Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңбырлы орман түрі
Type of rainforest
Бұлтты орман, сондай-ақ сулы орман, прима орман немесе тропикалық таулық бұлтты орман деп аталады, бұл әдетте тропикалық немесе субтропикалық, мәңгі жасыл, таулық, ылғалды орман, тұрақты, жиі немесе маусымдық төменгі деңгейдегі бұлт жамылғысымен сипатталады, әдетте қақпақ деңгейінде, және Халықаралық бұлт атласында (2017) silvagenitus деп ресми түрде сипатталған. Бұлтты ормандарда көбінесе жер мен өсімдіктерді жабатын мүктер көптеп кездеседі, сондықтан оларды мүкті орман деп те атайды. Мүкті ормандар әдетте таулардың қыраттарында дамиды, онда қонысқан бұлттар әкелген ылғал тиімді сақталады. Бұлтты ормандар – әлемдегі ең биологиялық түрлерге бай экожүйелердің бірі, көптеген түрлер тікелей немесе жанама түрде оларға тәуелді. Бұл мүктер сонымен қатар бореалды мүк ормандарында өседі.
A cloud forest, also called a water forest, primas forest, or tropical montane cloud forest, is a generally tropical or subtropical, evergreen, montane, moist forest characterized by a persistent, frequent or seasonal low level cloud cover, usually at the canopy level, formally described in the International Cloud Atlas (2017) as silvagenitus. Cloud forests often exhibit an abundance of mosses covering the ground and vegetation, in which case they are also referred to as mossy forests. Mossy forests usually develop on the saddles of mountains, where moisture introduced by settling clouds is more effectively retained. Cloud forests are among the most biodiversity rich ecosystems in the world, with a large number of species directly or indirectly depending on them. These weft form mosses grow in boreal moss forests.
Климат
Бұлтты ормандардың болуы жергілікті климатқа (теңізге дейінгі қашықтық оған әсер етеді), экспозицияға және ендікке (23° солтүстік градустан 25° оңтүстік градусқа дейін) және биіктікке (теңіз деңгейінен 500 м-ден 4000 м-ге дейін) байланысты. Әдетте, бұлтты ормандардың дамуы үшін атмосфералық орта қолайлы болатын биіктік диапазоны салыстырмалы түрде тар. Бұл жағдайда өсімдік жапырақтары деңгейінде тұрақты тұман байқалады, ол тікелей күн сәулесінің мөлшерін азайтып, булануды төмендетеді. Бұлтты ормандарда өсімдіктерге қолжетімді ылғалдың көп бөлігі тұман тамшылары түрінде келеді, яғни тұман ағаштардың жапырақтарында конденсатталып, жерге тамшылайды. Жылдық жауын-шашын 500-ден 10 000 мм-ге дейін, ал орташа температура 8-ден 20 °C-қа (46,4-тен 68 °F-қа) дейін болуы мүмкін. Қазіргі таңда бұлтты орман термині ең көп қолданылса да, кейбір аймақтарда осы экожүйелер немесе бұлтты ормандардың ерекше түрлері мохты орман, эльф орман, таулық бұталықтары және аласа бұлтты орман деп аталады. Бұлтты орманның анықтамасы әртүрлі болуы мүмкін, көптеген елдер бұл терминді қолданбайды (оның орнына афромонталық орман, жоғарғы таулық жаңбырлы орман, таулық лавр орман сияқты немесе Боливияның юнгасы, Атлантика аралдарының лаврисильвасы секілді жергілікті терминдерді пайдаланады), ал кейде субтропикалық және тіпті қоңыржай ормандар да, егер оларда ұқсас метеорологиялық жағдайлар болса, бұлтты ормандар деп есептеледі.
The presence of cloud forests is dependent on local climate (which is affected by the distance to the sea), the exposition and the latitude (from 23°N to 25°S), and the elevation (which varies from 500 m to 4000 m above sea level). Typically, there is a relatively small band of elevation in which the atmospheric environment is suitable for cloud forest development. This is characterized by persistent fog at the vegetation level, resulting in the reduction of direct sunlight and thus of evapotranspiration. Within cloud forests, much of the moisture available to plants arrives in the form of fog drip, where fog condenses on tree leaves and then drips onto the ground below. Annual rainfall can range from 500 to 10,000 mm/year and mean temperature between 8 and 20 °C (46.4 and 68 °F). While cloud forest today is the most widely used term, in some regions, these ecosystems or special types of cloud forests are called mossy forest, elfin forest, montane thicket, and dwarf cloud forest. The definition of cloud forest can be ambiguous, with many countries not using the term (preferring such terms as Afromontane forest and upper montane rain forest, montane laurel forest, or more localised terms such as the Bolivian yungas, and the laurisilva of the Atlantic Islands), and occasionally subtropical and even temperate forests in which similar meteorological conditions occur are considered to be cloud forests.
Тропикалық таулық бұлтты ормандардың таралуы
[[Файл:Тропикалық бұлтты ормандардың таралуы.png|thumb|2016 жылғы тропикалық тау бұлтты ормандарының таралуы
[[File:Distribution of tropical cloud forests. png|thumb|Distribution of tropical montane cloud forests in 2016
Дүниежүзілік консервациялық мониторинг орталығының бұлтты ормандар туралы деректер базасының 1997 жылғы нұсқасы бойынша 41 елде барлығы 605 тропикалық тау бұлтты орманының орны анықталды. Осы орындардың 280-і, яғни жалпы санының 46%-ы Латын Америкасында орналасқан, биогеографияда бұл аймақ Неотропикалық аймақ деп аталады. Тропикалық тау бұлтты ормандары 12 елде кездеседі, олардың көп бөлігі Венесуэлада (64 орын), Мексикада (64), Эквадорда (35) және Колумбияда (28) шоғырланған. Оңтүстік-Шығыс Азия және Австралияда 14 елде 228 орын тіркелді, олардың ішінде Индонезияда 66, Малайзияда 54, Шри-Ланкада 33, Филиппинде 32 және Папуа-Жаңа Гвинеяда 28 орын бар. Африканың 21 елінде 97 орын анықталды, олардың көпшілігі жеке-жеке тауларда орналасқан. Анықталған 605 орынның 264-і қорғалатын аумақтарда орналасқан.
The 1997 version of the World Conservation Monitoring Centre's database of cloud forests found a total of 605 tropical montane cloud forest sites in 41 countries. 280 sites, or 46% of the total, were located in Latin America, known in biogeography as the Neotropical realm. Twelve countries had tropical montane cloud forest sites, with the majority in Venezuela (64 sites), Mexico (64), Ecuador (35) and Colombia (28). Southeast Asia and Australasia had 228 sites in 14 countries – 66 in Indonesia, 54 in Malaysia, 33 in Sri Lanka, 32 in the Philippines, and 28 in Papua New Guinea. 97 sites were recorded in 21 African countries, mostly scattered on isolated mountains. Of the 605 sites, 264 were in protected areas.
Қорғау мәртебесі
Бұлтты ормандар 2001 жылы Жер бетінің 0,4%-ын құрап, құстардың, сүтқоректілердің, қосмекенділердің және ағаш папоротниктерінің шамамен 3700 түріне мекен болды (осы топтардың әлемдік түрлердің 15%-ы), соның ішінде жартысы бұлтты ормандарға ғана тән.
Cloud forests occupied 0.4% of the global land surface in 2001 and harboured ~3,700 species of birds, mammal, amphibians and tree ferns (~15% of the global diversity of those groups), with half of those species entirely restricted to cloud forests.
Қазіргі жағдай
Теңізден келген ылғал Фрей-Жордж бұлтты орманы үшін маңызды, ол Атакама шөлінің құрғақ оңтүстік бөлігімен қоршалған. 1970 жылы Жер бетіндегі бұлтты ормандардың бастапқы ауданы шамамен 50 миллион гектарды құрады. Халық санының өсуі, кедейлік және жерді тиімсіз пайдалану бұлтты ормандардың жоғалуына себеп болды. 1990 жылғы әлемдік орман сараптамасы көрсеткендей, тропикалық тау және жоталы ормандардың 1,1% жыл сайын жойылды, бұл басқа тропикалық ормандармен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. Колумбияда, бұлтты ормандардың ең көп таралуы байқалатын елдердің бірінде, бастапқы бұлтты орманның жартысынан да азы – 10-20% ғана қалды. Маңызды аудандар плантацияларға, сондай-ақ егістік жерлерге және мал жайылымдарына айналдырылды. Таулы орман аймақтарында шай мен кофе маңызды егістер болып табылады, ал ерекше түрлердің кесілуі орман құрылымын өзгертеді. 2004 жылы планетадағы барлық бұлтты ормандардың шамамен үштен бірі қорғауға алынған.
thumb|left|Seaborne moisture is vital to the cloud forest of Fray Jorge that is surrounded by the arid southern reaches of the Atacama Desert. In 1970, the original extent of cloud forests on the Earth was around 50 million hectares. Population growth, poverty and uncontrolled land use have contributed to the loss of cloud forests. The 1990 Global Forest Survey found that 1.1% of tropical mountain and highland forests were lost each year, which was higher than in any other tropical forests. In Colombia, one of the countries with the largest area of cloud forests, only 10–20% of the initial cloud forest cover remains. Significant areas have been converted to plantations, or for use in agriculture and pasture. Significant crops in montane forest zones include tea and coffee, and the logging of unique species causes changes to the forest structure. In 2004, an estimated one third of all cloud forests on the planet were protected at that time.
Климаттың өзгеруінің әсері
Жергілікті климатқа нәзік тәуелділігіне байланысты, бұлтты ормандар жаһандық климаттың өзгеруіне күшті әсер етеді. Нәтижелер Мексикадағы бұлтты ормандар үшін экологиялық жағдайға сәйкес келетін аумақтардың көлемі келесі 70 жылда күрт азаятынын көрсетеді. Климаттық модельдердің көптегені төмен биіктіктегі бұлттылықтың азаятынын көрсетеді, яғни көптеген бұлтты ормандардың өмір сүру ортасы үшін оңтайлы климат биіктік бойынша жоғарылайды. Бұлтты ылғалдың азаюымен және температураның артуымен байланысты гидрологиялық цикл өзгереді, сондықтан жүйе құрғап барады. Бұл жоғары ылғалдылыққа тәуелді эпифиттердің кеуіп, өлуіне алып келеді. Бақалар мен кесірткелердің құрғақшылықтың күшеюінен зардап шегуі күтілуде. Есептеулер Мексикадағы бұлтты ормандардың жойылуы осы аймаққа тән 37-ге дейін омыртқалы жануарлардың жойылуына әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі күшті дауылдардың көбеюіне әкелуі мүмкін, бұл тропикалық таулық бұлтты ормандарға келтірілетін зиянды арттырады. Барлық нәтижелерді ескерсек, климаттың өзгеруі биологиялық әртүрліліктің азаюына, түрлердің таралу ареалдарының биіктік бойынша ығысуына, қоғамдық құралымдардың өзгеруіне және кейбір аймақтарда бұлтты ормандардың толық жойылуына алып келеді.
Because of their delicate dependency on local climates, cloud forests will be strongly affected by global climate change. Results show that the extent of environmentally suitable areas for cloud forest in Mexico will sharply decline in the next 70 years. A number of climate models suggest low altitude cloudiness will be reduced, which means the optimum climate for many cloud forest habitats will increase in altitude. Linked to the reduction of cloud moisture immersion and increasing temperature, the hydrological cycle will change, so the system will dry out. This would lead to the wilting and the death of epiphytes, which rely on high humidity. Frogs and lizards are expected to suffer from increased drought. Calculations suggest the loss of cloud forest in Mexico would lead to extinction of up to 37 vertebrates specific to that region. In addition, climate changes can result in a higher number of hurricanes, which may increase damage to tropical montane cloud forests. All in all, the results of climate change will be a loss in biodiversity, altitude shifts in species ranges and community reshuffling, and, in some areas, complete loss of cloud forests.
Ботаникалық бақтарда
Бұлтты орман жағдайларын жылыжайда қайта жасай беру қиын және қымбат, себебі өте жоғары ылғалдылықты сақтау қажет. Күндізгі температура 70-75°F аралығында, ал түнгі температура 55-60°F аралығында болуы тиіс. Көп жағдайда, түнгі температураны 60°F төмен ұстау үшін күрделі тоңазытқыш жабдықтары қолданылуы керек. Мұндай көрмелер көбінесе өте кішкентай болады, бірақ ерекше жағдайлар да бар. АҚШ-та Атланта ботаникалық бағында әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген бұлт ормандарының эпифиттерінің үлкен жинағы бар, үлкен тропикалық бұлт орманы жылыжайы орналасқан. Ол түнде температураны төмендету үшін тоңазытқыш жүйесін пайдаланады. Ұзақ жылдар бойы Сингапур ботаникалық бағында "салқын үй" деп аталатын орын болды. Gardens by the Bay-де "Бұлт орманы" деп аталатын салқын үй бар. Соңғысында орхидеялар, папоротниктер, клубмостар, бромелиялар және басқа да эпифиттермен жамылған биік жасанды тау орналасқан. Жұмсақ климат пен жазғы тұманға байланысты, Сан-Франциско ботаникалық бағында үш ашық ауадағы бұлт орманы коллекциясы бар, соның ішінде 1985 жылы құрылған 2 акрлық Мезоамерикалық бұлт орманы да бар. Buffalo және Эри округінің ботаникалық бақтарында 11-ші үйінде "Панама бұлт орманы" бағы орналасқан.
Cloud forest conditions are hard and expensive to replicate in a glasshouse because it is necessary to maintain very high humidity. Day temperatures have to be between 70 75F while night temperatures have to be maintained between 55 60F. In most cases, sophisticated refrigeration equipment has to be used to provide night temperatures below 60F. Such displays are usually quite small, but there are some notable exceptions. In the United States, The Atlanta Botanical Garden has a large tropical cloud forest greenhouse with a large collection of cloud forest epiphytes from around the world. It implements a refrigeration system to decrease the temperature at night. For many years, the Singapore Botanic Gardens had a so called coolhouse. The Gardens by the Bay features a coolhouse that is simply named "Cloud Forest". The latter features a high artificial mountain clad in epiphytes such as orchids, ferns, clubmosses, bromeliads and others. Due to a relatively mild climate and summer fog, the San Francisco Botanical Garden has three outdoor cloud forest collections, including a 2 acre Mesoamerican Cloud Forest established in 1985. The Buffalo and Erie County Botanical Gardens contains a "Panama Cloud Forest" garden in House 11.