Кіріспе

Аурудың, оның ішінде психикалық аурудың белгілері

Белгілер мен симптомдар – аурудың, жарақаттың немесе жағдайдың байқалатын немесе анықталатын белгілері мен сезілетін құбылыстары. Белгілер объективті және сырттан байқалатын, ал симптомдар – адамның жеке басының субъективті сезімдері. Мысалы, белгі – қалыптыдан жоғары немесе төмен температура, артық немесе кем қан қысымы немесе медициналық тексеруде анықталатын аномалия болуы мүмкін. Симптом – адамның денесінде қызу сезіну, бас ауруы немесе басқа да ауырулар сияқты қалыпты емес жағдайды сезінуі.

Белгілер

Медициналық белгі – аурудың, жарақаттың немесе медициналық жағдайдың объективті, байқалатын көрсеткіші, ол физикалық тексеру барысында анықталуы мүмкін. Бұл белгілер көзге көрінетін, мысалы, бөртпе немесе көгал, немесе басқа тәсілдермен анықталуы мүмкін, мысалы, стетоскоп қолдану арқылы немесе қан қысымын өлшеу арқылы. Медициналық белгілер симптомдармен бірге диагноз қоюға көмектеседі. Белгілердің мысалдары: саусақ немесе аяқ тырнақтарының клубка тәрізді болуы, бұрыс қимыл-қозғалыс және көздің ирисінің айналасындағы қараңғы шеңбер.

Көрсеткіштер

Белгі – жағдайды емдеуге бағыттайтын (осылайша "көрсететін") жағдайдың белсенділігінен ерекшеленеді, керісінше емес (яғни, бұл емдеуді жағдайға бағыттайтын белгі емес) – және нақты емді қолданудың себебі болып табылады.

Симптомдары

Симптом – ауырсыну немесе бас айналу сияқты сезілетін немесе бастан өткізілетін нәрсе. Белгілер мен симптомдар өзара байланысты, мысалы, қызбаның жеке сезімі термометр арқылы жоғары температураны анықтау арқылы белгі ретінде тіркелуі мүмкін. CDC түрлі ауруларды белгілері мен симптомдары бойынша тізімдейді, мысалы, қызылшаның белгілері – жоғары температура, конъюнктивит және жөтел, ал бірнеше күннен кейін қызылшаның бөртпесі пайда болады.

Негізгі белгілері мен белгілері

Негізгі белгілер мен симптомдар өте ерекше, тіпті диагноз қоюға мүмкіндік беретіндей. Кардинал белгі немесе кардинал симптом – аурудың маңызды белгісі немесе симптомдарының бірін білдіруі мүмкін. Аномальді рефлекстер жүйке жүйесіндегі мәселелерді көрсетеді. Белгілер мен симптомдар аурумен байланысты емес физиологиялық жағдайларға да қолданылады, мысалы, жүктіліктің белгілері мен симптомдары немесе дегидратацияның симптомдары. Кейде ауру ешқандай белгілер мен симптомдарсыз жүруі мүмкін, мұндай жағдайда ол симптомсыз деп аталады. Бұл ауруды түрлі зерттеулер, соның ішінде сканерлер арқылы анықтауға болады. Инфекция симптомсыз өтуі мүмкін, бірақ ол жұқпалы болып қалуы мүмкін. "Бас шағым" немесе "бірінші көрініс" термині медициналық көмек сұраған адамның бастапқы алаңдаушылығын сипаттау үшін қолданылады, және бұл анықталғаннан кейін аурудың қазіргі жағдайы туралы толық мәліметтер жиналады. Диагнозға әкелетін симптом – кардинал симптом деп аталады. Кейбір симптомдар шатастыруға болады, себебі ауыртпалықтан туындаған салдарынан дұрыс диагноз қойылмайды, мысалы, оң иықтағы ауырсыну бұлшық етке түскен шап емес, өт қабының қабынуынан болуы мүмкін.

Продром

Көптеген аурулардың бастапқы, продромальды кезеңі болады, онда бірнеше белгілер мен симптомдар әлдебір бұзылудың бар екенін көрсете алады, одан кейін нақтырақ симптомдар пайда болуы мүмкін. Мысалы, қызылшаның продромальды көрінісі құрғақ жөтел, қызба және ауыздағы Коплик дақтарын қамтиды. Мигрень эпизодтарының жартысынан астамы продромальды фазамен өтеді. Шизофрения және деменцияның да айқын продромальды кезеңі бар.

Өмірлік белгілері

Тіршілік белгілері – дененің жалпы қызметін және денсаулық жағдайын дереу өлшейтін төрт көрсеткіш. Олар: дене температурасы, жүрек соғу жиілігі, тыныс алу жиілігі және қан қысымы. Бұл көрсеткіштердің нормасы жасқа, салмаққа, жынысқа және жалпы денсаулық жағдайына қарай өзгереді. Клиникалық жағдайларда қолдану үшін, температураны өлшемей, тек смартфон арқылы тіршілік белгілерінің үшін өлшейтін цифрлық қосымша әзірленді және NHS Англиясы оны мақұлдады. Қосымша Lifelight First деп тіркелген, ал 2020 жылы Lifelight Home әзірленуде, ол адамдар үйде смартфон немесе планшет камерасын ғана пайдаланып денсаулықтарын қадағалауға мүмкіндік береді. Бұл қосымша сонымен қатар қандағы оттегінің қанықтығын және жүрекшелік фибрилляцияны өлшейді. Басқа құрылғылардың қажеті болмайды.

Синдромдар

Көптеген аурулар белгілі белгілер немесе белгілер мен симптомдар тобымен анықталады. Бұл үштен тұратын топ – үштік деп аталады; төртеуден тұратын топ – «тетрад»; немесе бесеуден тұратын топ – «пентад». Үштікке мысал ретінде Мелцер үштігін келтіруге болады: пурпура – шешек, артралгия – буындардағы ауырсыну, және миалгия – бұлшық еттердегі ауырсыну мен әлсіздік. Мелцер үштігі криоглобулинемия ауруын көрсетеді. Хантингтон ауруы – бұл нейродегенеративті ауру, ол моторлық, когнитивтік және психикалық белгілер мен симптомдардың үштігімен сипатталады. Белгілі бір ауруға тән болатын мұндай топтардың саны синдром деп аталады. Мысалы, Нунан синдромының диагностикалық ерекшеліктері – бет және қаңқа-бұлшық ет жүйесінің ерекше белгілері. Нефроздық синдром сияқты кейбір синдромдардың бірнеше түпкі себептері болуы мүмкін, олардың барлығы бүйректерге әсер ететін аурулармен байланысты. Кейде балаларда немесе жас ересектерде генетикалық тестілеуден кейін де анықталмайтын генетикалық бұзылыстың болуын көрсететін симптомдар пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда «атауы жоқ синдром» (SWAN) термині қолданылуы мүмкін. Көбінесе диагноз кейінірек, басқа, нақтырақ симптомдар пайда болғанда қойылады, бірақ көптеген жағдайларда диагноз қойылмай қалуы мүмкін. Диагноз қою мүмкін болмауына себеп – симптомдардың ерекше үйлесімі, аурулардың бірінің үстіне бірі келуі, симптомдардың белгілі бір бұзылысқа тән емеуі немесе аурудың өте сирек кездесуі болуы мүмкін. Белгілі бір синдромға шалдыққан адамда синдромды құрайтын/анықтайтын барлық белгілер мен/немесе симптомдардың толыққанды көрінуі міндетті емес.

Оң және теріс

Сенсорлық симптомдар оң симптомдар ретінде де, немесе симптомның қалыпты емес болуынан, мысалы, қытықтау немесе қышу сияқты, немесе қалыпты емес жоғалуынан, мысалы, иіс сезудің жоғалтуы сияқты сипатталуы мүмкін. Теріс симптомдар үшін төмендегі терминдер қолданылады: гипоэстезия – бұл қысым, тиісу, жылу, суық сияқты орташа күшті тітіркендіргіштерге сезімталдықтың ішінара жоғалуы. Анестезия – күшті тітіркендіргіштерге, мысалы, тікенектің шаншуына сезімталдықтың толық жоғалуы. Гипоалгезия (анальгезия) – ауыртпалық сезімнің жоғалуы. Симптомдар шизофрения сияқты кейбір психикалық ауруларда да теріс және оң болып топтастырылады. Оң симптомдар – бұл ауруда болатын және көптеген адамдарда қалыпты жағдайда кездеспейтін, сондай-ақ қалыпты функциялардың артық немесе бұрмалануын көрсететін белгілер. Мысалдар: галлюцинациялар, бұрықпалар және ерекше мінез-құлық. Теріс симптомдар – бұл әдетте болатын, бірақ азайған немесе жоқ функциялар; мысалы, шизофренияның теріс симптомдарына әлеусіздік және ангедония жатады. МакАрдл ауруының метаболикалық миопатиясы (GSD V) және фосфоглюкомутаза жетіспеушілігі (CDG1T/GSD XIV) бар адамдар бастапқыда жеңіл немесе орташа аэробтық жүктеме кезінде шаршағыштық сезінеді, бірақ 6-10 минуттан кейін "екінші дем" деп аталатын жағдайда симптомдар басылады.

Нейропсихиатриялық

Нейропсихиатриялық симптомдар дегенеративтік көптеген ауруларда, оның ішінде деменция және Паркинсон ауруында кездеседі. Симптомдардың арасында әдетте әлеусіздік, алаңдау және депрессия болады. Неврологиялық және психиатриялық симптомдар Вильсон ауруы сияқты кейбір генетикалық ауруларда да кездеседі. Орындау функциясының бұзылуының белгілері шизофрения және ЖСҚҰ (Жетекшілік-қиындықтар синдромы) сияқты көптеген ауруларда табиғи.

Радиологиялық

Радиологиялық белгілер – бұл суреттеу кескініндегі қалыптан тыс медициналық көріністер. Оларға Микки Маус белгісі және Алтын S белгісі жатады. Шағымның себебін анықтау үшін суреттеуді пайдаланғанда, байланысы жоқ, кездейсоқ табылған нәтижелер де болуы мүмкін.

Кардинал

Кардинал белгілер мен симптомдар диагностикалық және патогномоникалық болуы мүмкін – диагнозды нақты анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, қабынудың, созылмалы бронхит пен Паркинсон ауруының асқынуларының белгілі бір кардинал белгілері мен симптомдары бар. Патогномоникалық кардинал белгіден өзгеше, белгінің немесе симптомның болмауы көбінесе ауруды жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Бұл латын тіліндегі sine qua non терминімен белгілі. Мысалы, егер тұқым қуалайтын ауруға тән белгілі генетикалық мутациялар болмаса, онда бұл ауру жоққа шығарылады. Тағы бір мысал, егер вагинальдық pH 4,5-тен төмен болса, бактериялық вагиноз диагнозы қойылмайды.

Рефлекстер

Рефлекс – организмнің күйзеліске автоматты жауабы. Оның жоқтығы, әлсіреуі (гипоактивті) немесе күшеюі (гиперактивті) орталық немесе шеткі жүйке жүйесінің зақымдану белгісі болуы мүмкін. Мысалы, тізе рефлексі (тізе соққысы) кезінде оның әлсіреуі немесе жоқтығы Вестфал белгісі деп аталады және бұл төменгі моторлық нейрондардың зақымдануын көрсетеді. Жауап күшті болса, жоғарғы моторлық нейрондар зақымдалған болуы мүмкін.

Жақсылық

Бірқатар медициналық жағдайлар ерекше бет пішінімен немесе сыртқы түрімен байланысты, бұл жағдайға "фациес" деп аталады. Мысалы, "эльф беті" эльфтерге тән мүсінге ұқсас келеді және ол Уильямс синдромымен немесе Донохью синдромымен байланысты болуы мүмкін. Ең танымал фациес – өлімге жақындағанда адам бетінде көрінетін Гиппократ фациесі болып табылады.

Анамнездік белгілер

Анамнестикалық белгілер (anamnēstikós, ἀναμνηστικός, "еске түсіруге қабілетті") – бұрынғы жағдайды көрсететін белгілер, мысалы, қолдың сал болуы өткен инсультты көрсетеді.

Симптоматикасы

Симптом (грекше σύμπτωμα, "көріністер, бақытсыздық, оқиға", συμπίπτω, "мен кездесемін", συν "бірге, қоса" және πίπτω, "мен құлаймын") – қалыпты функциядан немесе сезімнен ауытқу. Симптоматология (сондай-ақ семиология деп те аталады) – аурудың белгілері мен симптомдарын зерттейтін медицина саласы. Бұл зерттеуге аурудың көріністері де кіреді. Оны алғаш рет 1670 жылы Генри Стубб семиотика деп сипаттаған, бұл термин қазір белгілермен байланыс туралы ғылым үшін қолданылады. XIX ғасырға дейін дәрігер мен науқастың бақылау қабілеттері арасында елеулі айырмашылық болған жоқ. Көптеген медициналық практикалар дәрігер мен науқас арасындағы ынтымақтастық ретінде жүргізілді; бірте-бірте бұл "медициналық зерттеушілер қауымдастығынан келген пікірдің біртұтас консенсусымен" алмастырылды. Олардың барлығы шамамен бірдей нәрселерді байқаса да, дәрігердің осы нәрселерді түсіндіруі жақсырақ болды: "дәрігерлер нәтижелердің мәнін білді, ал қарапайым адам білмейді". XX ғасырда кең ауқымды бейнелеу техникаларының, сондай-ақ генетикалық тестілеу, клиникалық химиялық тестілеу, молекулалық диагностика және патогеномика сияқты басқа да тестілеу әдістерінің енгізілуі диагностикалық мүмкіндіктерге үлкен әсер етті. 1761 жылы Леопольд Ауенбрукгер тыныс алу органдарының ауруларын диагностикалау үшін перкуссия техникасын ашты. Дене қуыстарын соғу арқылы кез келген ерекше дыбыстарды анықтау әдісі кардиологияда бұрыннан қолданылып келді. 1819 жылы Рене Леннек стетоскопты енгізді, ол жүрек пен тыныс алу жолдарының дыбыстарын тыңдау үшін қолданылатын, ғасырлар бойы қолданылып келген жүректі тікелей құлаққа қойып тыңдау әдісін алмастыра бастады. Леннектің еңбегі 1824 жылы Джон Форбс тарапынан ағылшын тіліне аударылды. 1846 жылы хирург Джон Хатчинсон (1811–1861) өкпенің механикалық қасиеттерін бағалауға арналған спирометрді енгізді, ол мәжбүрлі сыртқы тыныс алу және мәжбүрлі ішкі тыныс алу арқылы өлшенді. (Өкпе көлемі мен ауа ағынының жылдамдығы шектеулі ауруларды (мысалы, кістік фиброз) және обструктивті ауруларды (өкпе көлемі қалыпты, бірақ ауа ағынының жылдамдығы төмендейді, мысалы, эмфизема) ажырату үшін қолданылады.) 1851 жылы Герман фон Гельмгольц (1821–1894) офтальмоскопты ойлап тапты, ол дәрігерлерге адам көзінің ішкі жағын қарауға мүмкіндік берді. (1870 жылдар шамасында) Сэр Томас Клиффорд Оллбуттың (1836–1925) алты дюймдік (он екі дюймдік емес) қалталық клиникалық термометрін, ол 1867 жылы ойлап тапқан, кеңінен клиникалық қолдануға енгізілді. 1882 жылы Роберт Кох бактериялық мәдениеттерді енгізді, бастапқыда туберкулез үшін, бактериялық инфекцияны растайтын алғашқы зертханалық тест. 1895 жылы Вильгельм Конрад Рентген (1845–1923) ашқан Х-сәулесін клиникалық қолдану сол жылы дерлік басталды. 1896 жылы Сципионе Рива Рокчи (1863–1937) жасаған сфигмоманометрді қан қысымын өлшеу үшін енгізді.

Диагностика

Белгілерді тану және симптомдарды анықтау диагнозға алып келуі мүмкін. Әйтпесе, физикалық тексеру жүргізілуі және медициналық тарих алынуы мүмкін. Қан талдаулары, сканерлеулер және биопсия сияқты қосымша диагностикалық медициналық тексерулер қажет болуы мүмкін. Мысалы, рентген сәулесі күдікті сүйек сынығын тез анықтауға мүмкіндік береді. Тексеру барысында немесе медициналық тексеру нәтижесінде анықталған маңызды жайт медициналық қорытынды деп аталады.