Кіріспе

Торштейн Вебленнің "Бос уақыт класының теориясы: институттардың экономикалық зерттеуі" (1899) – экономика және әлеуметтану саласындағы мақала, сонымен қатар әлеуметтік таптар мен тұтынушылықтың бір функциясы ретінде көзге түсетін тұтынуды сынап бағалайтын еңбек. Бұл адамдардың әлеуметтік жіктелуінен және еңбек бөлінісінен туындаған әлеуметтік құбылыстар; феодалдық дәуірдің (9-15 ғасырлар) әлеуметтік институттары, олар қазіргі заманға дейін сақталған. Веблен байлықты іздеу мен иеленудің адам мінез-құлқына қалай әсер ететінін, сондай-ақ қазіргі заманғы жер иелері – өндіріс құралдарына ие бизнесмендердің экономикалық тұрғыдан пайдасыз, көзге түсетін тұтыну мен бос уақытқа жұмсалатын әрекеттерге белсенді қатысқанын талқылайды. Бұл әрекеттер экономикаға да, қоғамның қалыпты жұмыс істеуі үшін қажетті пайдалы тауарлар мен қызметтерді өндіруге де ешқандай пайда әкелмейді. Керісінше, орта және жұмысшы табы индустрияландырылған, өнімді салаларда еңбек етіп, қоғамның тұрмысын қамтамасыз етеді.

Өмірбаян

"Бос уақыт класының теориясы" (1899) алтын ғасыр (1870–1900) кезінде, Джон Д. Рокфеллер, Эндрю Карнеги және Корнелиус Вандербильттің тонаушы барон миллионерлерінің тұсында жарық көрді. "Бос уақыт класының теориясы" еңбегіндегі әлеуметтану және экономика Чарльз Дарвин мен Карл Маркс, Адам Смит пен Герберт Спенсердің ықпалына толы; осылайша Вебленнің әлеуметтік-экономикалық теориясы адам институтарының ерекшелігі ретінде әлеуметтік эволюция мен дамуды баса көрсетеді. Веблен өз заманында (19 ғасыр) қазіргі экономикалық теорияларды интеллектуалды тұрғыдан тоқырау және гедонистік деп сынға алды, сондай-ақ экономистердің адамдардың әлеуметтік және мәдени жағынан қалай әрекет ететінін ескеруі керек екенін, қоғамның экономикалық мінез-құлқын түсіндіруге арналған теориялық дедукцияға ғана сүйенудің қажеті жоқ екенін айтты. Осылайша, Вебленнің американдық саяси экономика туралы баяндамалары 18 ғасырдың (талап пен ұсыныс) неоклассикалық экономикасына қайшы келді, ол адамдарды экономикалық қызметтен пайдалылық пен максималды ләззат іздейтін ұтымды агенттер деп қарастырды; ал Вебленнің экономикасы адамдарды әлеуметтік мәртебеге ұдайы ұмтылуда жеке бақытын елемейтін, ұтымсыз экономикалық агенттер деп сипаттайды, сондай-ақ қоғамдағы орынға (сынып және экономикалық деңгей) ие болудың беделін де ескереді. Вебленнің қорытындысы бойынша, көзге көрсетуге арналған тұтыну әлеуметтік прогресске жатпайды, себебі американдық экономикалық даму ағылшын аристократиясының тоқырау экономикасының күшті ықпалында болды; демек, көзге көрсетуге арналған тұтыну елдің динамикалық жекебасшылық мәдениетіне қайшы келетін америкалық емес құбылыс еді. Алғашқыда "Бос уақыт класының теориясы: институттар эволюциясындағы экономикалық зерттеу" деп жарияланған кітап Вебленнің 1898 және 1899 жылдар аралығында "Американдық әлеуметтану журналында" жариялаған үш мақаласынан туындады: (i) "Мүлік иелігінің бастауы", (ii) "Әйелдердің варварлық статусы" және (iii) "Шеберлік инстинкті және еңбектің қиындығы". Бұл еңбектерде экономика мен әлеуметтанудың маңызды тақырыптары ұсынылды, олар кейіннен "Бизнес кәсіпорнының теориясы" (1904) – пайда табу мен пайдалы тауарларды жасаудың үйлесімсіздігі туралы, және "Шеберлік инстинкті және өнеркәсіптік өнердің жай-күйі" (1914) – пайдалы өндіріске деген адамның бейімділігі мен адам күш-жігерінің пайдалы өнімдерін ысыраптайтын қоғамдық институттар арасындағы негізгі қайшылық туралы еңбектерінде дамытылды. АҚШ-тағы тұтынушылық қоғамның әлеуметтануы мен экономикасы туралы баяндамаларына сыншылар әсіресе оның әдеби стилінің сатирикалық реңкін ұнатпады және Вебленнің мәдени көзқарасына оның америкалық қоғамға интеграция барысында иммигранттарға қарсы көзқарастарға төтеп берген, практикалық, үнемді және пайдалы адамдардың норвегиялық-американдық қауымдастықтарындағы қатал балалық шағының теріс әсер еткенін айтты.

20 ғасыр

"Профессор Веблен" (1919) эссесінде интеллектуал Х. Л. Менкен "Бос уақыт класының теориясы" (1899) кітабында баяндалған американдықтардың әлеуметтік психологиясы мәселелерін қарастырды: "Айдың ең жалықтырғыш кітабы: доктор Торштейн Веблен өлімге әкелетін түнгі көлеңке тәжін иеленді" (1919) эссесінде "Бос уақыт класының теориясы" мазмұнын талқылағаннан кейін, кітап сыншысы Роберт Бенчли Вэбленге сөз сөйлейтін оқырмандар туралы мәселені көтерді: "Дәрігер бір үлкен қателік жасады. Ол осы кітапты жазу кезінде әлемдегі кез келген әлеуметтік топтан гөрі әлдеқайда көп бос уақыты бар [әлеуметтік] топтың бар екенін болжады. Ол, әлдебір оқырмандар тобына сене алмады ма? 1934 жылғы басылымның кіріспесінде экономист Стюарт Чейз Ұлы депрессияның (1929–1941) экономист Вебленді ақтағанын айтты, себебі "Бос уақыт класының теориясы" "дүниежүзіндегі көрнекті экономистерді" біріктірді. 1953 жылғы басылымның алғы сөзінде социолог К. Райт Миллс Вебленді "Американың ең жақсы сыншысы" деп атады. Кітаптың 1973 жылғы басылымының кіріспесінде экономист Джон Кеннет Галбрайт авторды зерттеу нысаны ретінде қарастырып, Вебленнің өзінің заманының адамы екенін және 1899 жылы жарық көрген "Бос уақыт класының теориясы" Вебленнің 19 ғасырғы көзқарасын бейнелейтінін айтты. Оның мінезі мен сыртқы келбеті жағынан, әлеуметтік ғалым Веблен өзіне немқұрайлы қарап, шалақы болды; ол аңызға негізделген және зиялылыққа қарсы қоғамда зиялы және агностик болғандықтан әлеуметтік наразылыққа ұшырады, сондықтан ақыл-есі кем адамдармен тілдесуде ұқыпсыздық танытты. Джон Дос Пассос өзінің U.S.A трилогиясында, үшінші романында (1933) "Ұлы ақша" Веблен туралы жазды. Онда, Пассостың трилогиядағы тарихи тұлғалардың субъективті портреттерінің бірі ретінде, Вэбленнің өмірбаяны шамамен 10 бетке сияды, атағы бойынша, бұл атау Сократтың қылмыстары үшін ішкен уына сілтеме жасайды. Портрет мына үш соңғы жолмен аяқталады: "бірақ оның ескерткіші / тілге / оның ой-санасының өткір, айқын призмасына орнықты". "Дүниелік философтар: Ұлы экономикалық ойшылдардың өмірі, уақыты және идеялары" (1953) еңбегінде экономика тарихшысы Роберт Хейлбронер Вебленнің әлеуметтік-экономикалық теорияларының АҚШ-тағы 19 ғасырдың соңындағы (1870–1900) өте материалдық және саяси жемқорлықтың алтын ғасырына қатысты екенін, бірақ 21 ғасыр экономикасында қолданылмайды, себебі "Бос уақыт класының теориясы" жалпы АҚШ қоғамына, әсіресе Чикаго қоғамына тән. Осыған орай, журналист Дэниел Гросс "Байларға демалыс жоқ" (2009) еңбегінде былай деді: