Кіріспе

Абсолюттік музыка (кейде абстрактты музыка) – ешбір нәрсені нақты бейнелемейтін музыка; бағдарламалық музыкадан айырмашылығы, ол бейнелеуші емес. Абсолюттік музыка идеясы 18 ғасырдың соңында Вильгельм Генрих Вакенродер, Людвиг Тик және Э.Т.А. Гофман сияқты ерте неміс романтизмінің авторларының еңбектерінде қалыптасты, бірақ бұл термин 1846 жылға дейін қолданылмады, оны алғаш рет Рихард Вагнер Бетховеннің Тоғызыншы симфониясына арналған бағдарламасында пайдаланды. Абсолюттік музыканың негізіндегі эстетикалық идеялар, эстетикалық теорияның алғашқы жылдарында «жоғары өнер» ретінде танылған нәрселердің салыстырмалы құндылығы туралы пікірталастардан туындайды. Кант өзінің «Тақырыптық сот» еңбегінде музыканы «мәдениеттен гөрі ләззат алуға жатады» және «ақыл-ойдың басқа жоғары өнерлерге қарағанда құндылығы төмен» деп санады, себебі оның түсіндірілетін мазмұны болмады, осылайша басқалар бағалаған музыканың өзіндік ерекшелігін кемшілік деп қарады. Ал Иоганн Готфрид Гердер музыканы оның руханилығы үшін өнердің ең жоғары деңгейі деп есептеді, оны дыбыстың көрінбейтінімен байланыстырды. Музыканттар, композиторлар, музыка тарихшылары мен сыншылар арасындағы осы пікірталас әлі де жалғасуда.

Романтикалық пікірталас

Романтиктер тобы – Иоганн Готфрид Хердер, Иоганн Вольфганг Гёте, Жан Пол Рихтер және Э. Т. А. Хоффманн – "рухани абсолютизм" деп аталатын идеяны қалыптастырды. Осы тұрғыда, аспаптық музыка басқа өнер түрлері мен тілдерден өзгешеліктерімен көрініп, "жоғары әлемнің" тіліне айналады. Бұл идея Хоффманның 1813 жылы жарияланған Бетховеннің 5-ші симфониясына жасаған шолуында көрініс тапты. Осы ойшылдар музыка сөздерсіз де күшті әсер ететініне және жандандыратынына сенді. Рихтердің пікірінше, музыка сөзден гөрі ұзаққа созылады.

Формалистік пікірталас

Формализм – музыка үшін музыка деген ұғым, немесе музыканың "мәні" оның формасында ғана болады. Осы тұрғыдан алғанда, музыканың формадан басқа ешқандай қосымша мәні жоқ және оның формалық құрылымын мен техникалық жарақталуын бағалау арқылы ләззат алады. 19 ғасырдың музыка сыншысы Эдуард Ханслик музыканы таза дыбыс пен форма ретінде қабылдауға болады дейді, оның өмір сүруіне қосымша музыкалық элементтердің қажеті жоқ. Оның пікірінше, керісінше, осы қосымша идеялар мен бейнелер музыканың сұлулығын кемсітеді. Музыканың біз еститін ноталардың үйлесімінен басқа тақырыбы жоқ, себебі музыка тек дыбыс арқылы ғана сөйлейді, дыбыстан басқа ештеңе де сөйлемейді. Сондықтан формализм опера, ән және симфониялық поэма сияқты нақты мағынаны немесе бағдарламалық бейнелерді беретін жанрларды қабылдамайды. Симфониялық формалар эстетикалық тұрғыдан таза деп есептелді. (Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының хорлық финалы, сондай-ақ бағдарламалық Алтыншы симфония, композиторды Абсолюттің алға басушысы деп жақтаған формалистік сыншылар үшін, әсіресе Бетховеннің кейінгі саптық квартеттері үшін қиындық тудырды). Карл Дальхаус абсолюттік музыканы "ұғым, нысан және мақсатсыз" музыка деп сипаттады.

Абсолюттік музыкаға қарсылық және наразылық

Рихард Вагнер абсолюттік музыканың қарсыласы болды, бұл терминді ол өзі енгізді. Вагнер Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының хорлық финалын музыка сөзбен үйлесімде болғанда жақсы нәтиже беретінінің дәлелі деп есептеді, сонымен қатар: "Музыка тоқтаған жерде сөз басталады, сөз үннен биік тұрады" деген сөздерімен танымал болды. Вагнер Бетховеннің Тоғызыншы симфониясын симфонияның соңғы тынысы деп атады, себебі ол өзінің Gesamtkunstwerk арқылы өнердің барлық түрлерін біріктіруге қатты ұмтылды.