, онда кофехана, лифт тарихы туралы ақпарат және фильмдер ұсынылады. Келушілер орталығында лифтті басқарудың жаңа орталығы орналасқан. Түпнұсқа гидравликалық жүйенің өңделген нұсқасы қайта орнатылса да, 1906-08 жылдарға арналған сыртқы рама мен шкивтер жұмыс істемейтін күйде сақталды. Бұрын кассиондарды тепе-теңдеген салмақтар қайта ілініп қойылған жоқ, бірақ келушілер орталығының аумағында лабиринт салу үшін пайдаланылды.