Кіріспе

Мағынаны жеткізетін нәрсе. Семиотикада белгі – белгінің өзі емес, белгіні түсіндіретін адамға мағынаны жеткізетін кез келген нәрсе. Мағына қасақана болуы мүмкін, мысалы, белгілі бір мағынасы бар сөз айтылғанда, немесе қасақана емес, мысалы, белгілі бір медициналық жағдайдың белгісі ретінде қабылданатын кезде. Белгілер көру, есту, сезу, иіс сезу немесе дәм сезу сияқты кез келген сезім арқылы хабарласа алады. Екі негізгі теория белгілердің ақпаратты беру қабілетін қалай иеленетінін сипаттайды. Екі теория да белгінің анықтамалық қасиетін бірнеше элемент арасындағы қатынас ретінде қарастырады. Семиологияда, Фердинанд де Соссюр дамытқан семиотика дәстүрінде, белгі қатынасы диадикалық болып табылады, яғни белгінің (белгілеушінің) формасы мен оның мағынасынан (белгіленгеннен) тұрады. Соссюр бұл қатынасты негізінен әлеуметтік келісімге негізделген, ерікті (семиотикалық еріктілік принципі) деп қарастырды. Соссюрдің теориясы тілдік белгілерді зерттеуде ерекше ықпал етті. Басқа бір маңызды семиотикалық теория, С. Пирс дамытқан, белгіні "біреуге, белгілі бір жағдайда, бір нәрсені білдіретін нәрсе" деп, үштік қатынас ретінде анықтайды. Яғни, белгі – белгі құралы (белгінің нақты физикалық түрі), белгі объектісі (белгі мағынасын білдіретін әлемнің бір бөлігі) және интерпретант (тәржімеші түсінген белгі мағынасы) арасындағы қатынас. Пирс бойынша, белгілерді белгі қатынасын байланыстыратын қатынас түріне қарай иконалар, индекс немесе символдар деп бөлуге болады. Иконалар – белгі құралы мен белгі объектісінің ұқсастығы арқылы мағына беретін белгілер (мысалы, портрет немесе карта), индекс – белгі құралы мен белгі объектісінің тікелей байланысы немесе себеп-салдары арқылы мағына беретін белгілер (мысалы, симптом), ал символдар – заң немесе әлеуметтік конвенция арқылы мағына беретін белгілер.

Диадикалық белгілер

Соссюрдың (1857–1913) пікірінше, белгі білдірушіден (signifiant) және білдірілгеннен (signifié) тұрады. Бұларды жеке-жеке қарастыруға болмайды, оның орнына дыбыстағы маңызды айырмашылықтарды әлеуетті (дұрыс) дифференциалдық мағынаға байланыстыру ретінде қарастыру керек. Сауссурдың белгісі тек синхрондық жүйе деңгейінде ғана бар, онда белгілер өзара қатынастағы салыстырмалы және иерархиялық ерекшеліктерімен анықталады. Сондықтан, Сауссурды дұрыс түсінбеушілік – білдірушілерді айтуға болатын кез келген нәрсе деп, ал білдірілгендерді әлемдегі заттар деп қабылдау. Шындығында, тіл мен сөйлеудің (контексттегі сөз) арақатысы лингвистика үшін теориялық мәселе болып табылады және әрқашан болды (мысалы, Роман Якобсонның "Жабылу мәлімдемесі: Лингвистика және поэтика" және т.б.). Сауссурдың атақты тезисі бойынша, белгі мен нақты әлемдегі оның атауы арасындағы байланыс кездейсоқ. Сөз бен ол көрсететін объекті арасында табиғи байланыс жоқ, сондай-ақ объектінің ішкі қасиеттері мен оны білдіруге қолданылатын белгінің арасында себеп-салдарлық байланыс та жоқ. Мысалы, қағаздың физикалық ерекшеліктері "қағаз" деген дыбыстық тіркесіммен белгіленуін талап етпейді. Дегенмен, Соссюр "нақты себептеме" деп атаған нәрсе бар: белгіленуішінің мағына беру мүмкіндіктері тілдік жүйедегі элементтердің құрамымен шектеледі (мысалы, Эмиль Бенвенисттің жалпы лингвистика бойынша еңбектерінің бірінші томындағы белгінің еріксіздігі туралы мақаласы). Басқаша айтқанда, сөз тілдегі басқа сөздерден анық ерекшеленсе және оның бұрынғы мағынасы болмаса ғана жаңа мағынаға ие бола алады. Структурализм кейінірек осы идеяға негізделді: жүйе мен қолдану деңгейлерінің немесе белгінің семантикалық "құндылығының" арасындағы айырмашылықты анықтау тек белгілі бір жүйе ішінде ғана мүмкін.

ХХ ғасырдың теориялары

Хабарды мәтінге айналдыратын әрекеттердің (соның ішінде сөйлеу, жазу, сурет салу, музыка және дене қозғалыстары) тиімділігі жіберушінің біліміне байланысты екендігі туралы келісімге келді. Егер жіберуші қолданыстағы тілмен, оның кодтарымен және мәдениетімен таныс болмаса, онда ол өзге тілдік ортадағы келуші ретінде немесе афазия сияқты медициналық жағдайға байланысты (Роберт Якобсонға қараңыз) ештеңе айта алмайды. Қазіргі заманғы теориялар Соссюрдің белгі мен белгіленетін арасындағы айырмашылығын жоққа шығарады және мағынаны жеке белгілерде емес, олардың контекстінде және қолданылуы мүмкін мағыналардың кеңістігінде іздейді. Мұндай теориялар тілдің – мағынаның әр түрлі жолдармен берілуінің ұжымдық жады немесе мәдени тарихы екенін, және осылайша, өмірдің барлық тәжірибесін құрауы мүмкін екенін көрсетеді (Луи Хелмслевке қараңыз). Хелмслев белгіні ең кішкентай семиотикалық бірлік деп санамады, себебі оны одан әрі бөлуге болады деп есептеді; керісінше, ол «тілдің ішкі құрылымын» фигуралардың жүйесі деп қарастырды, бұл түсінік сөз тіркесі фигурасына жақын, оны ең соңғы семиотикалық бірлік деп санады. Бұл тұрғылықтан сөйлеу – мінез-құлықтың бір түрі ғана болып табылады және назарды мәтінге тіл ретінде емес, мәтінге мақсатты бейнелеу ретінде, автор ниетінің функционалдық түрі ретінде аударады. Бірақ, хабар жіберілгеннен кейін, мәтін тәуелсіз өмір сүреді. Осылайша, осы бетті жасауға қатысқан авторлар бар болғанымен, оларды тек таңдалған және ұсынылған белгілермен ғана бейнелеуге болады. Алушының санасындағы түсіндіру процесі жіберушілердің ниет еткен мағыналарынан мүлдем өзгеше мағыналарды беруі мүмкін. Бірақ, мұндай жағдай неге туындайды? Тексттің жіберушісі де, алушысы да тілдің барлық нюанстарын толық меңгермейді. Әр адамның салыстырмалы түрде аз білім қоры – жеке тәжірибесі мен білімге қатысты көзқарасының нәтижесі болып табылады. Аудитория хабарды алғанда, әрқашан белгілі бір контекстегі белгілерге қолдануға болатын коннотациялық мағыналардың артығы болады (білімдері қаншалықты толық немесе толық емес болса да, танымдық процесс бірдей болады). Сондықтан, хабарды түсінудің алғашқы қадамы – шешімді кейінге қалдыру немесе қосымша ақпарат келгенге дейін күту. Бір кезде, жеке алушы барлық мүмкін мағыналардың қайсысы ең жақсы сәйкес келетінін шешеді. Кейде, белгісіздік шешілмейді, сондықтан мағына белгісіз мерзімге кейінге қалдырылады немесе уақытша немесе шамамен мағына беріледі. Көбінесе, алушының жабылуға деген құштарлығы (гештальт психологиясына қараңыз) әділдіксіздіктер мен жіберушінің ниеттерін ескермей, қарапайым мағыналарға әкеледі.

Постмодерн теориясы

Сыншыл теорияда белгі ұғымы әртүрлі қолданылады. Дэниел Чандлер айтқандай:

Көптеген постмодернисттік теоретиктер білдіруші мен білдірілгеннің толық үзілісін жорамалдайды. "Бос" немесе "қалқып жүретін белгі" – бұл белгісіз, өте өзгермелі, нақтыланбайтын немесе жоқ білдірілгені бар білдіруші ретінде әртүрлі анықталады. Мұндай белгілер әр адамға әртүрлі мағына береді: олар көптеген немесе тіпті кез келген білдірілгендерді білдіруі мүмкін; олар өздерін түсіндірушілер қалағандай мағына бере алады.

Семиотикалық қара тесіктер

Феликс Гуатаридің семиотикалық теориясында семиотикалық қара тесіктер – белгілердің уақыттан тыс қырылуы.