Кіріспе

1868–69 жылғы Фёдор Достоевскийдің романы
Достоевский романы

«Идиот» (реформаға дейінгі орыс тілінде: Идіотъ; реформадан кейін) – 19 ғасырғы орыс жазушысы Фёдор Достоевскийдің романы. Алғаш рет 1868–69 жылдары «The Russian Messenger» журналында бөлім-бөлім жарияланды. Романның атауы – басты кейіпкер Лев Николаевич Мышкинге ирониялық сілтеме. Ол – жас ханзада, оның мейірімділігі, ашыққандығы мен әдемілігі көптеген дүниелік адамдарды оның зиялылығы мен көрегендігіне күмәндануға итермелейді. Принц Мышкин бейнесі арқылы Достоевский өзіне «шынайы жақсы және әдемі адамды» бейнелеу міндетін қойды. Роман мұндай ерекше тұлғаны дүниелік қоғамның қақтығыстарының, құштарлықтарының, жабырқауларының және жекебасшылдығының ортасына қоюдың салдарына баса назар аударады, бұл оның өзі үшін де, оның тағдырымен байланысқандар үшін де маңызды. Джозеф Франк «Идиот» романын «Достоевскийдің барлық маңызды туындыларының ішіндегі ең жеке, оның ең жақын, ең қымбат және ең қасиетті сенімдерін бейнелейтін кітабы» деп сипаттайды. Онда оның эпилепсия және жазалау сияқты жеке бастан өткерген ауыр сынақтары мен оларға байланысты моральдық, рухани және философиялық мәселелер зерттеледі. Романды жазудағы басты мақсаты – өзінің ең жоғары идеалын, яғни шынайы христиандық махаббатты, қазіргі Ресей қоғамының сынағынан өткізу болды. Негізгі идеясын жан-жақты тексеруге бағытталған көркемдік әдіс автордың сюжеттің қалай дамитынын әрқашан болжап біле бермейтінін білдіреді. Романның құрылымы қиын, көптеген сыншылар оның шатасқандығын атап өтеді. Гари Соул Морсонның айтуынша, «Идиот» барлық сындық нормаларды бұзады, бірақ бәрібір шынайы ұлылыққа жетеді. Достоевскийдің өзі бұл тәжірибе толыққанды сәтті болмағанын мойындады, бірақ бұл роман оның барлық туындыларының арасында ең сүйіктісі болып қалды. Страховқа жазған хатында ол былай деп жазды: «Романның көп бөлігі асығыс жазылды, көп бөлігі тым кеңейтілген және жақсы шықпады, бірақ кейбіреулері жақсы болды. Мен романның артында тұрмаймын, бірақ идеяның артында тұрам».

Өмірбаян

1867 жылдың қыркүйегінде Достоевский “Ақымақ” романына кіріскен кезде, ол кредиторларынан қашу үшін Ресейден шығып, жаңа әйелі Анна Григорьевнамен Швейцарияда тұрып жатқан еді. Олардың жағдайы өте ауыр болды, үнемі қарызға батып, мүлкін кепілге беруге мәжбүр болды. Жатақханадан жалдау ақысын төлемегендіктен бес рет шығарылды, ал 1869 жылдың қаңтарында роман аяқталған кезде Швейцария мен Италиядағы төрт түрлі қалаға көшіп өтті. Осы кезеңде Достоевский құмар ойынға беріліп, рулеткада бар ақшасын жоғалтып алды. Оны жиі және ауыр эпилепсия ұстамалары мазалады, соның ішінде Анна қызы Софияны босанар алдында ұстама басталды, акушерді шақыруды кешіктірді. Сәби үш айлық шағында қайтыс болды, ал Достоевский өзін кінәлі санады. Достоевскийдің 1867 жылғы жазбалары романның бағыты туралы үлкен күмәнділігін көрсетеді. Егжей-тегжейлі сюжеттік сызбалар мен кейіпкерлердің эскиздері жасалды, бірақ олар тез арада тасталып, жаңаларымен ауыстырылды. Бір ерте нұсқасында ханзада Мышкин рөліндегі кейіпкер – жаман адам, ол бірнеше қорқынышты қылмыстар жасады, соның ішінде асырап алған қарындасын (Настасья Филипповнаны) зорлады, және тек Христиан дініне келу арқылы ғана жақсылыққа жетті. Алайда, жыл соңына қарай жаңа идея толыққанды қабылданды. Аполлон Майковқа жазған хатында Достоевский өзінің қиын жағдайының ұзақ уақыттан бері ойлап жүрген, бірақ өзін көркемдік тұрғыдан дайын сезінбеген идеяны іске асыруға “мәжбүр еткенін” түсіндірді. Бұл идея – “толыққанды әдемі адамды бейнелеу” еді. Ол адамды жақсылыққа жеткізудің орнына, бастапқыда христиандық рухтағы, таза және мейірімді жанды алып, оны қазіргі Ресей әлемінің психологиялық, әлеуметтік және саяси қиындықтарына сынап көргісі келді. Бұл жақсы адамның осы әлемге қалай жауап беретіні ғана емес, әлемнің оған қалай жауап беретіні де маңызды болды. Ол бірқатар даулы көріністерді құрастырып, “әр кейіпкердің сезімдерін зерттеп, Мышкинге және басқа кейіпкерлерге олардың қалай жауап беретінін жазбаға түсірді”. Бұл тәсілдің қиындығы – ол кейіпкерлердің қалай жауап беретінін алдын ала білмегендігінде болды, сондықтан романның сюжетін және құрылымын алдын ала жоспарлай алмады. Дегенмен, 1868 жылдың қаңтарында “Ақымақтың” алғашқы тараулары “Русский вестникке” жіберілді.

1-бөлік

Принц Мышкин, жиырма бес жасқа толмаған, Ресейдің ең көне ақсүйек әулеттерінің бірінен тараған, қарашаның суық таңында Санкт-Петербургке барып жатқан пойызбен келеді. Ол соңғы төрт жылды швейцариялық клиникада ауыр эпилепсиясының емділігі үшін өткізіп, енді Ресейге оралуда. Жолда Мышкин саудагер Парфён Семенович Рогожинмен танысады және оның құштарлығына, әсіресе Настасья Филипповна Барашковаға деген сезіміне таңғалады – ол әсем әйел, оған Рогожиндың бойындағы бар күш жұмсалып тұр. Рогожин әкесінің қазасынан кейін зор байлық мұраға қалған, және ол оны өзінің махаббатына қол жеткізу үшін жұмсауға ниетті. Әңгімеге Лебедев есімді мемлекеттік қызметкер қосылады – ол қоғамдағы әр түрлі жаңалықтар мен қыбыр-жырларды жақсы біледі. Лебедев Рогожиннің кім екенін білген соң, оған жақын тартылады. Мышкин сапарының мақсаты – алыс туысы Лизавета Прокофьевнамен танысу және бір мәселе бойынша хабар алу. Лизавета Прокофьевна – беделді және бай генерал Епанчиннің әйелі, ол он жетіде. Принц оларға барғанда генералдың көмекшісі Гаврил Ардалионович Иволгинмен (Ганя) кездеседі. Генерал мен оның серігі, аристократ Тоцкий, Ганя мен Настасья Филипповнаның үйленуіне көмектесуге тырысады. Тоцкий жетім Настасья Филипповнаның бала кезіндегі қамқоршысы болған, бірақ ол осы мүмкіндікті жеке мүддесі үшін пайдаланған. Есейген Настасья Филипповна олардың қарым-қатынасын жақсы түсінеді. Тоцкий, бұл неке оны тыныштандырып, генерал Епанчиннің үлкен қызымен үйленуге мүмкіндік береді деп ойлап, 75 мың рубль уәде етеді. Настасья Филипповна Ганяға күдікпен қарап, оның отбасы оны қабылдамайтынын білгендіктен, шешімін кейінге қалдырады, бірақ туған күні кешінде жауап беруге уәде береді. Ганя мен генерал бұл мәселені Мышкинның алдында ашық талқылайды. Ганя оған оның суретін көрсетеді, және Мышкин оның қара көздерінің сұлулығына таңғалады. Мышкин Лизавета Прокофьевнамен және оның үш қызымен – Александра, Аделаида және Аглаямен танысады. Олардың барлығы оған қызығушылық танытып, пікірлерін жасырмайды, әсіресе Аглая. Ол олармен оңай тіл табысып, түрлі тақырыптарда – ауруы, Швейцария туралы ойлары, өнер, философия, махаббат, өлім, өмірдің қысқалығы, өлім жазасы және есектер туралы ашық сөйлейді. Олардың махаббаты туралы әңгімелеуін сұрағанда, ол Швейцарияда болған кездегі Мария есімді шаршаған әйел туралы ұзақ оқиға айтады, оны балалар тобымен бірге әділетсіз жазалағандықтан, олармен достық қарым-қатынас жасайды. Принц олардың әрқайсысының мінезін беттерінен анықтап, Аглаяның Настасья Филипповнадай әдемі екенін айтып, оларды таң қалдырады. Принц Иволгиндердің пәтерінде бөлме жалдайды, онда Ганяның отбасы және Фердыщенко есімді тағы бір тұрғын тұрады. Ганяның отбасында ұсынылып отырған неке туралы көп алаңдаушылық бар, оны әсіресе анасы мен әпкесі (Варья) ұят деп санайды. Осы мәселе бойынша дау қызу шақта, Настасья Филипповна өзінің болашақ туыстарына барып қалады. Ганя оны таныстырады, бірақ оның бетіне күліп, ұзақ күлгенде, оның жүзінде жеккөрушілік пайда болады. Принц оны тыныштандырады, ал Ганяның ашуы оған бұрылады. Бұл жағдайды Ганяның әкесі, генерал Иволгиннің келуі де нашарлатады, ол мас және өтірік айтуға бейім. Настасья Филипповна генералға құштарлықпен көңіл бөліп, кейін оны мазақтайды. Ганяның қорлануы Рогожиннің келуімен күшейеді, ол мас және алаяқтар тобымен бірге келеді, олардың ішінде Лебедев те бар. Рогожин Настасья Филипповна үшін ашық сауда-саттық бастайды, соңында жүз мың рубль ұсынады. Жағдай одан әрі шиеленіскенде, Варья ашуланып, біреудің "атақсыз әйелді" алып тастауын талап етеді. Ганя әпкесінің қолынан ұстап, Настасья Филипповнаның қуанышына қарай, оның бетіне түкіріп жібереді. Ол оны соққыға салуға дайындалып жатқанда, принц қайтадан араласады, ал Ганя оны қатты шапалақпен бетінен ұрады. Барлығы қатты шоққа ұшырады, соның ішінде Настасья Филипповна да, басқалар Принцті жұбатуға тырысқанда, ол өзінің мазақтаушы аулақ күйін сақтап қалуға тырысады. Мышкин оған ескертіп, бұл оның шын мәнінде кім емес екенін айтады. Ол Ганяның анасынан кешірім сұрап, кеште оның туған күнін тойлауға келуге міндетті екенін айтады. Рогожин өзінің серіктерімен 100 мың рубльді жинауға барады. Тойға Тоцкий, генерал Епанчин, Ганя, оның досы Птицын және Фердыщенко келеді, ол Настасья Филипповнаның рұқсатымен циниктік клоун рөлін ойнайды. Принцтің шақырылмаған келуімен, Ганяның кіші інісі Коляның көмегімен, ол тойға келеді. Тойды көтеріңкі ету үшін Фердыщенко әркімнің өміріндегі ең жаман ісін айту ойынын ұсынады. Басқалар бұл ұсынысқа таңғалады, бірақ Настасья Филипповна қуанады. Тоцкийдің кезек келгенде, ол алыс өткен шақтан ұзақ, бірақ зиянсыз оқиғаны айтады. Настасья Филипповна одан жиреніп, Мышкинға бұрылып, Ганяға үйленуі керек пе, жоқ па, кеңес сұрайды. Мышкин оған үйленбеуге кеңес береді, ал Настасья Филипповна, Тоцкий, генерал Епанчин және Ганяның наразылығына қарамастан, осы кеңеске бас иеді. Осы сәтте Рогожин және оның серіктері уәделенген 100 мың рубльмен келеді. Настасья Филипповна онымен бірге кетпекші, Тоцкийді ұятқа салу үшін осы скандалды жағдайды пайдалануға ниетті, сөйтіп Мышкин оған үйленуге ұсыныс жасайды. Ол мейірімді және шыншыл сөйлейді, олар қалай өмір сүретіні туралы күмәнді сұрақтарға жауап ретінде, жақын арада үлкен мұрагерлік алатынын көрсететін құжатты ұсынады. Таң қалғандықтан және қатты сезімдерге бөлінген Настасья Филипповна, 100 мың рубльді отқа лақтырып, Ганяға қаласа алып қоюға болатынын айтып, Рогожинмен бірге кеткенін таңдайды. Мышкин оларды күзеп кетеді.

2-бөлік

Алты ай бойы Настасья Филипповна мазасыз күйінде, Мышкин мен Рогожин арасында қиналып жүреді. Мышкин оның қайғысына қиналып, ал Рогожин Мышкинге деген махаббаты мен оның өзіне деген талаптарын мойындамауынан азаптанады. Петербургке оралғанда, князь Рогожиннің үйіне барады. Мышкин Рогожиннің оған деген көзқарасынан қатты алаңдайды. Рогожин қызғаныштан оны ұрып-соққанын мойындайды және оның тамырын кесу мүмкіндігін айтады. Олардың арасындағы шиеленіске қарамастан, олар дос болып ажырасады, тіпті Рогожин жарасымдылық білдіреді. Бірақ князь мазасыз болып, бірнеше сағат көшеде терең ойға батып қаңғып жүреді. Ол Рогожиннің өзін бақылап отырғанын сезіп, қонақ үйіне қайтады. Сол сәтте князь күшті эпилепсиялық ұстамаға түсіп, Рогожин үрейлене қашады. Сауығып, Мышкин Лебедевтен (ол одан дача жалға алған) жазғы курорт Павловскіге барады. Ол Настасья Филипповнаның Павловскіде екенін және Лебедевтің оның қимылдары мен жоспарларын білетінін біледі. Епанчиндер де Павловскіде князьге келіп, оларға досы Евгений Павлович Радомский қосылады. Ол әдемі және бай әскери шенеунік, Аглаяға ерекше қызығушылық танытады. Алайда Аглая князьға көбірек қызығушылық танытады және Мышкин ұялып, қалғандары күлгенде, ол Настасья Филипповнаны құтқару үшін жасаған адал әрекеттеріне сілтеме жасап, Пушкиннің «Кедей рыцарь» поэмасын жатқа айтады. Епанчиндердің келгені Мышкиннің қайтыс болған меценаты Павличевтің заңсыз ұлымын мәлімдеген Бурдовскийдің келуімен тоқтатылады. Бурдовскийді бір топ бейшара жастар қолдайды. Олардың арасында 17 жасар Ипполит Терентьев, нигилист Докторенко және Лебедевтің көмегімен князь мен Павличевті қаралайтын мақала жазған бұрынғы офицер Келлер бар. Олар Павличевтің қолдауы үшін «әділ» өтемақы ретінде Мышкиннен ақша талап етеді, бірақ Мышкин атынан бұл мәселені зерттеген Гаврил Ардалионович бұл талаптың жалған екенін және Бурдовскийдің алданғанын нақты дәлелдегенде, олардың мақтанышы мүжіліп қалады. Князь жастармен келісуге тырысып, оларға қаржылық көмек көрсетуді ұсынады. Лизавета Прокофьевна ашуланып, бақылауын жойып, екі тарапқа да шабуыл жасайды. Ипполит күліп, Лизавета Прокофьевна оны қолдан ұстайды, бұл оның ұзақ жөтелге түсуіне себеп болады. Бірақ ол кенеттен тынышталып, өліміне жақын екенін айтады және олармен сөйлесуге рұқсат беруді сұрайды. Ол олардың махаббатына деген қажеттілігін білдіруге тырысып, ақырында өзін де, Лизавета Прокофьевнаны да жылатып жібереді. Бірақ князь пен Лизавета Прокофьевна науқасты не істеу керектігін талқылағанда, тағы бір өзгеріс болады және Ипполит князьға қара сөздер айтқаннан кейін, қалған жастармен бірге кетеді. Епанчиндер де кетеді, Лизавета Прокофьевна мен Аглая князьға қатты ашуланып, Евгений Павлович ғана жақсы көңілде қалады және қоштасып жатқанда жымиып күлімдейді. Сол сәтте дачаға сәнді арба келіп тоқтайды, Настасья Филипповнаның дауысы Евгений Павловичті шақырады. Ол оған Рогожин барлық қарыздарды сатып алғандықтан, алаңдамау керектігін айтады. Арба кетеді, барлығы, әсіресе Евгений Павлович пен князь шокқа түседі. Евгений Павлович қарыздар туралы ештеңе білмейтінін айтады, ал Настасья Филипповнаның ниеті уайымға толы болжамдарға айналады.

3-бөлік

Лизавета Прокофьевнамен татуласқаннан кейін, ханзада Эпанчиндердің дачасына келеді. Ол Аглаяға ғашық бола бастайды, ал ол да оған қызығушылық танытады, бірақ ол оны жиі ойсыздығы мен артық мойынсұнуы үшін мазақтап немесе ашуланып сөксітеді. Мышкин Лизавета Прокофьевнамен, оның қыздарымен және Евгений Павловичпен бірге музыка тыңдау үшін саябаққа серуендейді. Ол қызу әңгімелерді тыңдап, Аглаяға таңсық қарап тұрғанда, көпшілік арасынан Рогожин мен Настасья Филипповнаны көреді. Настасья Филипповна Евгений Павловичке қайтадан тіл қатып, бұрынғыдай көңілді дауыспен оның інісі – бай және құрметті қарт кісі, одан үлкен мүлік күтіп отырғанын, өзін-өзі атып өлтіргенін және үлкен сомада мемлекеттік қаржы жоғалғанын хабарлайды. Евгений Павлович Лизавета Прокофьевна қыздарымен бірге шашылып кете жатқанда, оған қорқынышпен қарайды. Настасья Филипповна Евгений Павловичтің досы, офицердің өзіне ұқсас әйелдерге қамшы керек деген пікірін естіп, оған жауап ретінде жанындағы атқа міну қамшысын тартып алып, оның бетіне соққы береді. Ол оған шабуыл жасауға тырысады, бірақ Мышкин оны тоқтатады, соның салдарынан оны күшпен итеріп жібереді. Рогожин офицерге келекелегеннен кейін Настасья Филипповнаны алып кетеді. Офицер өзін жинап алып, Мышкинге тіл қатып, әдеппен атын сұрайды да, кетеді. Мышкин Эпанчиндерді дачаларына дейін сүйемелдейді, онда Аглая оны верандада жалғыз күтіп отырады. Оның таңғалуына орай, ол оған дуэльдер мен пистолетті қалай дайындау туралы шыншыл түрде айта бастайды. Оларды генерал Эпанчин үзеді, Мышкинмен бірге серуендеуін талап етеді. Аглая Мышкинге хат жазып, кетеді. Генерал Настасья Филипповнаның мінез-құлқының отбасына тигізетін әсерінен қатты алаңдайды, әсіресе Евгений Павловичтің інісі туралы оның айтқандарының толығымен дұрыс екені белгілі болғандықтан. Генерал кеткен соң, Мышкин Аглаяның хатын оқиды, ол ертең таңда онымен құпия кездесуге шақыратын шұғыл өтініш. Оның ойларын Келлер үзеді, ол сол күні болған оқиғадан кейін болатын дуэльде оның екіншісі болуға ұсыныс жасайды, бірақ Мышкин тек күліп, Келлерді шампан ішуге шақырады. Келлер кетеді, ал Рогожин пайда болады. Ол ханзадаға Настасья Филипповна онымен кездесуге ниеттенгенін және Аглаямен хат алысқандарын айтады. Ол ханзада Аглаяға ғашық екеніне және оларды жақындастыруға тырысқанына сенімді. Мышкин бұл ақпараттан алаңдайды, бірақ түсініксіз қуанышпен толы болып, Рогожинге кешірімділік пен бауырластық сезіммен сөйлейді. Ертең туған күні екенін еске түсіріп, Рогожинды шарап ішуге шақырады. Олар үйінде үлкен қоғам жиналғанын және шампанның ағып жатқанын көреді. Лебедев, оның қызы Вера, Ипполит, Бурдовский, Коля, генерал Ивольгин, Ганья, Птицин, Фердыщенко, Келлер және Мышкинге таңсық болған Евгений Павлович оның достығы мен кеңесін сұрап келген. Қонақтар ханзаданы жылы қарсы алып, оның назарына бөлуге тырысады. Лебедевтің сөздеріне шабыттанған барлығы біршама уақыт бойы ақылды және мас күйде жоғары тақырыптарды талқылайды, бірақ Ипполит кенеттен үлкен конвертті шығарып, онда ол жазған эссе бар екенін және оны оларға оқымақшы екенін мәлімдегенде, жақсы көңіл-күй атмосферасы бұзылады. Эсседе ол өзін «соңғы тұжырымға» жеткізген оқиғалар мен ойларды жанға ауыр тиетін егжей-тегжейлі сипаттайды: өзіне қол жұмсау – табиғаттың жеңілмейтін заңдарына қарсы өзінің еркін бекітудің жалғыз мүмкін жолы және ол, сондықтан, күн шыққанда өзін-өзі атып өлтіреді. Оқу бір сағаттан астам уақытқа созылады, ал оның соңында күн шығады. Алайда, оның көпшілігі көңілі тозып, ренжіген, оның өзін атуы туралы ойланбайтындай. Тек Вера, Коля, Бурдовский және Келлер оны тоқтатуға тырысады. Ол жоспардан бас тартқандай болып, олардың назарын аударады, содан кейін кенеттен кішкентай пистолет шығарып, оны басқа бағыттап, оқ атуға тырысады. Бірақ оқ атылмайды: Ипполит есінен таяды, бірақ зардап шекпейді. Ол бұрын қақпағын алып тастап, қайта орнатуды ұмытып кеткен екен. Ипполит қатты күйзеліп, бәрін оқиғаның жазатайым оқиға екеніне сендіруге тырысады. Ақырында ол ұйықтап қалады, ал қоғам тарап кетеді. Принц Аглая белгілеген жасыл орындыққа ұйықтап қалмас бұрын, саябақта біраз уақыт серуендейді. Оның күлімсірегені оны Настасья Филипповна туралы бақытсыз түсінен оятып қояды. Олар Аглая алған хаттар туралы ұзақ сөйлеседі, онда Настасья Филипповна өзі Аглаяға ғашық екенін және оны Мышкинге үйленуге шұғыл түрде өтінетінін жазады. Аглая мұны Настасья Филипповнаның өзіне ғашық екенін көрсететін дәлел деп түсіндіреді және Мышкин оған деген сезімдерін түсіндіруін талап етеді. Мышкин Настасья Филипповнаның ақылдан безгенін, оған тек терең қызығушылық сезінетінін және оған ғашық емес екенін айтады, бірақ Павловскіге оның қадірі үшін келгенін мойындайды. Аглая ашуланып, оған хаттарды қайтаруын талап етеді және ашуланып кетеді. Мышкин қорқынышпен хаттарды оқиды, ал сол күні кешкісін Настасья Филипповнаның өзі оған келіп, бақытты ма екенін сұрайды және ол кетіп бара жатқанын және енді хат жазбайтынын айтады. Рогожин оны сүйемелдейді.

4-бөлік

Лизавета Прокофьевна мен генерал Епанчинге қызының ханзадаға ғашық екені анық, бірақ Аглая бұған қарсы шығып, неке туралы сөздерді ашуланып жоққа шығарады. Ол оны мазақтап, жиі басқалардың көзінше айыптайды және Настасья Филипповнаның мәселесі әлі шешілмегенін жасырады. Мишкиннің өзі оның жанында жай ғана қуаныш сезінеді және ол оған ашуланғандай көрінгенде, ұялады. Лизавета Прокофьевна ханзаданы аристократиялық ортаға таныстырудың уақыты келді деп санайды және осы мақсатпен бірқатар беделді тұлғалар қатысатын кешкі қонақ үй ұйымдастырылады. Аглая ата-анасының осы адамдарға деген құрметін бөліспейді және Мишкиннің эксцентриктігі олардың мақұлдауына ие болмайды деп қорқады, оған қалай әрекет ету керектігін айтуға тырысады, бірақ оған өзі қалағандай эксцентрикті болуды және қандай да бір жоғары саналы тақырыпта понтификация жасағанда қолын сілтеп, анасының баға жетпес қытайлық вазасын сындыратынын айтумен аяқталады. Оның уайымдарын сезінген Мешкин де қатты уайымдайды, бірақ ол оған бұл оның компаниясында сезінген қуанышпен салыстырғанда ештеңе емес екенін айтады. Ол Настасья Филипповна тақырыбына тағы да жақындауға тырысады, бірақ ол оны үндетпейді және тез кетеді. Бір сәтке кешкі ас сәтті өтеді. Аристократияның тәжірибесіз, Мишкин компанияның сән-салтанаты мен жақсы көңіл-күйіне қатты таңғалады, оның үстүртөлілігіне күмәндана бермейді. Осы жердегілердің бірі - Иван Петрович - өзінің сүйікті қайырымды адамы Павлищевтің туысы екені белгілі болады, және ханзада ерекше құлшынысқа бөленеді. Бірақ Иван Петрович Павлищевтің бәрін тастап, католик шіркеуіне ауысқанын айтса, Мышкин қорқады. Ол күтпеген жерден католиктерге қарсы тирадаға түседі, ол антихристті уағыздайды және саяси үстемдікке ұмтылу үшін атеизмді тудырды деп мәлімдейді. Барлығы шоққа ұшырап, оны тоқтатуға немесе басқа жаққа аударуға бірнеше рет тырысады, бірақ ол одан әрі жандана түседі. Ол қызу ыстық ыстыққа толы күйде қолдарымен айналасын сілтеп, баға жетпес қытайлық вазаны құлатып, оны ұрып-соғып, талқандайды. Мишкин терең таңғалудан оянған кезде, жалпы қорқыныш көңіл көтеру мен оның денсаулығына алаңдаушылыққа айналады. Бірақ бұл уақытша ғана, ол көп ұзамай тағы бір стихиялы баяндама жасайды, бұл жолы Ресейдегі аристократия тақырыбында, оның құлшынысын басудың барлық әрекеттеріне тағы да бейхабар болып қалады. Сөйлеу тек эпилепсиялық ұстама басталуымен аяқталады: Аглая қатты күйзеліп, оны құлаған кезде қолына алады. Ол қонақтарына жаман әсер қалдырып, үйге әкелінеді. Келесі күні Ипполит ханзадаға барып, оған өзі және басқалар (мысалы, Лебедеев пен Гания) оған қарсы интригалар құрғанын және Настасья Филипповна туралы әңгімелесіп, Аглаяны алаңдататынын айтады. Ипполит Аглаяның өтінішімен және Рогожиннің көмегімен екі әйелдің кездесуін ұйымдастырды. Сол күні кешке Аглая үйінен жасырын шығып, ханзаданы шақырады. Олар үнсіз-күйсіз кездесуге белгіленген жерге қарай жүреді, онда Настасия Филипповна мен Рогожин бар. Көп ұзамай Аглаяның ештеңе талқылауға емес, Настасья Филипповнаны жазалауға және қорлауға келгені анық болады, содан кейін айыптаулар мен қорлаулар алмасуы басталады. Настасия Филипповна Рогожинге кетуге бұйрық береді және Мишкиннен өзімен бірге қалуын талап етеді. Мишкин тағы да өз азаптарынан арыла алмай, Аглаяны өзіне шабуыл жасағаны үшін айыптайды. Аглая оған ашуланып, жек көрумен қарап, қашады. Ол қызға қарай жүгіреді, бірақ Настасия Филипповна оны аяусыз тоқтатып, кейін есінен танып қалады. Мышкин онымен қалады. Настасья Филипповнаның тілегіне сәйкес, ол мен ханзада үйленіп алады. Қоғам Мишкиннің Аглаяға қатысты әрекеттерін қатты сынға алады, ал Эпанчиндер онымен барлық қарым-қатынасты үзіп алады. Ол Евгений Павловичке Настасья Филипповнаның күйреген жан екенін, онымен бірге қалуы керектігін немесе ол өліп қалуы мүмкін екенін және Аглаяға онымен сөйлесуге рұқсат етілсе, ол түсінуге тырысады. Евгений Павлович олардың арасындағы кез келген байланыс орнатудан бас тартады және Мышкиннің өзі де ақылдан адасқан деп күдіктенді. Той күні әдемі киінген Настасья Филипповнаны Келлер мен Бурдовский қарсы алады, олар оны Мишкин күтіп тұрған шіркеуге алып барады. Көптеген адамдар жиналды, олардың арасында Рогожин де бар. Оны көрген Настасья Филипповна оған жүгіріп келіп, оны алып кетуін айтады, бұл Рогожинді уақытты жоғалтпайды. Принцтің бұл оқиғаға таңғалғаны жоқ. Қалған уақытында ол қонақтарға �...

Басқа таңбалар

Ганья (Гавриил Ардалионович) – қабілетті, бірақ өте мақтаншыл және ашкөз жас жігіт, ол Тоцкийден байлық уәдесімен Настасья Филипповнаға үйленуді ұсынады, бірақ оны жасырын жек көреді. Ол Настасья одан бас тартып, оны қорлайды. Сондай-ақ ол Аглаяның махаббаты үшін Мышкинмен де бәсекелесуге тырысады. Өзінің ерекшеліксіздігіне ренжіген орташа адам, Ганья – мақтанға құрылған махаббаттың символы және Мышкин мен Рогожинге қарсы қойылады. Лебедев (Лукьян Тимофеевич) – бейқам маскүнем, оның толараусыздық пен шағын амбициялары оны әлеуметтік ақпараттың қоймасына айналдырған. Ол осыны жоғары тұрғандардың құрметіне ие болу және түрлі жоспарлар мен интригаларды жүзеге асыру үшін пайдаланады. Оның жағымсыз мінез-құлқы көбінесе оның әзіл-қалжың сезімімен, өткір ақылымен, сондай-ақ кейде өзін-өзі кінәлауымен және басқаларға деген қайырымдылығымен өтеледі. Лизавета Прокофьевна – Аглаяның анасы және Мышкиннің алыс туысы. Ол балаша сезімтал болғанымен, әсіресе ар-ұяқ және мораль мәселелерінде қатал және талапкер. Мышкин оны Аглаямен өте ұқсас деп санайды. Генерал Иван Федорович Эпанчин – Аглаяның әкесі. Александра Ивановна – Аглаяның қарындасы, Иван Федорович пен Лизавета Прокофьевнаның үлкен қызы. Аделаида Ивановна – Аглаяның әпкесі, Иван Федорович пен Лизавета Прокофьевнаның екінші қызы. Принц Шч. (немесе Принц С) – Аделаида Ивановнаға үйленген «либералды» аристократ. Евгений Павлович Радомский – Епанчиндердің жақын досы, келбетті әскери офицер. Аглаяға деген қызығушылығы Настасья Филипповнаны (Аглая мен ханзаданы біріктіргісі келетін) оның өткенінің жағымсыз жақтарын жариялауға итермелейді. Осыған қарамастан, ол және ханзада дос болып, бір-бірінің ақыл-ойына өзара құрметпен қарайды. Афанасий Иванович Тоцкий – бай аристократ және босқұмар, генерал Епанчиннің досы және іскер серіктесі. Ол Настасья Филипповнаның бұрынғы қамқоршысы. Генерал Ивольгин (Ардалион Александрович) – Ганяның әкесі, өте абыройлы адам, бірақ маскүнем және мифоман. Ол 4-бөлімдегі Лебедевтен 400 рубльді ұрлау туралы оқиғаның басты кейіпкері. Нина Александровна – Генерал Ивольгиннің ұзақ жылдар бойы азап шеккен әйелі, Ганя, Варя және Коляның анасы. Коля (Николай Ардалионович) – Ганяның кіші інісі. Ол Ипполиттің досы, сондай-ақ ханзаданың досы және сенімді серігі болады. Варья (Варвара Ардалионовна) – Ганяның қарындасы. Иван Петрович Птицын – Ганяның досы және Варяның күйеуі. Фердыщенко – Ивольгиндерде тұратын, маскүнем, оның әдепсіз мінез-құлқы мен өткір, бірақ келеңсіз әзілдері Настасья Филипповнаның бағасына ие. Антип Бурдовский – Мышкиннің меценаты Павлищевтің заңсыз баласы деп қате ойлаған жас жігіт. Ол бастапқыда ханзададан ақша талап етеді, бірақ кейіннен оған құлшынып, жақтас болады. Келер – зейнеткер лейтенант, бастапқыда Рогожиннің серігі, ол Ипполит пен Бурдовскийдің серіктесі болып, ханзада туралы жала жазған мақала жазады. Кейіннен ол ханзадаға үлкен құрметпен қарап, оны қорғауға тырысады. Докторенко – Лебедевтің туысы, нигилист, Ипполитпен бірге Бурдовскийдің ханзадаға шабуыл жасауына жетекшілік етеді. Вера Лукьяновна – Лебедевтің қызы.

Ресейдегі атеизм мен христиан діні

Атеизм мен христиандық сенімнің (Достоевский үшін орыс православиесі) өзара тығыз байланысты тақырыптары арасындағы диалог бүкіл романға тән. Достоевскийдің православиемен философиялық байланысқа түсуге дейін қалыптасқан, бірақ ешқашан тасталмаған христиандық сенім туралы жеке бейнесінде адамның жанның өлмейтініне сену қажеттілігі баса айтылған және Мәсіхті "қожайып, шындық, бауырластық және Ресей" идеалдарымен сәйкестендірген. Принц Мишкин кейіпкері бастапқыда осы "жоғары (орыс) христиан идеясының" мәнерленуі болу керек еді. Кейіпкердің 19-ғасырдың аяғындағы материалистік және атеистік әлемге шомылуымен идея үнемі пысықталып, әр сахнада және басқа кейіпкерлерге қарсы сыналады. Алайда, Мишкиннің христиандығы - бұл ілім немесе сенімдер жиынтығы емес, ол барлық басқалармен қарым-қатынаста өздігінен өмір сүретін нәрсе. Ол пайда болған кезде "адамдар арасындағы иерархиялық кедергілер кенеттен ашылады, олардың арасында ішкі байланыс қалыптасады. Оның тұлғасы адамдарды бір-бірінен ажырататын және өмірге жалған маңыздылық беретін барлық нәрсені салыстырмалы етуге ерекше қабілеті бар". Жас нигилист Ипполит Терентьев - Мишкиннің дүниетанымына атеистік сын-қатердің ең тұтастай баяндауын беретін кейіпкер, әсіресе романның 3-бөлігінде Принстің туған күнін тойлау кезінде жиналғандарға оқыған "Негізгі түсіндірме" атты ұзын очеркінде. Мұнда ол 2-бөлімнің басында алғаш рет қозғалған мотивті алады, Мешкин мен Рогожиннің арасындағы диалогта, олар Рогожиннің үйінде Холбейннің өлі Мәсіхтің көшірмесін қарастырған кезде, және Рогожин картина оның сенімін құртатынын мойындайды. Ол Достоевский үшін ерекше мәнге ие болды, өйткені ол бұл суретте "христиандық сенімге қарсы келетін барлық нәрсеге қарсы тұру" деген өз ойын білдірді. Ипполит кейіпкері Мәсіхтің азап шеккен, шіріп бара жатқан денесін қабір ішінде берік реализммен бейнелейтін картинаның Мәсіхтің жердегі болуы білдірген Құдайдағы өлместік көрінісіне қарсы соқыр табиғаттың жеңісін білдіретінін айтады. Ол Мишкиннің барлық болмыстың үйлесімді бірлігі туралы интуициясын бөлісе алмайды, романның басында эпилепсияға дейінгі аураны сипаттауда ең күшті әсер еткен интуиция. Сондықтан табиғаттың қатал заңдары Ипполитке айрықша бір нәрсе сияқты көрінеді, әсіресе оның туберкулезден өлімге ұшырауының жарығында: "Бұл картина барлық нәрсеге бағынышты қараңғы, намысты және мәнсіз мәңгілік күш туралы идеяны білдіретін құрал болғандай: Менің есімде, біреу мені қолымнан ұстап, қолында шам ұстап, маған қандай да бір орасан зор және жиренішті тарантула көрсетті, бұл дәл сол қараңғы, соқыр және барлық күшті жаратылыс екенін айтып, менің ашуымнан күлді. "Принц, діни идеолог сияқты, Ипполиттің атеистік дәлелдерімен тікелей айналыспайды: керісінше, ол Ипполитті туысқан рух ретінде таниды және оның жастық күресін өзінің ішкі теріске шығаруымен және айналасындағы дүниенің қатыгездігімен, ирониясымен және бей-жайлығымен сезімталдықпен қабылдайды.

Католицизм

Князьдің христиандығы, ол "орыс христиан идеясының" бейнесі болғандықтан, католицизмді тікелей жоққа шығарады. Оның Эпанчиндер кешкі ас табындағы күтпеген тирадасы католиктік "христиандық емес сенім" екендігіне, оның антихристті уағыздайтынын және оның Мәсіхтің ілімін саяси үстемдікке қол жеткізу үшін негізге айналдырып, бұрмалағаны атеизмді тудырды деген анық мәлімдемелерге негізделген. Оның айтуынша, Католик шіркеуі - Батыс Рим империясының жалғасы ғана: Мәсіхтің тұлғасы мен ілімін жалғандықпен пайдаланып, ол жер бетіндегі таққа отырды және өз билігін нығайту және кеңейту үшін семсерді қолға алды. Бұл - Мәсіхтің шынайы іліміне опасыздық жасау, бұл ілім жер бетіндегі билікке деген құмарлықтан (Ібілістің үшінші азғырылуынан) асып түседі және тікелей жеке адамның және халықтың ең жоғары сезімдеріне - Мишкин "рухани шөлділік" деп атағаннан туындайтын сезімдерге - тікелей сөйлейді. Атеизм мен социализм - шіркеудің өзінің моральдық және рухани билігін арамдауына байланысты терең ұнжырғасы түскен реакция. Мешкиннің Ресейдегі католицизм мен атеизмнің ықпалы туралы осындай берік пікірде болуының себебі - осы "рухани шөлдену". Оның айтуынша, орыс бұл шөлді өте шұғыл сезінеді, бірақ оның арқасында жалған сенімдерге әсіресе бейім болады:"Біздің елде егер адам католицизмге өтсе, ол міндетті түрде иезуит болады, және ең жасырын түрдің бірі, егер ол атеист болса, ол бірден Құдайға деген сенімнің күшпен, яғни семсермен жоюын талап ете бастайды. Католиктерге қарсы айтылған "орыс" секілді құмар және идеалист Аглая орта таптық ортақ өмірдің қажыр-қайғысымен күреседі және ата-анасы құлшылық ететін аристократияның моральдық босқалығын жек көреді. Оның "жоғарыға ұмтылуы" оны күресші католиктік дінге тартты, ал Принцтің Настасья Филипповнаға деген құлшынысында ол өзінің христиандық идеалы үшін шайқасуға барлығын тастап кеткен кресткер рыцардың ерлігін көреді. Ол жауларына (Ипполит пен оның нигилистік достарына) қарсы "өзін жеңіске жетті деп қорғаудың" орнына олармен татуласуға тырысып, көмек көрсетуге тырысқанда, қатты ашуланады. Аглаяның Мишкиннің ниеті туралы қате пікір айтуы, басқаша айтқанда, таза махаббаттың гүлденуіне әкеледі. Соңғы апаттан кейін Эпанчиндер шетелге кеткенде, католик діни қызметкерінің ықпалынан Аглая отбасын тастап, поляк "графы"мен қашып кетеді.

Айыпсыздық және кінә

Достоевский в своих записях отличает князя от других персонажей добродетельного типа в литературе (таких как Дон Кихот и Пиквик), подчеркивая не комичность, а невинность. В одном смысле невинность Мышкина является инструментом сатиры, поскольку она резко выделяет коррупцию и эгоцентричность окружающих его людей. Но его невинность серьезная, а не комичная, и он обладает более глубоким пониманием психологии людей в целом, предполагая ее присутствие во всех остальных, даже когда они смеются над ним или пытаются обмануть и использовать его. Примеры этого сочетания невинности и проницательности можно найти во взаимодействии Мышкина практически со всеми остальными персонажами. Он объясняет это сам в эпизоде с хитроумным, но «честным» Келлером, который признался, что искал князя по мотивам, которые одновременно благородны (он хочет духовного руководства) и корыстны (он хочет одолжить у него крупную сумму денег). Князь догадывается, что он пришел за деньгами, даже не упомянув об этом, и непринужденно вовлекает его в разговор о психологической особенности «двойственных мыслей»: «Две мысли совпали, это часто бывает. Думаю, это плохо, и, знаете ли, Келлер, я больше всего упрекаю себя в этом. То, что вы мне только что сказали, могло быть обо мне. Я даже иногда думал, что все люди такие, потому что с этими двойственными мыслями бороться ужасно трудно. Во всяком случае, я не ваш судья. Вы хитростью выманили у меня деньги слезами, но сами клянетесь, что ваше признание преследовало другую цель, благородную; что касается денег, то они вам нужны, чтобы пойти на пьянку, не так ли? А после такого признания – это, конечно, слабость. Но как можно в один момент отказаться от пьянок? Это невозможно. Так что же делать? Лучше оставить это на вашу собственную совесть, как вы думаете?» Аглая Ивановна, несмотря на ее периодические вспышки гнева из-за его кажущейся пассивности, понимает этот аспект невинности Мышкина и выражает его в их разговоре у зеленого дивана, говоря о «двух частях ума: одной важной и одной неважной». Настасья Филипповна – персонаж, воплощающий внутреннюю борьбу между невинностью и виной. Изнасилованная и сексуально эксплуатируемая Тоцким с шестнадцати лет, Настасья Филипповна внутренне приняла свою социальную стигматизацию как падшей женщины, но это убеждение тесно связано с его противоположностью – чувством сломанной невинности, испытывающим потребность в оправдании со стороны обиженного ребенка. Это сочетание порождает циничный и разрушительный внешний облик, который скрывает хрупкое и глубоко раненое внутреннее существо. Когда князь говорит с ней, он обращается только к этому внутреннему существу, и в нем она видит и слышит долгожданное подтверждение своей невинности. Но саморазрушительный голос ее вины, так тесно связанный с тоской по невинности, не исчезает в результате, а постоянно утверждает себя. Мышкин догадывается, что в ее постоянном повторении своего стыда есть «ужасное, неестественное удовольствие, как будто это месть кому-то». Его основная внешняя форма – это неоднократный выбор подчиняться одержимости Рогожина ею, зная, что конечный результат почти наверняка будет ее смерть. Тема внутрипсихической борьбы между невинностью и виной проявляется в идиосинкратических формах во многих персонажах романа. Персонаж генерала Иволгина, например, постоянно рассказывает небылицы, но для тех, кто его понимает (таких как Мышкин, Лебедев и Коля), он самый благородный и честный из людей. Он совершает кражу по слабости, но настолько подавлен стыдом, что это способствует инсульту. Лебедев постоянно строит козни и мошенничает, но он также глубоко религиозен и периодически охватывается приступами вины и самоненависти. Сам Мышкин склонен стыдиться своих собственных мыслей и действий. Тот факт, что Рогожин доходит до того, что нападает на него с ножом, является тем, в чем он чувствует себя в равной степени виноватым, потому что его собственные полусознательные подозрения были такими же, как полусознательный импульс Рогожина. Когда Бурдовский, бесцеремонно потребовавший у него денег на основании лжи, все больше оскорбляется его попытками предложить помощь, Мышкин упрекает себя в своей неуклюжести и отсутствии такта.

Өлiм жазасы

1849 жылы Достоевский Петрашевский үйірмесінің қызметіне қатысқандығы үшін өлім жазасы – атуға кесілді. Тергеу мен сот аяқталғаннан кейін көп ұзамай, ол және оның бірге тұтқынға алынғандары ескертусіз Семеновский алаңына жеткізілді, онда оларға өлім жазасы оқылды. Бірінші үш тұтқын ату отрядының алдына тіреліп қойылды: Достоевский де олардың арасында еді. Бірінші оқтар атылуға дайын тұрғанда, патшадан жазаларын жеңілдетіп, Сібірге жер аудару туралы бұйрық келді. Осы оқиға Достоевскийге терең әсер етті, ал "Ақымақ" романының 1-бөлімінде (оқиғадан жиырма жыл өткен соң жазылған) ханзада Мышкин кейіпкері өлім жазасы тақырыбында жиі және терең ойлармен бөліседі. Бірде ол Эпанчин әйелдерімен сөйлесіп, Достоевскийдің өзі бастан өткерген оқиғасын дәл бейнелейтін әңгіме айтады. Саяси қылмыс жасаған 27 жастағы бір адам жолдастарымен бірге ату алаңына әкелінді, онда оларға ату арқылы өлім жазасы оқылды. Жиырма минуттан кейін, барлық дайындықтар аяқталғаннан соң, олар күтпеген жерден кешірілді, бірақ сол жиырма минут бойы ол адам өлімге бет қарай барып жатқанына толық сенімді болды. Оның пікірінше, санасы өлімнің жақындығын сезгенде қатты күйзеледі, сондықтан уақыт туралы түсінік түбірінен өзгереді. Осы сәт жақындаған сайын сана жылдамдап, уақыт да соған сәйкес кеңейе түседі, тіпті адамның қалған аз ғана уақыты да ішкі сезімінде өте ауыр болып сезіледі. Соңында, ол "тезірек атылып кетсем деймін" деді. Өлім жазасы тақырыбы алғаш рет 1-бөлімде ханзада қызметшімен бірге генерал Эпанчиннің келуін күтіп отырғанда көтеріледі. Қызметшімен әңгімелесу барысында ханзада Францияда жақында көрген гильотинамен өлім жазасына кесілген қорқынышты оқиғаны айтады. Ол сипаттамасын өлім жазасының қорқынышы туралы ойларымен аяқтайды: ең ауыр, ең күшті азап жарақатта емес, сіздің жаныңыз бір сағат ішінде, содан кейін он минут, содан кейін жарты минут, содан кейін дәл қазір – денеңізден ұшып кететінін және сіз енді адам бола алмайтыныңызды білуде. Ең бастысы – осының сөзсіз орын алатынына сену. Басыңызды гильотинаның астына қойып, оның үстіңнен сырғып өтетінін естігенде, осы ширек секунд ең қорқыныштысы. Адам табиғаты мұндай жағдайды ақылдан безбей шыдай ала ма? Неге мұндай мазақ – ұятты, артық, бекер? Мүмкін, біреуге үкім оқылған, азап шегуге рұқсат етілген, содан кейін оған: «Бос, кешірілдің» делінген шығар. Мұндай адам бізге осы туралы айтуға болар. Мәсіх осы туралы айтқан. Жоқ, адамды осылай қанауға болмайды! Кейіннен, Эпанчин әпкелерімен сөйлескенде, ханзада Аделаидаға, ол сурет салу үшін тақырып сұрағанда, гильотина түсуге бір минут қалғанда сотталған адамның бейнесін салуды ұсынады. Ол бұл ұсыныстың себебін мұқият түсіндіріп, сотталған адамның сезімдері мен ойларына еніп, суретте нені бейнелеу керектігін егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл сипаттамада Мышкин сотталған адамның ішкі уақыт сезімін зерттеуді бір қадам алға жылжытады және сұрайды: темір пышақ жоғарыдан сырғып өтетінін естігенде, секундтың соңғы оннан бірінде сана не сезінеді? Ал егер, кейбір адамдардың пікірінше, бас кесілгеннен кейін де сана біраз уақыт бойы сақталып қалса, онда қандай сезімдер болады? Ханзада жауап бермей тоқтайды, бірақ құрбан осы «сәттерді» өте қорқынышты уақыт ретінде сезінетінін білдіреді. 2-бөлімде әдетте көңілді Лебедев те жазалау алдындағы қорқынышты сәттерді ойға алады. Нигилист немересімен қызу пікір алмасу барысында ол өлімге бет қарай барып, өмірін сақтап қалуды өтінген графенка дю Барридің жанына деген терең қайғы сезімін білдіреді.

Эпилепсия

Достоевский өмірінің көп бөлігінде сопақша жамбас эпилепсиясының сирек және кейде өте қасіретті түрінен зардап шекті. 1867 жылы (осы жылы ол «Идіот» романын жаза бастады) дәрігеріне былай деп жазды: «Бұл эпилепсия мені өлтіретін болады. Мен адамдарды мүлдем танымаймын. Ақылымнан айырылып, ақымаққа айналып қалуымнан қорықамын». Достоевскийдің ұстамалары алдында, ол өмірінің бірнеше жылына, тіпті бүкіл өміріне лайық деп сипаттаған, қысқа ғана уақытқа созылған, зор қуаныш пен мистикалық тәжірибе басынан өтті. Принц Мышкин кейіпін жасауда осындай ауру маңызды рөл атқарады, өйткені оның ауырлығы мен салдары (бағдарсыздық, амнезия, афазия және т.б.) кейіпкердің «идіоттығы» туралы мифтің қалыптасуына елеулі үлес қосады. Мышкин өзінің ешқандай жағымсыз мағынада «идіот» емес екенін толық білсе де, кейде аса ауыр ұстамалар кезінде оның психикалық жағдайына қатысты осы сөздің сәйкестігін мойындайды. Ол кейде швейцариялық санаторияға түскенге дейінгі кезеңді еске алады, онда симптомдар созылмалы болды және ол шынымен «ақыл-есінен айырылған» еді. Парадоксальды түрде, аурудың кейбір аспектілері оның ақыл-ой қабілеттерінің күрт күшеюімен және оның жоғары рухани ойларының дамуының маңызды себебімен тығыз байланысты екендігі анық: ұстаманың алдындағы бір сәтте, қайғы, ақыл-естің қараңғылығы, қысым сезімінен кейін, миы кенеттен жалынға айналып, ерекше дүрбелеңмен барлық тіршілік күштері бірігіп кеткендей болды. Сол сәттерде өмір мен өзіне-өзінің сезімі он есеге артты. Ақыл мен жүрек ерекше жарыққа толы болды. Оның барлық аласызуы, күмәні, уайымы бейбіт, үйлесімді қуаныш пен үмітке толы бір жаңа тыныштыққа айналды. Мышкин үшін бұл сәттер ең жоғары шындықтың сезімі болса да, ол «осы «ең жоғары сәттердің» салдары ретінде маңғызу, ақыл-естің қараңғылығы, ақымақтық оның алдында тұрғанын» білді. Романның соңында, Рогожин Настасья Филипповнаны өлтіргеннен кейін, ханзада осы қараңғылыққа толыққанды түсіп кеткендей көрінеді.

Өлім-жітім

Өлімнің сөзсіздігін және оның тірі жанға тигізетін әсерін түсіну – романның қайта-қайта оралатын тақырыбы. Көптеген кейіпкерлер өлімге жақын болу арқылы қалыптасады, әрқайсысы өз сана-сезімінің ерекшелігіне сәйкес. Осы тұрғыдан князь Мышкин, Ипполит, Настасья Филипповна және Рогожин ең көрнектілері. Өлім жазасынан босатылған адам туралы әңгіме – автордың өзінің басынан өткен оқиғаға негізделген, өлім алдындағы сәтте өмірдің құндылығының айқын көрінісі. Мышкин айтуынша, сотталған адам үшін ең ауыртпалығы – өмірдің босқа кеткендігі, және оны жаңа мүмкіндікке деген ұмтылыс жалайды. Кешірім алғаннан кейін, ол өмірдің әр сәтін оның шексіз құндылығын сезіне отырып өткізуге ант етеді (бірақ бұл антты орындамағанын мойындайды). Князь ұзақ уақыт бойы ақыл-есінен айырылу, еңсең қағу және өлімнің шегінде болғаннан кейін, өмірдің қуанышты кереметіне оянды, және оның барлық сөздері, моральдық таңдаулары мен басқалармен қарым-қатынастары осы түйінге негізделген. Жозеф Франк Альберт Швейцердің дінтануына сүйене отырып, князьдің түсінігін «примитивті христиандық этиканың жаны болып табылатын эсхатологиялық шиеленістің аясында қарастырады, оның Агапе ілімі уақыттың аяқталуының жақындығы туралы ұғыммен туған». Мышкин эпилепсиялық аураның экстаздық сәтінде (Аян кітабынан, 10:6) ерекше сөз тіркесін: «Енді уақыт болмайды» деп түсіне алатынын айтады. Мышкин сияқты Ипполитті де өлім мазалайды және өмірдің сұлулығы мен құпиясына деген құрметі бар, бірақ оның атеист-нигилисттік көзқарасы оны қарсы қорытындыларға жетелейді. Князьдің дүниетанымы жоғары әлемдік үйлесімге сенудің тууынан көрінеді, ал Ипполиттің өлімге деген қызығушылығы табиғаттың шексіз күшіне қарсы метафизикалық наразылыққа, жалпы адамзаттың және оның жеке қайғысына деген тотал бейжайлыққа айналады. Достоевский Ипполит кейіпкері арқылы сотталған адамның ауыр дилеммасын қайта қарастырады. Ипполит өзінің ауруын «өлім жазасы» деп, ал өзін «өлімге кесілген адам» деп атайды. Ол «Негізгі түсіндірмесінде» өлімге бет тіккен адамның мағыналы әрекеттеріне қабілетсіз екенін ынтамен дәлелдейді. Тірі жан болашақтың алдын ала белгіленбегенін, ашық болуын қажет етеді және ол нақты соңға жеткеніне қарсы тұрып, мойынсұнбайды. Ипполит өзінің еркін табиғаттың өлім жазасына қарсы тұрудың жалғыз жолы ретінде өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлайды.

Уақытшалық

Достоевскийдің "Ақымақ" романының бөлім-бөлім жариялану кезіндегі жазбалары, оның келесі бөлімдерінде не болатынын білмейтінін нақты көрсетеді. Орталық идеяны бірқатар шектен тыс жағдайларда сынап, әрбір кейіпкерге еркін жауап беруге мүмкіндік беру, сюжеттің де, кейіпкерлердің де алдын ала жоспарланған дамуына жол бермейді: автордың өзі кейіпкерлермен бірге не болғанына немесе болмағанына таңғалады. Мұндай табиғи жазу әдісі роман ішінде Морсон "уақыттың ашықтығы" деп атаған құбылысты бейнелейді. Көптеген романдарда кейіпкерлердің бостандыққа ұмтылысы – автордың алдын ала дайындаған болашақты іске асыру үшін жасалған көрінеу ғана. Алайда, өмірде, тіпті тағдырға немесе алдын ала белгілеуге сенетін жағдайда да, адам өзінің бостандығына сеніп, болашақ жазылмағандай әрекет етеді. Достоевскийдің спонтанды тәсілі, себеп пен салдардың айқын қажеттілігіне қарамастан, еріктің кез келген уақытта бос болатын, мүмкіндіктерге толы кеңістік ретінде адамдық субъективтіліктің нақты бейнесін жасауға көмектесті. Михаил Бахтиннің сөзімен айтқанда, "Достоевский әрқашан адамды соңғы шешімге қадам басқан, дағдарысқа ұшыраған, жаны үшін аяқталмайтын және болжамсыз бұрылыс нүктесінде бейнелейді".

Карнавалдық

Бахтин Достоевскийдің әрқашан "адамды заттандыруға" қазіргі заманғы бейімділіктерге қарсы жазғанын айтады – адамдарды объектілерге (ғылыми, экономикалық, әлеуметтік және т.б.) айналдыру, оларды шеттен келген анықтамалар мен себеп-салдарлардың желісіне қоршау, олардың бостандығы мен жауапкершілігінен айыру. "Карнавалдандыру" – Бахтиннің Достоевскийдің осы күнделікті кеңейіп келе жатқан жауды қарусыздандыру және нағыз субъектілер арасындағы диалогты мүмкін ету үшін қолданатын тәсілдерін сипаттау үшін қолданған термині. Бұл тұжырымдамада қалыпты иерархиялар, әлеуметтік рөлдер, дұрыс мінез-құлық және қабылданған шындықтар фестивальге еркін қатысудың "қуанышты салыстырмалылығы" үшін бұзылады. "Идіот" романында барлығы карнавалдың екі орталық тұлғасы – "идіот" пен "ақылдан безген әйел" айналасында өрбиді, сондықтан "барлық өмір карнавалға айналады, "көзқарасы бұрыс әлемге" айналады: дәстүрлі сюжеттік жағдайлар түбірінен мағынасын өзгертеді, өткір қайшылықтардың, күтпеген өзгерістер мен ауытқулардың динамикалық, карнавалдық ойыны дамиды". Принц Мышкин мен Настасья Филипповна – бұл конвенциялық әлеуметтік анықтамадан тыс тұратын кейіпкерлер, немесе Бахтин айтқандай, олардың "таза адамгершілігін" шектейтін кез келген нәрсе. Олардың әрбір жағдай мен диалогта айналасында қалыптасатын карнавалдық атмосфера ("Мышкин жағдайында жарқын және қуанышты", Настасья Филипповнада "қараңғы және тозақтық") Достоевскийге "өмірдің басқа бір жағын өзіне және оқырманға көрсетуге, сол өмірде белгілі бір жаңа, беймәлім тереңдіктер мен мүмкіндіктерді іздеуге және бейнелеуге мүмкіндік береді".

Полифония

Карнавалдық көркемдік құбылысты тудыруға көмектеседі, Бахтин әдебиетте Достоевскийге тән ерекшелік деп санайды: полифония. Музыкалық полифонияға ұқсас, әдеби полифония – әрқайсысының өз шындығы мен жарамдылығы бар, бірақ әрқашан басқа дауыстармен байланысты болатын, оларға әсер ететін және олардан әсер алатын бірнеше тәуелсіз дауыстың бір мезгілде қатар айтылуы. Бахтин оны «автономды және ішкі жағынан аяқталмаған саналардың өзара әрекеттесу оқиғасы» деп анықтайды. Полифониялық романның әр кейіпкерінің дауысы өздігінен сөйлейді: баяндаушы, тіпті автор да әңгімеде тек басқа дауыстардың бірі ретінде ғана болады. Ешбір дауысқа ерекше құқық берілмейді, ал барлық дауыс өзге дауыстармен байланыста екенін көрсететін формада болады. Осылайша оқиғалар диалогтық түрде дамиды, дискретті дауыстардың өзара әрекеттесуінің нәтижесінде, авторлық ниеттің салдары ретінде емес: ашылатын нәрсе – жалғыз объективті әлемде авторлық сананың жарығымен жарық көрген көптеген кейіпкерлер мен тағдырлар емес, керісінше, тең құқықты және әрқайсысының өз әлемі бар саналардың көптігі, оқиғаның бірлігінде бірігеді, бірақ біріктірілмейді. Достоевскийдің басты кейіпкерлері, оның шығармашылық жобасының өзінде, авторлық сөздің объектілері ғана емес, сонымен қатар өздерінің тікелей мағына беретін сөздерінің субъектілері болып табылады.

Баяндаушы және автор

Барлығын білетіндей көрінгенімен, "Ақымақ" романының баяндаушысына кез келген басқа кейіпкер сияқты ерекше дауыс беріледі, және ол көбінесе сипаттап отырған оқиғаларды тек жартылай ғана түсінеді. Бұл – өте сезімтал және ұқыпты деректерді баяндайтын адамның дауысы, ол объективтілігіне қарамастан, баяндайтын нәрсеге қатысты ерекше көзқарасқа ие, кейде тіпті сөзді ұзақ созуға дейін барады. Бірде Достоевский өзінің жазбаларында: "Қысқа жазу керек, тек фактілерді ғана. Адамдар қалай сөйлейтініндей жазыңыз" деп ескертеді. Баяндаушының "фактілерге" жүгінуі "фактілерді сипаттау мен түсіндіруге емес, қамыстың және құпияның жағына қою" әсерін береді. Осылайша, баяндаушы – барлығын білетін емес, бірақ көреген, бірақ шектеулі көрермен, және соңында ханзаданың мінез-құлқы оған түсініксіз екенін оқырманға ашық мойындайды. Франк пікірінше, "баяндаушының бұл шектеуі – Достоевскийдің Мишкиннің мінез-құлқын әлемдік моральдық-әлеуметтік тәжірибенің барлық санаттарынан асырып көрсетуге тырысуының бір бөлігі". Бахтин үшін баяндаушының дауысы – Достоевский романының құрамындағы "үлкен диалогтың" ерекше түріндегі бір қатысушы. Роман әлеміне енген соң, барлық дауыстар мен идеялар басқа дауыстар мен идеялармен диалогтық қарым-қатынаста орналасатын, ойдан туған формаға ие болады. Осы тұрғыдан алғанда, тіпті автордың идеологиялық ұстанымдары да, олар баяндаушы, Мишкин немесе Лебедев арқылы білдірілгенде, "толығымен диалогқа түседі және романның үлкен диалогына басқа идеялық бейнелермен тең құқықта қатысады". Достоевский үшін романдарды құрудағы ең маңызды нәрсе – көптеген дауыстардың диалогтық өзара әрекеттесуі болғандықтан, автордың сөйлеуі "қаһарман мен оның сөзін толығымен қамтып ала алмайды, сырттан шектеп, аяқтап тастай алмайды. Ол тек оған жүгіне алады".

Қабылдау

"Ақымақ" романының Ресейде жарық көрген кездегі сыншылар тарапынан қабылдануы көбінесе теріс болды. Бұл, әзірге, сыншылардың көпшілігі Достоевскийдің "консерватизміне" қарсы тұрғанын және кітаптың саяси мақсаттарын жоққа шығаруға тырысқанын көрсетеді. Дегенмен, сыншылар мен жалпы оқырмандар арасындағы басты сын – кейіпкерлердің "фантастикалық" болуы еді. Радикал сыншы Д. И. Минаев: "Адамдар кездеседі, ғашық болады, беттесіп соққы алады – бәрі автордың қалауынша, ешқандай көркемдік шындықсыз." Либерал В. П. Буренин романның жас буынды бейнелеуін "жазушының субъективті қиялының таза жемісі" деп сипаттады, ал романды тұтастай алғанда "көптеген абсурд кейіпкерлер мен оқиғалардан құралған, ешқандай көркемдік объективтілікке мән бермейтін әдеби жинақ" деп атады. Алдыңғы қатардағы радикал сыншы Михаил Салтыков-Щедрин Достоевскийдің шынайы жақсы адамды бейнелеуге тырысқанын мақұлдады, бірақ оны "күштері оның іздеген мақсатына бағытталған адамдарды" қарапайымсыздықпен көрсеткені үшін айыптады. Ол былай деді: "Бір жағынан өмірге толы, шындыққа жақын кейіпкерлер пайда болады, екінші жағынан – түс көріп тұрғандай секіріп жүретін қандай да бір құпия қуыршақтар." Достоевский Майковтың басылымдардағы "фантастикалық" сын туралы хабарламасына "фантастикалық реализм" деп атап, өзінің әдеби философиясын мойындады. Ол бұл философияның Ресейдегі қазіргі оқиғаларды ескере отырып, қарсыластарының "реализмінен" гөрі шынайы екенін, тіпті болашақ оқиғаларды болжауға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. 1887 жылы француз және ағылшын тілдерінде, ал 1889 жылы неміс тілінде аудармалары жарық көрді. Еуропалық сыншылардың пікірі де көбінесе теріс болды, себебі романның түсініксіздігі мен ұзақ созылған стилі қызығушылық тудырмады. Морсон сыншылардың оны "толыққанды бұзылыс, ойламай жазылған, жалпы құрылымы жоқ" деп қарастырғанын айтады. Батыстық сыншылардың пікірінің бір үлгісі – француз тіліне жасалған алғашқы аударманың кіріспесі, онда күшті стиль мен кейіпкерлерді мақтағанмен, "олар керемет тұманға оранып, көптеген ауытқуларда жоғалып кетеді" делінген. Қазіргі заманғы көрнекті сыншылар романның құрылымдық кемшіліктерін мойындайды, бірақ автордың оларды өзі білгенін және олардың орталық идеяға эксперименттік тәсілдің табиғи салдары болуы мүмкін екенін атап көрсетеді. Джозеф Франк "Ақымақ" романын "Достоевскийдің ең керемет романдарының ішіндегі ең түпнұсқасы және әрине, көркемдік жағынан ең біркелкісі" деп атады, бірақ ол романның "құрылысының сәйкессіздіктері мен ыңғайсыздықтарына қарамастан қалай жеңіске жеткенін" ойлады. Гари Сол Морсон "Ақымақ" романында физика заңдарына сәйкес, бал аарысы ұша алмайды деген ежелгі сөзді еске салады, бірақ физиканы білмейтін бал аарысы қалай болғанда да ұшады" деп жазды. ХХ ғасырдың орыс әдеби сыншысы Михаил Бахтин сюжет дамуының құрылымдық асимметриясын, болжаусыздығын және кейіпкерлердің "фантастикалық" деп танылуын кемшілік ретінде емес, Достоевскийдің бірегей және жаңашыл әдеби әдісімен толық сәйкес келеді деп қарады. Бахтин Достоевскийді әдебиеттегі карнавалдық стильдің ең көрнекті үлгісі және полифоникалық романның ойлап табушысы деп санады. Бахтиннің түсінігінде карнавалдық және полифониялық жанрларды қамтитын әдеби көзқарас кез келген дәстүрлі құрылымды немесе сюжет дамуының болжамды үлгісін болдырмайды.

Бейімделулер

Бірнеше кинорежиссерлер романның бейімделулерін жасады, олардың ішінде Карл Фроелихтің "Айнала шаралап келетін жандар" (1921), Жорж Лампиннің "Айбақ" (1946), Акира Куросаваның 1951 жылғы нұсқасы, орыс режиссері Иван Пирьевтің 1958 жылғы нұсқасы және Мани Каулдың 1992 жылғы хинди тіліндегі нұсқасы бар. Сергей Эйзенштейннің аяқталмаған үнсіз нұсқасы бір кезде Кеңес Одағында көрсетілді, бірақ соңғы бөлігі Иосиф Сталинмен аяқталу мәселесіне байланысты "жоғалып" кетті. Андрей Тарковский "Ақымақтың" киноға бейімделуін жасауға ниеттенді, бірақ кеңес мемлекеттік цензурасы оның жолын үнемі кесті. Ол 1983 жылы "Мосфильм" компаниясымен сценарий жазуға келісімшарт жасасты, бірақ ол Совет Одағына қайта оралмайтынын мәлімдегеннен кейін өндіріс тоқтатылды. Тарковскийдің "Сталкер" сияқты басқа фильмдері де "Ақымақ" романының көптеген тақырыбын қамтиды. 1966 жылы Британдық телерадиокорпорациясы BBC 2 арнасында "Ақымақ" романының бес бөлімді бейімделуін көрсетті. Оны Алан Бриджес режиссерлік етті, ал Дэвид Бак Принц Мыскин және Адриенн Корри Настасия рөлінде ойнады. 2003 жылы Ресей мемлекеттік телеарнасы ВГТРК Владимир Бортко режиссерлігімен 10 бөлімнен тұратын, 8 сағаттық шағын сериалды шығарды, ол "Телеканал Россия" арнасында көрсетілді және оған ағылшын тіліндегі субтитрлер қосылды. BBC Radio 7 2010 жылдың маусым айында Фёдор Достоевскийдің "Ақымақ" атты төрт бөлімді радиоспектаклін эфирге шығарды, онда Пол Рис Принц Мыскин рөлін сомдады.