Кіріспе

1998 жылғы Канада Жоғарғы Сотының Квебектің Канададан заңды түрде бөліну мүмкіндігіне қатысты ісі. Reference Re Secession of Quebec, [1998] 2 SCR 217 – бұл Канаданың Жоғарғы Сотының Канада және халықаралық құқық бойынша Квебектің Канададан бір жақты түрде бөлінуінің заңдылығы туралы маңызды шешімі. Квебек үкіметі де, Канада үкіметі де Жоғарғы Соттың пікіріне қанағаттанғанын білдірді, соның ішінде шешімнің әртүрлі бөлімдерін атап көрсетті.

Өмірбаян

1976 жылы Квебек провинциялық сайлауында Parti Québécois (PQ) партиясы Ұлттық Ассамблеяның (MNA) көпшілік мүшелерін сайлағаннан кейін үкімет құрды және 1980 жылы тәуелсіздік туралы референдум өткізді. Квебек провинциясының үкіметі провинция халқынан Квебек үшін егемендік алуға келісім беру мандатын беру және Канадамен жаңа саяси және экономикалық одақ құру қажеттігі туралы сұрады. Референдум нәтижесінде егемендік опциясы жеңіліске ұшырады, дауыс берушілердің 59,6 пайызы егемендікке қарсы дауыс берді. Бірақ 1981 жылы PQ қайта сайланды, бұл жолы референдум өткізбеуге уәде берді. 1982 жылы федералды үкімет Лондондағы Ұлыбритания Парламентіне Канада Конституциясын өзгерту туралы өтініш жасады, соның нәтижесінде болашақта барлық түзетулер Канада Парламенті мен провинциялардың заң шығарушы органдарының келісімімен жүзеге асырылатын болды. Осыған дейін Канада Конституциясы, әдетте, Британ Парламентінің қарапайым заңы болғандықтан, барлық түзетулер Британ Парламенті актілері арқылы жасалған. Бұл отандық түзету рәсіміне көшу «патриация» деп аталды. 1982 жылы қабылданған түзету формуласына Квебек үкіметі қарсы болды. Квебек сондай-ақ Канаданың құқықтары мен бостандықтарының Хартиясы сияқты басқа конституциялық өзгерістерге де қарсы болды, бірақ бұл қарсылық олардың мазмұнына емес, қабылдану тәсіліне және пакетте Квебекке арналған нақты түзетулердің болмауына байланысты болды. (Сонымен қатар, Квебекте 1975 жылы қабылданған Адам құқықтары мен бостандықтарының Квебек Хартиясы бар еді, ол одан да толық болды.) Кейіннен Канада Конституциясын өзгертуге екі әрекет жасалды (1987–1990 жылдардағы Мич-Лейк келісімі және 1992 жылғы Шарлоттаун келісімі), олардың нәтижесінде Квебек заң шығарушы органы түзетілген Конституцияны қолдайтын резолюцияны қабылдауы күтілді. Алайда, екеуі де қабылданбағаннан кейін, 1990 жылдардың ортасында Канада Конституциясының толыққанды заңды емес екендігі туралы кең пікір қалыптасты, өйткені ол әлі Квебектің ресми мақұлдауын алмаған еді. 1994 жылы Parti Québécois қайта сайланды және 1995 жылы екінші референдум өткізілетінін жариялады. Бұл жолы сұрақ Квебектің егемендігі және Канадамен ерікті серіктестік туралы болды. «Жоқ» деп дауыс бергендер аз айырмашылықпен жеңіске жетті. Бұл референдумға дейін Квебек Ұлттық Ассамблеясы Квебектің болашағына қатысты заң жобасын қабылдады, онда референдумда бөліну мақұлданған жағдайдағы жоспар баяндалған. Бұл заң жобасына және референдум нәтижесіне жауап ретінде Квебектің тәуелсіздігіне қарсылар тәуелсіздіктің заңдылығын күдік тудыратын бірнеше сот процесін бастады. 1996 жылы Parti Québécois партиясының басшысы Лусьен Бушар өзінің үкіметі үшінші референдумды жеңудің саяси құнын ескере отырып, «жеңіске жету шарттары» орындалғанда тағы бір референдум өткізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бушардың бұл жоспарына жауап ретінде премьер-министр Жан Кретьен Канада провинциясының біржақты түрде тәуелсіздік жариялауының заңдылығы туралы мәселені қарау үшін үкіметтік сауал жолдады.

Сұрақтар

1996 жылдың 30 қыркүйегінде Жан Кристиеннің кабинеті (әрі қарай – Кеңестегі Губернатор) Жоғарғы Сот туралы заңның 53-бабына сәйкес ПК 1996–1497 нөміріндегі Кеңес жарлығын бекітті, ол Канаданың Жоғарғы Сотына бөліну мәселесі бойынша үш сұрақ жіберді.

Ұсыныстар

Бұрын-соңды болмаған 15 араласушы болды. Алайда Квебек үкіметі қатысудан бас тартты және өкілдігі болмады. Оның орнына, Сот Квебек қатысқанда ұсынуға тиіс болған аргументті ұсыну үшін Андре Жоликерді amicus curiae ретінде тағайындады. Федералды үкіметтің ұсынымында провинцияның Канададан бөлінуінің жалғыз жолы конституциялық түзету арқылы екендігі айтылды. Олар, 45-бап бойынша түзетулер (өзінің конституцияларын өзгерту туралы заңдар қабылдауға провинциялық заң шығарушы органдардың құқығы) ғана бір жақты конституциялық түзетулерге мүмкіндік беретінін, бірақ бұл бап бөліну мәселесіне қатысты емес екенін дәлелдеді. Бір жақты, яғни келіссөздерсіз бөлінуге тырысу екі негізде конституцияны бұзу болар еді. Біріншіден, ол елдің жоғарғы заңы ретінде конституцияның билігін мойындамау арқылы заң үстемдігін бұзар еді, екіншіден, ол федералды үкіметке ғана берілген өкілеттіктермен әрекет ету арқылы Канада федерализмін бұзар еді. Amicus curiae ұсынған мәлімдемеде бірнеше мәселе көтерілді. Біріншіден, мәлімдеме жарамсыз екендігі, себебі бұл таза саяси мәселе және Жоғарғы Сот туралы заңтың 53-бабына сәйкес, Соттың оған жауап беру құзыреті жоқ екендігі айтылды. Ол АҚШ-тың саяси мәселелер доктринасын Канада конституциясына қатысты қолдануға тырысты. Сонымен қатар, мәселе болжамдық және мерзімінен бұрын туындады, себебі ешқандай маңызды фактілер қарастырылмады. Екіншіден, ол екінші сұраққа назар аударды, Канаданың Жоғарғы Сотының халықаралық құқықты түсіндіруге құзыреті жоқ екенін мәлімдеді. Мәлімдемеде Квебек Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасына сәйкес «халық» деп танылуы мүмкін екендігі айтылды, бірақ осы хартадағы өзін-өзі анықтау құқығы отарланған, қысымға ұшыраған және т.б. халықтарға қатысты, сондықтан Квебекке қатысты емес. Сондай-ақ, егер ажырасуға тыйым салатын халықаралық құқық болмаса, онда оны іске асыруға құқық бар екендігі де айтылды. Басты аргумент – тиімділік доктринасы оларға бөлінуге құқық береді. Яғни, басқа елдердің жаңа мемлекетті мойындауы бөлінуді заңдастырады. Ол сондай-ақ тиімділік доктринасы конституциялық конвенциялардың бір бөлігі болып табылады деп мәлімдеді, өйткені ол Ұлттар Достастығының басқа елдеріндегі тәжірибеде қолданылады. Бірнеше аборигендер келісімдерге негізделген Канадада қалу құқығы және өзін-өзі анықтау құқығы туралы мәлімдемелер ұсынды, сондай-ақ олар аборигендердің Канададан бөлінуіне қарсы шешім қабылдаған екі референдум өткізгенін атап өтті. Олардың мәлімдемесі бас прокурордың мәлімдемесіне конституциядағы аборигендердің рөлін мүлдем ескермегені үшін сын айтты.

Канада заңына сәйкес бөліну құқығы

Сот үш сұрақты ретімен қарады. Біріншіден, олар Канада Конституциясына сәйкес (Квебек оның құрылғаннан бері оған қатысушы болғандықтан) бір жақты тәуелсіздік жариялау заңды емес деп мәлімдеді. Дегенмен, егер референдум тәуелсіздікке жақын нәтиже көрсетсе, Канаданың қалған бөлігінің «Квебек үкіметінің тәуелсіздікке ұмтылу құқығын жоққа шығаруға негізі болмас еді». Егер Квебек осы мақсатын сақтайтын болса, тәуелсіздік шарттарын анықтау үшін келесі келіссөздер жүргізілуі керек болар еді. Сот шешімінің осы бөлімінде Конституция жазбаша және жазбаша емес қағидалардан (мәтінге, тарихи контекстке және бұрынғы конституциялық сот тәжірибесіне негізделген) тұратыны және Канада Конституциясының төрт негізгі қағидасы бар екені айтылды. Бұл төрт өзара байланысты және бірдей маңызды принцип немесе құндылықтар:

Федерализм – мәдени тұрғыдан әртүрлі және саяси жағынан тәуелсіз провинциялардың ортақ мүдделеріне қатысты мәселелерде ғана федералды билікке өкілеттік беру арқылы «әртүрлілікті бірлікпен үйлестіруге» ұмтылатын принцип. Канада федерализмінің мақсаты – провинциялар арасындағы ләжді қауымдастық құру ғана емес, нағыз ұлттық бірлікке қол жеткізу. Демократия – идеялардың еркін айтылатын ортасындағы барлық дауыстарды құрметтейтін және оларға жауап беретін тиімді өкілдікпен өзін-өзі басқаруға қатысуды ынталандыратын принцип. Конституционализм және құқықтық мемлекет – азаматтарды мемлекеттік әрекеттерден қорғайтын, үкіметтерді заң үстемдігі шеңберінде әрекет етуге мәжбүрлейтін принциптер. Канада Конституциясы – жоғарғы заң. Конституциядағы азшылықтарды қорғау ережелері елде тек көпшілік билігі орнамайтынын және азшылықтардың пікірі әділ түрде қарастырылатын нағыз демократияның құрылуын қамтамасыз етеді. Азшылықтарды қорғау – басқа принциптерге бағыт беруші, бірақ басқа федералдық, конституциялық демократияларға қарағанда Канадаға тән ерекшелігіне байланысты тәуелсіз және негізгі принцип. Олар бұл принциптерді жеке-жеке қарастыруға болмайды, олардың барлығы Канада Конституциясының аясында өзара байланысты және әрекеттеседі деп санайды.

Маңыздылығы

Бұл шешім халықаралық құқық бойынша ұлттық саяси бірліктердің бөліну мәселесі бойынша, әсіресе референдум нәтижелеріне қатысты, үлгілі талқылау ретінде қарастырылды. Люсьен Бушардың басқаратын Квебек үкіметі Жоғарғы соттың пікіріне өте қуанғанын мәлімдеді. Премьер-министр Бушар соттың Рене Левескпен бірге суверенитетшілер қабылдаған референдум стратегиясын қолдағанын ашық айтты. Квебек соты Квебектің саяси мәртебесі мәселесі ең алдымен саяси, құқықтық емес екенін нақты көрсеткенде ең көп қанағаттанды. Сондай-ақ, Жоғарғы соттың Канада және басқа провинциялар үкіметтері сепаратизм бойынша референдумда жеңіске жеткен жағдайда келіссөздер жүргізуге тиіс екенін анық айтқандығы да ұнады. Бұл тәуелсіздік туралы бір жақты жариялау қажеттігін жойеді. Жан Кретьеннің басқаратын Канада үкіметі соттың пікіріне риза екенін мәлімдеді. Жоғарғы сот Квебектің бір жақты түрде тәуелсіздік жариялай алмайтынын нақты көрсетті. Канаданың Квебекпен келіссөздер жүргізуге деген міндеттемесі суверенитетшілердің референдум аясында нақты сұрақ қоюымен байланысты болды. Кейін Канада үкіметі Парламент қабылдаған "Нақтылық туралы" заң жобасын әзірледі.