Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Рим монетасы
Ancient Roman coin
Сестерций (sestertius) немесе сестерце (sesterces) – ежелгі Рим монетасы. Рим Республикасы кезінде ол сирек жағдайларда ғана шығарылатын шағын күміс монета болды. Рим империясы кезінде ол үлкен қола монета болған. Сестерций атауы "екі жарым" дегенді білдіреді, өйткені оның номиналды құны екі жарым асс (as) құрады (бронзадан жасалған римдік монета, жекеше – асс). Бұл құн коммерция үшін пайдалы болды, себебі ол денарийдің (denarius) төрттен бірін құрады, ал денарий он ассқа тең монета болатын. Атау "semis" – "жарты" және "tertius" – "үшінші" сөздерінен шыққан, мұнда "үшінші" үшінші ассқа сілтеме жасайды: сестерций екі толық асс пен үшінші астың жартысына тең болатын. Ағылшын тіліндегі дереккөздер көбінесе түпнұсқа латынша sestertius, көпше түрі sestertii қолданады; бірақ көне әдебиеттерде жиі sesterce, көпше түрі sesterces және terce (tertius сөзінің ағылшын тіліндегі баламасы) қолданылады. Сестерцийдегі шамаларды қысқартқан жазу IIS (Unicode 𐆘) болып табылады, онда II рим санынан кейін S (semis) әрпі және оның үстінен сызық тартылады; бірақ бұл символ мен әрптердің үстінен сызық тарту әрқашан қолайлы болмағандықтан, оның орнына HS қолданылуы мүмкін, мұнда 'H' әрпінің көлденең сызығы II рим санының үстінен сызық тартылғанын көрсетеді, ал емес 'H' әрпін.
The sestertius (: sestertii) or sesterce (: sesterces) was an ancient Roman coin. During the Roman Republic it was a small, silver coin issued only on rare occasions. During the Roman Empire it was a large brass coin. The name sestertius means "two and one half", referring to its nominal value of two and a half asses (a bronze Roman coin, singular as), a value that was useful for commerce because it was one quarter of a denarius, a coin worth ten asses. The name is derived from semis, "half" and tertius, "third", in which "third" refers to the third as: the sestertius was worth two full asses and half of a third. English language sources routinely use the original Latin form sestertius, plural sestertii; but older literature frequently uses sesterce, plural sesterces, terce being the English equivalent of tertius. A modern shorthand for values in sestertii is IIS (Unicode 𐆘), in which the Roman numeral II is followed by S for semis, and the whole struck through; but because this symbol and striking through letters are not always convenient, HS may be used instead, with the horizontal bar of the 'H' representing the strike through the numeral II, rather than the letter H.
Тарих
Сестерций шамамен б.з.д. 211 жылы динарийдің төрттен бір бөлігі (сонымен қатар, ауреустың жүзден бір бөлігі) құнымен бағаланған кішкентай күміс монета ретінде енгізілді. Бір күміс динардың салмағы шамамен 4,5 грамм, яғни он есекке тең, ал күміс сестерцийдің салмағы екі жарым есекке (1,125 грамм) шамасында болды. Іс жүзінде монеталардың салмағы көбінесе жеткіліксіз болатын. Динарийдің құны он алты есекке дейін төмендетілгенде (бронза номиналының біртіндеп азаюына байланысты), сестерцийдің құны да төрт есекке дейін қайта бағаланды, бұл әлі де динарийдің төрттен бір бөлігіне тең еді. 44 жылға дейін, динарийге қарағанда оның шығарылымы азырақ болды. Шамамен б.з.д. 23 жылы, Августтың ақша реформасымен сестерций үлкен мыс монета ретінде қайта енгізілді, ал қазір мыстан жасалған астың құны сестерцийдің төрттен бір бөлігін құрады. Август сестерцийдің құнын алтын ауреустың жүзден бір бөлігіне тең деп белгіледі. Сестерций 3-ші ғасырдың соңына дейін ең үлкен мыс монета ретінде соғылды. Көбінесе Римдегі монета соғу орындарында соғылды, бірақ 64 жылдан бастап, Неронның (б.з.д. 54–68) және Веспасианның (б.з.д. 69–79) билігі кезінде Лион (Lugdunum) монета соғу орындары да қосымша өндіріс жүргізді. Лион сестерцийлерін бюстінің астындағы кішкентай шар немесе аңыз аяқталу белгісі арқылы тануға болады. Мыс сестерцийдің салмағы әдетте 25-28 грамм, диаметрі 32–34 мм және қалыңдығы 4 мм шамасында болады. Римдіктер үшін қола мен мыс арасындағы айырмашылық маңызды болды. Олардың мысқа берген аты – orichalcum, сондай-ақ aurichalcum (алтын монета, ауреус сөзін қайталайды), яғни «алтын мыс», себебі монеталар жаңа соғылғанда оның жылтыр, алтынға ұқсас көрінісі болды (мысалы, Плиний Егде өзінің «Табиғи тарих» кітабының 34.4 бөлімінде айтқандай). Орихалк салмағы бойынша мыстан екі есе қымбат деп есептелді. Сондықтан жарты сестерций, дупондий, қоладан жасалғандай мөлшер мен салмаққа ие болғанымен, екі есектің құнына тең болды. Сестерцийлер 3-ші ғасырдың соңына дейін соғылды, бірақ металл сапасы нашарлап, портрет өнерінің сақталуына қарамастан, соғу сапасы төмендеді. Кейінгі императорлар ескі сестерцийлерді балқытуға көбірек жүгінді, нәтижесінде мысты балқыту үшін қажетті жоғары температурада күйіп кеткен мырыш компоненті біртіндеп жоғалып кетті (мырыш 419 °C-та балқиды, бірақ 907 °C-та қайнайды, ал мыс 1085 °C-та балқиды). Бұл кемшілік қоламен және тіпті қорғасынмен толтырылды. Кейінгі сестерцийлер көбінесе қараңғырақ түсті болады және олар нашар сапалы бос жаратылған монеталардан жасалған (осы беттегі Гостилиан монетасын қараңыз). Күміс валютаның құнсыздануынан туған инфляцияның біртіндеп әсері сестерцийдің және дупондий мен асс сияқты кіші номиналдардың сатып алу қабілетін тұрақты түрде төмендетті. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында күнделікті шағын төлемдерге дупондийлер мен асс басым болды, бірақ 2-ші ғасырда инфляцияның әсерінен сестерций басым шағын төлемдерге айналды. 3-ші ғасырда күміс монеталардың құрамында күміс азайды, ал мыс немесе қола көбейді. 260 және 270 жылдары негізгі бірлік – екі еселенген динар, антониан болды, бірақ сол кезде бұл шағын монеталардың барлығы қоладан жасалған. Бұл монеталар теория бойынша сегіз сестерцийге тең болғанымен, орташа сестерций оның құрамындағы металлға қарағанда әлдеқайда құнды болды. Соңғы сестерцийлердің кейбіреулерін Аврелиан (270–275 ж.ж.) соқты. Шығарылым соңында, сестерцийдің көлемі мен сапасы төмендеген кезде, екі еселенген сестерцийді алдымен Траян Деций (249–251 ж.ж.) шығарды, ал кейіннен Батыста бөлініп шыққан режимнің басшысы Постум (259–268 ж.ж.) оны үлкен көлемде шығарды. Ол өзінің бейнесі мен аңыздарын басып шығару үшін ескі сестерцийлерді жиі пайдаланды. Екі еселенген сестерций императордың киген сәулелі тәжімен сестерцийден ерекшеленді, бұл құрылғы дупондиусты астан және антонинианды динардан ажырату үшін қолданылды. Ақырында көптеген сестерцийлерді мемлекет және қалтагерлер тартып алып, құлдыраған антонинианды жасау үшін балқытты, бұл инфляцияны одан әрі ушықтырды. 4-ші ғасырдың ақша реформасында сестерций ешқандай рөл атқармады және тарихқа енді.
The sestertius was introduced c. 211 BC as a small silver coin valued at one quarter of a denarius (and thus one hundredth of an aureus). A silver denarius was supposed to weigh about 4.5 grams, valued at ten asses, with the silver sestertius valued at two and a half asses (1.125 grammes). In practice, the coins were usually underweight. When the denarius was retariffed to sixteen asses (due to the gradual reduction in the size of bronze denominations), the sestertius was accordingly revalued to four asses, still equal to one quarter of a denarius. It was produced sporadically, far less often than the denarius, through 44 BC. In or about 23 BC, with the coinage reform of Augustus, the sestertius was reintroduced as a large brass denomination, while the as, now made of copper, was worth one quarter of a sestertius. Augustus tariffed the value of the sestertius as one hundredth of the gold aureus. The sestertius was produced as the largest brass denomination until the late 3rd century AD. Most were struck in the mint of Rome but from AD 64 during the reign of Nero (AD 54–68) and Vespasian (AD 69–79), the mint of Lyon (Lugdunum), supplemented production. Lyon sestertii can be recognised by a small globe, or legend stop, beneath the bust. The brass sestertius typically weighs in the region of 25 to 28 grams, is around 32–34 mm in diameter and about 4 mm thick. The distinction between bronze and brass was important to the Romans. Their name for brass was orichalcum, also spelled aurichalcum (echoing the word for a gold coin, aureus), meaning 'gold copper', because of its shiny, gold like appearance when the coins were newly struck (see, for example Pliny the Elder in his Natural History Book 34.4). Orichalcum was considered, by weight, to be about double the value of copper. This is why the half sestertius, the dupondius, was around the same size and weight as the bronze was, but was worth two asses. Sestertii continued to be struck until the late 3rd century, although there was a marked deterioration in the quality of the metal used and the striking even though portraiture remained strong. Later emperors increasingly relied on melting down older sestertii, a process which led to the zinc component being gradually lost as it burned off in the high temperatures needed to melt copper (zinc melts at 419 °C but boils at 907 °C, copper melts at 1085 °C). The shortfall was made up with bronze and even lead. Later sestertii tend to be darker in appearance as a result and are made from more crudely prepared blanks (see the Hostilian coin on this page). The gradual impact of inflation caused by debasement of the silver currency meant that the purchasing power of the sestertius and smaller denominations like the dupondius and as was steadily reduced. In the 1st century AD, everyday small change was dominated by the dupondius and as, but in the 2nd century, as inflation hit, the sestertius became the dominant small change. In the 3rd century silver coinage contained less and less silver, and more and more copper or bronze. By the 260s and 270s the main unit was the double denarius, the Antoninianus, but by then these small coins were almost all bronze. Although these coins were theoretically worth eight sestertii, the average sestertius was worth far more in plain terms of the metal it contained. Some of the last sestertii were struck by Aurelian (270–275 AD). During the end of its issue, when sestertii were reduced in size and quality, the double sestertius was issued first by Trajan Decius (249–251 AD) and later in large quantity by the ruler of a breakaway regime in the West, named Postumus (259–268 AD), who often used worn old sestertii to overstrike his image and legends on. The double sestertius was distinguished from the sestertius by the radiate crown worn by the emperor, a device used to distinguish the dupondius from the as and the Antoninianus from the denarius. Eventually, many sestertii were withdrawn by the state and by forgers, to melt down to make the debased Antoninianus, which made inflation worse. In the coinage reforms of the 4th century, the sestertius played no part and passed into history.
Есептік бірлік
Сестерций сонымен қатар стандартты есеп бірлігі ретінде қолданылды және жазуларда HS монограммасымен көрсетілді. Үлкен сомалар сестерциум милиясы, яғни мыңдаған сестерцийлермен тіркелді, мұнда милиялар көбінесе жіберіліп, жасырылған түрде берілді. Спартакты жеңу үшін соғысқан, Рим республикасының бай генералы және саясаткері Красс туралы Плиний Ескісі "200 миллион сестерцийге бағалы мүліктері болған" деді. Нанның бір данасы шамамен жарты сестерций тұрды, ал бір секстарий (шамамен 0,5 л) шараптың бағасы жарты сестерцийден азырақ немесе бір сестерцийден көп болуы мүмкін еді. 79 жылы Помпейде бір модиус (6,67 кг) бидай жеті сестерций, қарабидай үш сестерций, бір шелек екі сестерций, бір көйлек он бес сестерций, бір есек бес жүз сестерций тұрды. Тациттің "Анналы" кітабының I тарауының 17.4 және 17.5 бөлімдерінде Тиберийге қарсы көтерілген Рейн армиясының сарбаздарына күніне он асс төленді, олар осы ақшадан өздерінің киім-кешектерін де сатып алуға міндетті болды. Олар күніне бір денарий жалақы талап етті және оны алды. Помпейдегі жазбаларда бір құл аукционда 6252 сестерцийге сатылғаны көрсетілген. Шамамен 75-125 жылдар аралығында Лондиниумда (Римдік Лондон) жасалған жазу тақташасында Фортуната есімді галлдық құл 600 денарийге, яғни 2400 сестерцийге Вегетус есімді адамға сатылғаны тіркелген. Қазіргі заманғы монеталармен немесе бағалармен салыстыру қиын, бірақ біздің заманымыздың I ғасырының көп бөлігіндегі қатардағы легионер жылына тоғыз жүз сестерций алатын, ал Домицианның (81-96 жж.) кезінде оның жалақысы он екі жүзге дейін өсті, бұл күніне 3,3 сестерцийге тең болатын. Оның жартысы тұрмысқа жұмсалатын, солдан кейін, егер сарбаз жалақысын алса, күніне шамамен 1,65 сестерций қалатын.
The sestertius was also used as a standard unit of account and was represented on inscriptions with the monogram HS. Large values were recorded in terms of sestertium milia, thousands of sestertii, with the milia often omitted and implied. The wealthy general and politician of the late Roman Republic, Crassus, who fought in the war to defeat Spartacus, was said by Pliny the Elder to have had "estates worth 200 million sesterces". A loaf of bread cost roughly half a sestertius, and a sextarius (c. 0.5 L) of wine anywhere from less than half to more than one sestertius. One modius (6.67 kg) of wheat in 79 AD Pompeii cost seven sestertii, of rye three sestertii, a bucket two sestertii, a tunic fifteen sestertii, a donkey five hundred sestertii. According to Tacitus' Annals, book I, chapter 17.4 and 17.5, soldiers of the Rhine army who rose against Tiberius were paid ten asses a day, out of which they had to pay, among other things, for their own uniforms. They demanded to be paid a denarius a day, and they got it. Records from Pompeii show a slave being sold at auction for 6,252 sestertii. A writing tablet from Londinium (Roman London), dated to c. 75–125 AD, records the sale of a Gallic slave girl called Fortunata for 600 denarii, equal to 2,400 sestertii, to a man called Vegetus. It is difficult to make any comparisons with modern coinage or prices, but for most of the 1st century AD, the ordinary legionary was paid nine hundred sestertii per annum, rising to twelve hundred under Domitian (81–96 AD), the equivalent of 3.3 sestertii per day. Half of it was deducted for living costs, leaving the soldier, if he was lucky enough to get paid, with about 1.65 sestertii per day.
Нумизматикалық құны
Ертедегі мыс сестерцийлерді нумизматтар жоғары бағалайды, себебі олардың үлкен көлемі граверлерге егжей-тегжейлі портреттер мен сыртқы бейнелер жасауға кең жай берді. Ең әйгілілері – 64 және 68 жылдар аралығында Неронға (б.з. 54-68) соғылған, тарихындағы ең шебер монета ойып жасаушыларының еңбектері. Осы императордың өте реалистік, тікелей бейнеленген портреттері мен әсем сыртқы дизайндары Ренессанс суретшілеріне зор әсер етіп, таң қалдырды. Адрианның (117-138 жж.) Рим империясы бойынша саяхаттарын көрсететін сериясы империяның гүлденген шағын бейнелейді және монетаға Британияның бейнесі алғаш рет осы арқылы түсірілді. Гасырлар өткен соң бұл бейне Англия королі II Чарльз қайта жаңғыртты және Ұлыбританияның ақшаларында осы күнге дейін қолданылып келеді. IV ғасырда өндіріс тоқтатылып, айналымнан алынғандықтан, сестерцийлер басқа римдік қола монеталарымен салыстырғанда сирек кездеседі. Толыққанды соғылған, анық бейнесі бар мысалдары аукционда жоғары бағаға сатылады.
Early brass sestertii are highly valued by numismatists, since their large size gave engravers a large area in which to produce detailed portraits and reverse types. The most celebrated are those produced for Nero (54–68 AD) between the years 64 and 68 AD, created by some of the most accomplished coin engravers in history. The brutally realistic portraits of this emperor, and the elegant reverse designs, greatly impressed and influenced the artists of the Renaissance. The series issued by Hadrian (117–138 AD), recording his travels around the Roman Empire, depicts the Empire at its height, and included the first representation on a coin of the figure of Britannia; centuries later it was revived by English king Charles II, and continues to feature on the United Kingdom coinage. As a result of ceasing production and withdrawals from circulation in the 4th century, sestertii are less common as a whole compared to other Roman bronze coins. Fully struck examples with sharp detail often command high premiums at auction.