Раббилік әдебиеттегі Иса Назарет туралы айтылған "Йешу" есімі

Ешу – еврей әдебиетіндегі Иса Масихке сілтеме жасайтын тұлға. Талмудтағы Ешу туралы әңгімелер христиандық пікірлер мен талқылауларға арналған.

11 мин оқу

100%

Дереккөз: Yeshu — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Иса (Ешу) – раввиндік әдебиетте Назареттік Исаға сілтеме жасайтын жеке тұлға немесе тұлғалар. Еврей әдебиетінде кездесетін бір немесе бірнеше адамдар.

1240 жылы Николай Донин, папа Григорий IX-тың қолдауымен, яһуди қауымы Мәриямның тазалығына және Исаның құдайлығына қарсы шыққан деген айыптауын қолдау үшін Ешу туралы әңгімелерге сілтеме жасады. Париждегі пікірсайыста Париждегі Ехиел Талмудтағы Ешу әңгімелерінің бірі Назареттік Исаға қатысты екенін, ал қалған бөлімдер басқа адамдар туралы екенін мойындады. 1372 жылы Иоанн Вальядолидтік, Толедо архиепискобының қолдауымен, яһуди қауымына қарсы ұқсас айыптау жасады; Мосе ха Коэн де Тордесильяс Ешу туралы әңгімелер әртүрлі адамдарға қатысты екенін және Назареттік Исаға қатысты емес екенін дәлелдеді. Ашер бен Иехиел де Талмудтағы Ешудың христиан Исасымен ешқандай байланысы жоқ екенін мәлімдеді. Кейбір заманауи ғалымдар бұл үзінділерді христиандыққа және Исаның христиандық бейнесіне сілтеме деп түсіндіреді, ал басқалары Исаға тек кейінгі раввиндік әдебиеттерде сілтеме жасайды.

Этимология

Баукхам Ешу атауын бір сүйекте, Рахамани 9-да табуға болады деп айтады, бұл Ешу есімінің Исаға қатысты Ешуа немесе Ехошуа атауын айтудан аулақ болу үшін ойлап табылмағанын, бірақ раббилердің Ешуа есімін Исаны "Ешуа" деген библиялық есімді иеленген раббилерден ажырату үшін қолданған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Фут пен Уилер "Ешу" есімін "Ехошуа" немесе Ешуа есімінің қысқартылған түрі деп есептейді. Тағы бір түсіндірме бойынша, "Ешу" атауы шын мәнінде ימח שמו וזכרו(נו) ([[Y'mach Sh'mo) формуласының аббревиатурасы, яғни "оның есімі мен естелігі жойылсын" дегенді білдіреді. Талмудта "Ешу" есімі гершайыммен жазылған, ол аббревиатураларды немесе қысқартуларды көрсету үшін қолданылатын тыныш белгі, бірақ мұндай жағдай тек бір трактатта кездеседі. Бұл теорияның ең ерте мысалы ортағасырлық Толедот Йешу әңгімелерінен алынған. Бұл, бірінші болып антииудаизмші жазушы Иоганн Андреас Эйзенменгер өзінің Entdecktes Judenthum еңбегінде айтқандай, "Ешу" әрқашан Исаны мазақтау үшін қолданылған сөз болған деген айыптамаға әкелді. Эйзенменгер яһудилерге жалған құдайлардың аттарын айтуға тыйым салынғанын, ал оларды өзгертуге және жамандауға бұйрық берілгенін, сондай-ақ олар Исаны жалған құдай деп санағандықтан оның атын осылай өзгертіп жамандағанын мәлімдеді. Ол Исаның түпкілікті аты "Ешуа" болғанын, ал яһудилер оны құтқарушы (мошиа`) деп танымағанын немесе тіпті өзін құтқарып қалғанын (хошиа`) мойындамағандықтан, "құтқару" деген мағынаны білдіретін түбірден айн әрпін жойды деп сақтайды. 20 ғасырдың басындағы жазушылар, мысалы, Клауснер, Талмудтағы Иса мен Иса ха Ноцри туралы сілтемелер Исаға қатысты деп есептейді. Шындығында, Септуагинтада және Иосиф Флавий мен Александриялық Филон сияқты грек тіліндегі еврей мәтіндерінде Иса – еврей аты Ехошуаның (Joshua) стандартты грекше аудармасы, грек тілінде "h" дыбысы жоқ болғандықтан, сондай-ақ Екінші ғибадатхана кезеңінде пайда болған қысқартылған түрі Ешуа да осылай аударылған. Исаның есімі Септуагинтада Нұн ұлы Ешуаға қатысты үш жердің бірінде Хошеа деп те қолданылған. "Ешу" термині Талмуд пен Тосефтаға дейін, тіпті еврей тіліндегі "Иса" сөзінің түпнұсқасы ретінде де нақты расталмаған. (Христиандық Иса туралы Александриялық Климент пен Иерусалимдік Кирилл грекше түрінің өзі оның түпкілікті аты екенін және ол еврейше түрінің транслитерациясы емес екенін мәлімдеді.) Адольф Нойбауэр (19 ғасыр), мәселені білгенімен, бұл термин Исаға қатысты деп сенген, ол соңғы айн әрпі енді айтылмағандықтан, Ешуаның қысқартылған түрі деп сақтайды. Хью Дж. Шонфилд осыған ұқсас, бұл үнсіз айннан туған солтүстік айтылуы деп сақтайды. Бұл пікірді Иоахим Иеремиас та бөлісіп, оны галилеялық айтылу деп есептейді. Алайда, бұл теологиялық ғалымдардың көзқарастары еврей және арамей тілдерінің филологы Е. Ю. Кутчердің зерттеулерімен қайшы келеді.

Bauckham notes that the spelling Yeshu is found on one ossuary, Rahmani 9, which supports that the name Yeshu was not invented as a way of avoiding pronouncing the name Yeshua or Yehoshua in relation to Jesus, but that it may still be that rabbinical use of Yeshu was intended to distinguish Jesus from rabbis bearing the biblical name "Joshua", Yehoshua. Foote and Wheeler considered that the name "Yeshu" was simply a shortened form of the name "Yehoshua" or Joshua. Another explanation given is that the name "Yeshu" is actually an acronym for the formula ימח שמו וזכרו(נו) ([[Y'mach Sh'mo), meaning "may his name and memory be obliterated". There are instances in the Talmud where the name "Yeshu" is written with gershayim, a punctuation mark used to indicate acronyms or abbreviations, however, this only occurs in a single tractate. The earliest known example of this theory comes from medieval Toledot Yeshu narratives. This has led to the accusation, first voiced by the anti Judaist writer Johann Andreas Eisenmenger in his Entdecktes Judenthum, that "Yeshu" was always such a deliberately insulting term for Jesus. Eisenmenger claimed that Jews believed that they were forbidden to mention names of false gods and instead were commanded to change and defame them and did so with Jesus' name as they considered him a false god. He argued that Jesus' original name was "Yeshua" and as Jews did not recognize him as saviour (moshia`) or that he had even saved (hoshia`) himself, they left out the ayin from the root meaning "to save". Early 20th century writers such as and Klausner assume that references to Yeshu and Yeshu ha Notzri in the Talmud relate to Jesus. Indeed, in the Septuagint and Greek language Jewish texts such as the writings of Josephus and Philo of Alexandria, Jesus is the standard Greek translation of the common Hebrew name Yehoshua יְהוֹשֻׁעַ (Joshua), Greek having lost the h sound, as well as of the shortened form Yeshua יֵשׁוּעַ which originated in the Second Temple period. Jesus was also used for the name Hoshea in the Septuagint in one of the three places where it referred to Joshua son of Nun.) The term "Yeshu" is not undisputedly attested prior to the Talmud and Tosefta, let alone as a Hebrew original for "Jesus". (In the case of the Jesus of Christianity, Clement of Alexandria and St. Cyril of Jerusalem claimed that the Greek form itself was his original name and that it was not a transliteration of a Hebrew form.) Adolf Neubauer (19th century), aware of the problem but believing the term to be a reference to Jesus, argued that it was a shortened form of Yeshua resulting from the final letter ayin no longer being pronounced. Hugh J. Schonfield argued in a similar fashion that it was the northern pronunciation resulting from a silent ayin. This view was shared by Joachim Jeremias and who argue that it was the Galilean pronunciation. The views of these theological scholars however are contradicted by the studies of Hebrew and Aramaic philologist E. Y. Kutscher,

Талмуд және Тосефта

Ешу терминінің ең алғашқы даусыз кездесулері Тосефтада (шамамен 200 ж.) және Вавилон Талмудында (шамамен 500 ж.) кездесетін бес әңгімеде табылады. Әңгімелер Вавилон Талмудында әртүрлі діни немесе құқықтық тақырыптарды кеңінен талқылау барысында пайда болады. Иерусалим Талмудының Венеция басылымында Ешу есімі кездеседі, бірақ Лейден қолжазбасында есім сызылып, шеткі жазбада "Ешу" деп қосылған. Осы себепті Нойснер бұл есімді жазба ретінде қарастырып, Иерусалим Талмудының аудармасынан шығарған.

Иса Бен Пандера

Тосефтада, Чулин 2:22 24 Жақып есімді мин (ирескеу) өзінің ұстазы Ешу бен Пандераны (Пандераның ұлы Ешу) атағаны туралы екі оқиға бар. 2:22 23 тармақта Рабби Елазар бен Дамманың жылан шаққандығы айтылады. Якуб оны емдеуге келді (Либерман мәтініне сәйкес) "Иешу бен Пандера атынан". (Херфорд қарастырған Тосефтаның нұсқасында "Ешу" орнына "Ешуа" деп жазылған. Бұл, Пандераның аномальды жазуымен бірге, Саул Либерман ерте қолжазбаларды салыстырғанда, терминдермен таныс емес көшірушінің қате түзетулері деп тапты.) Бұл оқиға Иерусалим Талмудының сәйкес үзінділерінде (Авода Зара 2:2 IV. I) және Вавилон Талмудында (Авода Зара 27б) да айтылады. Ешу есімі осы үзінділердің еврей қолжазбаларында кездеспесе де, "Jeshu ben Pandira" деген сілтеме Герфордтың Иерусалим Талмуды мәтінін ағылшын тіліне аударғанда келтірілген. Сол сияқты, Родкинсонның Вавилон Талмудындағы оқиғаларды аударғанда "Исаның атымен" деп қосуы да орынды. 2:24-ші аятта Рабби Елиезердің қалай тұтқындалып, ирескеулікпен айыпталғаны туралы айтылады. Бас судья (гегемон) оны сұраққа тартып жатқанда, раввин "судьяға сенемін" деп жауап берді. Раввин Елиезер Құдайды айтса да, судья оның өзін айтып отыр деп түсініп, раввинді босатты. Оқиғаның қалған бөлігі Рабби Елиезердің тұтқындалу себептерін түсіндіреді. Раввин Акива, мүмкін, бір миним оған ирескеулік сөз айтып, ол оған ұнаған болуы мүмкін дейді. Раввин Елиезер Сепфорис көшелерінде Сахнин қаласынан келген Яковпен кездескенін, ол оған Ешу бен Пандера атынан ирескеулік сөз айтқанын және ол оған ұнағанын еске алады. (Херфорд қолданған нұсқада Пандераның орнына Пантири бар.) Авода Зара, 16б 17а Вавилон Талмудында Хулин 2:24-тегі Рабби Елиезер туралы оқиғаны қайталайды және қосымша мәліметтер қосады. Онда Яков Есімдер кітабы 23:19-ды келтіреді: "Құдай Иеңнің киелі үйіне жезөкше әйелдің ақысын немесе итке берілген ақысын алып келмей, сол арқылы берген уәделеріңді орындай беріңдер!". Яков бұл оған Иешу үйреткенін айтады. Содан кейін Яков Елиезерден бас діни қызметкерге демалуға орын салу үшін жезөкше ақшасын пайдалануға бола ма деп сұрайды. (Бас діни қызметкер Атон күні алдындағы түнде ғибадатхана аумағында болады, онда оның барлық қажеттіліктеріне қамқорлық жасау қажет.) Раввин Елиезер жауап бермеген соң, Яков Миқа 1:7-ге сілтеме жасайды: "Олар жезөкшелердің ақысынан жиналды, енді қайтадан жезөкшелердің ақысына айналады". Осы ілім Рабби Елиезерге ұнады. Бен Пандера тегі Талмудта кездеспейді. (Родкинсонның Тосефтаға сүйенген аудармасы Яковқа Иешу үйреткені туралы сөздерді "осылай үйретті Иса б. Пантира" деп қайталайды, бұл жағдайда "Иешу" сөзі "Иса" деп аударылмайды.) Бұл есім Мидраш Кохелет Рабба 10:5-те де кездеседі, онда Рабби Йехошуа бен Левидің немересінің емшісі Бен Пандера деп сипатталған. Бұл оқиғаның бастауы Иерусалим Талмудындағы Шаббат 14:4 8 және Авода Зара 40 болып табылады, бірақ онда бен Пандера аталмайды. Дегенмен, Иешу сөзі Лейден қолжазбасындағы бірінші үзіндіге қосымша жазба ретінде кездеседі, бұл Мидраш нұсқасымен бірге оқиғаның Иешу бен Пандераның ізбасары туралы екенін көрсетеді. (Херфорд тағы да еркіндікке ие болып, Талмуд үзінділерін аударғанда "Иешу Пандера атынан" деген сөздерді қосады, бұл сөздер түпнұсқа мәтінінде жоқ. Шейфер де "Пандераның ұлы Иса" деген сөздерді келтіретін аударма ұсынады, ол Талмуд және Мидраш мәтіндерін және шеттік жазбаларды біріктіру арқылы өзі құрастырғанын мойындайды.)

In the Tosefta, Chullin 2:22 24 there are two anecdotes about the min (heretic) named Jacob naming his mentor Yeshu ben Pandera (Yeshu son of Pandera). Chullin 2:22 23 tells how Rabbi Eleazar ben Damma was bitten by a snake. Jacob came to heal him (according to Lieberman's text) "on behalf of Yeshu ben Pandera". (A variant text of the Tosefta considered by Herford reads "Yeshua" instead of "Yeshu". This together with anomalous spellings of Pandera were found by Saul Lieberman who compared early manuscripts, to be erroneous attempts at correction by a copyist unfamiliar with the terms.) The account is also mentioned in corresponding passages of the Jerusalem Talmud (Avodah Zarah 2:2 IV. I) and Babylonian Talmud (Avodah Zarah 27b) The name Yeshu is not mentioned in the Hebrew manuscripts of these passages but reference to "Jeshu ben Pandira" is interpolated by Herford's in his English paraphrasing of the Jerusalem Talmud text. Similarly the Rodkinson translation of the Babylonian Talmud account interpolates "with the name of Jesus". Chullin 2:24 tells how Rabbi Eliezer was once arrested and charged with minuth. When the chief judge (hegemon) interrogated him, the rabbi answered that he "trusted the judge." Although Rabbi Eliezer was referring to God, the judge interpreted him to be referring to the judge himself, and freed the Rabbi. The remainder of the account concerns why Rabbi Eliezer was arrested in the first place. Rabbi Akiva suggests that perhaps one of the minim had spoken a word of minuth to him and that it had pleased him. Rabbi Eliezer recalls that this was indeed the case, he had met Jacob of the town of Sakhnin in the streets of Sepphoris who spoke to him a word of minuth in the name of Yeshu ben Pandera, which had pleased him. (A variant reading used by Herford has Pantiri instead of Pandera.) Avodah Zarah, 16b 17a in the Babylonian Talmud essentially repeats the account of Chullin 2:24 about Rabbi Eliezer and adds additional material. It tells that Jacob quoted Deuteronomy 23:19: "You shall not bring the fee of a whore or the price of a dog into the house of the Lord your God in fulfillment of any vow." Jacob says that he was taught this by Yeshu. Jacob then asked Eliezer whether it was permissible to use a whore's money to build a retiring place for the High Priest? (Who spent the whole night preceding the Day of Atonement in the precincts of the Temple, where due provision had to be made for all his conveniences.) When Rabbi Eliezer did not reply, Jacob quoted Micah 1:7, "For they were amassed from whores' fees and they shall become whores' fees again." This was the teaching that had pleased Rabbi Eliezer. The surname ben Pandera is not found in the Talmud account. (Rodkinson's translation drawing on the Tosefta account paraphrases the reference to Yeshu having taught Jacob by "so taught Jeshu b. Panthyra", in this case not translating "Yeshu" as "Jesus".) The name is found again in the Midrashic text Kohelet Rabba 10:5 where a healer of the grandson of Rabbi Yehoshua ben Levi is described as being of ben Pandera. The source of this account is Shabbat 14:4 8 and Avodah Zarah 40 in the Jerusalem Talmud, but there ben Pandera is not mentioned. The word Yeshu is however found as a secondary marginal gloss to the first passage in the Leiden manuscript which together with the Midrashic version show that the account was understood to be about a follower of Yeshu ben Pandera. (Herford again takes liberty and adds "in the name of Jeshu Pandera" to his translation of the Talmud passages despite these words not being in the original text. Schäfer similarly provides a paraphrased translation mentioning "Jesus son of Pandera" which he admittedly has constructed himself by combining the Talmudic and Midrashic texts and the marginal glosses.

Иса - сиқыршы

Санхедрин 43а Ешу және оның бес шәкіртінің сотталып, өлімге кесілгені туралы баяндайды. Мұнда Ешу – басқа яһудилерді де діннен тайдыруға сүйреген колдовник. Оның өлім жазасын орындау алдындағы қырық күн ішінде оның қорғанына куәгерлерді шақыру үшін глашатай жіберіледі. Бірде-бір адам келмейді, соңында ол таспен ұрылып, Пасха мерекесінің қарсаңында дарға асылады. Одан кейін Матай, Некай, Нецер, Буни және Тода есімді бес шәкірті сотталады. Олардың әрқайсысының есімімен сөз ойындары жасалып, олар да өлімге кесіледі. Бұл жерде Ешудың патшалық үкіметке (малхут) тигізген ықпалының арқасында тым көп кешірімділік танылғаны айтылады. Флоренция Талмудының қолжазбасында (1177 ж.б.э.) Санхедрин 43а-ға қосымша ретінде Ешу сенбі күні қарсаңында дарға асылғаны жазылған.

Онкелос шақырған Иешу

Гиттин 56b, 57a-да Онкелос Израильге зиян келтіруге тырысқан Йешудың рухын шақыратын оқиға келтіріледі. Ол ақыреттегі жазасын зәр-нәжісте қайнау ретінде сипаттайды. Мәтіннің өзі Онкелос шақыртқан адамды тікелей атамайды, керісінше, қосымша түсіндірмеде азап шеккен рух Йешу екені айтылады.

Ешу - тамағын жұрт алдында өртеп жіберген ұлы

Sanhedrin 103a және Berachot 17b жазбаларында өз тамағын ашық түрде өртеп жіберген Ешу туралы сөз болады, бұл, мүмкін, бейімдік құрбандықтарына сілтеме болуы мүмкін. Бұл оқиға Яһуда патшасы Манасаның бұзық дінге бет бұрып, яһудилерді қуғынға түсіргені туралы айтады (2 Патшалар 21). Бұл жұмақтан шеттетілген үш патша және төрт қарапайым адам туралы үлкен талқылаудың бір бөлігі. Осы мәселе "Шулхан-Арух" кітабында да талқыланады, онда тамағын өртеп жіберген ұлдың Манаса екені нақты айтылады.

Кейінгі еврей түсіндірмешілері (Ахароним)

Иехиел Хейлприн Ешуа бен Перахияның шәкірті Ешудың Иса емес деп санайтын. Якоб Эмденнің жазбалары да Талмудтағы Ешудың Иса емес екенін көрсетеді.

Қазіргі православие ғалымдары

Раввин Адин Штейнсальц Талмуд аудармасында "Ешу" сөзін "Иса" деп аударады. Басқа жерде ол Исаға қатысты Талмуд мәтіндерінің христиан цензурасымен жойылғанын айтқан.

Теософтар мен эзотериктер

Ешудың Ыбырайым ибн Даудтың еңбегінде алғаш рет прото-Иса ретінде түсіндірілуі египтолог Джеральд Массидің "Тарихи Иса және мификалық Мәсіх" атты мақаласында және Г.Р.С. Мидтің "Иса б.з.д. 100 жылы өмір сүрді ме?" атты еңбегінде қайта қарастырылды. Осы көзқарасты раввин Авраам Корман да қайталап айтты. Бұл пікірлер сол кездегі танымал теософиялық ұстанымды және дәстүрге сынды көрсетеді, бірақ кейінгі ғалымдар оны қабылдамады. Алвар Элегард бұл тұжырымды соңғы кезде қайта жаңғыртты.

Санаткерлік сын

Қазіргі сыншы ғалымдар Ешу тарихи Исаға қатысты ма, жоқ па, деген мәселені талқылайды, бұл көзқарас 20 ғасырдағы бірнеше энциклопедиялық мақалаларда, соның ішінде «The Jewish Encyclopedia», Джозеф Данның «Encyclopaedia Judaica» (1972, 1997) және Израильдің «Encyclopedia Hebraica» еңбектерінде көрінеді. Р. Траверс Херфорд өзінің зерттемелерін осы термин Исаға қатысты деген түсінікке негіздеді, және Джозеф Клауснер да осы пікірде болды. Джеффри Рубенштейннің сөзіне сәйкес, «Санхедрин 107б» еңбегінде Иса белгілі бір раввиннің шәкірті ретінде көрсетілгендіктен, христиандар мен яһудилердің арасындағы туыстық байланыс танылады. Бірақ бұл раббилік яһудизмге тән алаңдаушылықты да көрсетеді. 70 жылы ғибадатхана қирағанға дейін яһудилер түрлі секталарға бөлініп, әрқайсысы заңды әртүрлі жорылымдаған. Раббилік яһудизм заңға қатысты дау-жанжалдарды бағындырып, іштей шешіп алды, сонымен бірге кез келген секталықты қатаң айыптады. Яғни, раввиндердің бір-бірімен келіспеуі және пікірталас жүргізуі ынталандырылады, бірақ осы әрекеттерді қатаң бақылауда ұстау қажет, әйтпесе бұл жарылысқа алып келуі мүмкін. Бұл оқиға Исаның өмірі туралы тарихи деректерді дәл көрсетпесе де, раввиндер туралы маңызды шындықты жеткізу үшін Иса туралы ойдан шығарылған оқиғаны пайдаланады. Сонымен қатар, Рубенштейн бұл оқиғаны тым қатал раввиндерді сынау ретінде қарастырады. Боярин раввиндердің парызшыларға қатысты христиандық көзқарастарды жақсы білгенін және бұл оқиға Исаның кешірімді, ал парызшылардың кешірімсіз болғаны (Марқ 2-ге қараңыз) деген христиандық сенімді мойындайтынын, сонымен бірге кешірімділікті қажетті раввиндік құндылық ретінде баса көрсетеді. Ол бұл оқиғалардың көпшілігі бастапқыда Иса туралы емес, христиандық миссионерлік қызметке жауап ретінде Талмудқа енгізілгенін айтады.

Скептикалық жазушылар

Денис МакКинси бұл терминнің Исаға қатысты деген пікірге қарсы шығып, яһуди дәстүрінде тарихи Иса туралы ешқандай мәлімет болмағанын айтады. Скептикалық ғылым жазушысы Фрэнк Р. Зиндлер де өзінің "Иудейлер білмеген Иса: Сефер Толдот Йешу және яһуди көздеріндегі тарихи Исаны іздеу" атты polemikaлық еңбегінде осыған ұқсас пікір білдірді. Бұл еңбек христиандық және яһуди ғылымының саласынан тыс жарияланды.

Толедот иешу

Толедот Иешу раввиндік әдебиеттердің құрамына кірмейді және канондық немесе нормативтік деп есептелмейді. Бір ғана анық Толедот Иешу оқиғасы жоқ; керісінше, орта ғасырлардағы әртүрлі нұсқалар болған, олар басты кейіпкерлерге қатысты көзқарастар мен оқиғаның мәліметтері жағынан өзгешеленеді. Оны бір адам жазған дегенге сену қиын, әр нұсқа әртүрлі әңгімешілер тобынан шыққан секілді.

Басқа оқиғалар

Ешуа есімі сонымен қатар Ешуа ибн Иосифтің бірінші ғасырдағы (б.з.) сүйек қаптамасында кездесті, оны 1931 жылы Э.Л. Сукеник жариялап, 1994 жылы Л.Ю. Рахмани каталогқа енгізді. Сукеник бұл терминді Талмудтағымен бірдей деп есептегенімен, әшекейлер арасындағы тарлықтан соңғы әрпі – айн қалдырылмаған болуы мүмкін деген пікірді де қарастырды. Бұл сүйек қаптамасында Ешуа есімі және оның әкесінің аты толық жазылған. Ричард Баукхэм бұл есімнің сол кездегі заңды, бірақ сирек кездесетін түрі деп санайды және бұл сүйек қаптамасы Иса есімінің "Назареттен шыққан Исаның нағыз атын айтудан қашу үшін раввиндер тарапынан ойлап табылмағанын" көрсетеді деп жазады. Дегенмен, Иерусалим Талмудының стандартты мәтіні Талмудтағы көптеген Равви Ехошуалардың бірі туралы айтады, сонымен қатар, үзіндінің басқа бөлімдерінде де Ехошуа есімі кездеседі. Ешуа Исаак Лурияның "Жан теру кітабының" 37-тарауында да еске алынады. Еврей тзадиктерінің ұзақ тізімінде былай делінген:

Осыған ұқсас аңызды испандық монах 1555 жылы Сафедке сапар жасағанда баяндаған, айырмашылығы сол, ол жерленген орын емес, жасырынып жүрген жері болған.

Исаның есіміне қатысты қолданылуы

Ешу термині еврей жазбаларында орта ғасырларда қолданылған, кейін Рахаби Езекиел (1750) және Элиас Соловейчик (1869) осы есімді Толедот Ешуа әңгімелеріндегі кейіпкермен байланыстырды. Сондай-ақ, "Назареттік Иса" деген мағынаны беретін Иса Ха Ноцри – қазіргі еврей тіліндегі баламасы, бірақ христиандық мәтіндерде Франц Деличтің (BFBS 1875) және Исаак Салкинсонның (TBS 1886) еврей жаңа өсиеттеріндегідей, Ешуа (яғни "Иешуа") және Ешуа Ха Ноцри жазулары жиірек кездеседі. Израиль еврей тілінде Ешу Назареттік Исаға қатысты қолданылады, мысалы, Аарон Абрахам Кабақтың "Тар жолда" романында – Ба Мишкол Ха Цар (1937). Баукхамның ортағасырлық дереккөздерге жасаған байқауындай, Ешу аты қазіргі еврей тілінде басқа Иешуалардың есімдеріне қолданылмайды, ал Рубен Алкалей сияқты лексикографтар Ешуа ("Иешуа") мен Ешуа ("Иса") арасын ажыратады.