Бернард Мандевиль: Голланд-ағылшын жазушысы және дәрігері
Bernard Mandeville
Бернард Мандевиль – ағылшын-гол жазушы, философ, экономист және сатирик. «Араның мысалы» еңбегімен танымал, жануарлар физиологиясы туралы зерттеулер жүргізген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англо-голланд жазушысы және дәрігері (1670–1733)
Anglo Dutch writer and physician (1670–1733)
Бернард Мандевилль немесе Бернард де Мандевилль (15 қараша 1670 – 21 қаңтар 1733), – англо-голланд философы, саяси экономист, сатирик, жазушы және дәрігер. Ротердамда дүниеге келген ол өмірінің көп бөлігін Англияда өткізіп, жарияланған көптеген еңбектерін ағылшын тілінде жазды. Ол "Бал ара туралы аңыз" атты еңбегімен әйгілі болды.
Bernard Mandeville, or Bernard de Mandeville ('/m//æ//n//d//ə/,/v//ɪ//l/; 15 November 1670 – 21 January 1733), was an Anglo Dutch philosopher, political economist, satirist, writer and physician. Born in Rotterdam, he lived most of his life in England and used English for most of his published works. He became famous for The Fable of the Bees.
Өмір
Мандевилль 1670 жылғы 15 қарашада Нидерландтың Роттердам қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – гугеноттардан шыққан белгілі дәрігер. Роттердамдағы Эразм мектебін бітірген соң, ол 1685 жылы Oratio scholastica de medicina арқылы өзінің қабілетін көрсетті, ал 1689 жылы Лейден университетінде De brutorum operationibus диссертациясын жазды, онда ол жануарлардағы автоматтылықтың картезиандық теориясын қолдады. 1691 жылы ол медицина ғылымының дәрежесін алып, De chylosi vitiata атты алғашқы диссертациясын қорғады. Ағылшын тілін үйрену үшін Англияға көшіп барды және тілді осы деңгейде меңгерді, көптеген адамдар оның шетелдік екеніне сенгісі келмеді. Оның әкесі 1693 жылы 1690 жылғы 5 қазанда болған Костерман салық көтерілісіне қатысқандығы үшін Роттердамнан қуылды; Бернардтың өзі де осы оқиғаға қатысқан болуы мүмкін. Мандевилль дәрігер ретінде зор құрметке ие болды, сонымен қатар оның әдеби еңбектері де сәтті болды. Оның сөйлеу өнері Лорд Макклсфилдтің (1710–1718 жылдары бас судья) достығын жеңіп алды, ол оны Джозеф Аддисонмен таныстырды, Мандевилль оны «сары шаштықпен пастор» деп сипаттады. Ол 1733 жылғы 21 қаңтарда Хакниде 62 жасында тұмаудан қайтыс болды. Мандевилльдің сақталған суреті бар, бірақ оның өмірінің көптеген мәліметтерін әлі зерттеу қажет. Мандевилль есімінің француз гугеноттарына қатысы бар болғанымен, оның ата-бабалары кем дегенде 16 ғасырдан бері Нидерландта тұрған. Оның еңбегін, басқалармен қатар, епископ Беркли және «The Serious Call» кітабының авторы Уильям Лоу қатаң сынады, ал 1729 жылы оның әдепсіздікке шақырушылық сипаты үшін сотқа берілді.
Mandeville was born on 15 November 1670, in Rotterdam, the Netherlands, where his father was a prominent physician of Huguenot origin. On leaving the Erasmus school at Rotterdam he showed his ability by an Oratio scholastica de medicina (1685), and at Leiden University in 1689 he produced the thesis De brutorum operationibus, in which he advocated the Cartesian theory of automatism among animals. In 1691 he took his medical degree, pronouncing an inaugural disputation, De chylosi vitiata. He moved to England to learn the language, and succeeded so remarkably that many refused to believe he was a foreigner. His father had been banished from Rotterdam in 1693 for involvement in the Costerman tax riots on 5 October 1690; Bernard himself may well have been involved. As a physician Mandeville was well respected and his literary works were successful as well. His conversational abilities won him the friendship of Lord Macclesfield (chief justice 1710–1718), who introduced him to Joseph Addison, described by Mandeville as "a parson in a tye wig." He died of influenza on 21 January 1733 at Hackney, aged 62. There is a surviving image of Mandeville but many details of his life still have to be researched. Although the name Mandeville attests a French Huguenot origin, his ancestors had lived in the Netherlands since at least the 16th century. It was vigorously combatted by, among others, Bishop Berkeley and William Law, author of The Serious Call, and in 1729 was made the subject of a prosecution for its immoral tendency.
Идеялар
Мандевиллдің философиясы сол кезде зор наразылық туғызды және әрқашан жалған, цинизмге толы және төмендететін деп айыпталды. Оның негізгі тезисі – адамның іс-әрекеттерін төменгі және жоғары деңгейге бөлуге болмайды. Адамның жоғары рухани өмірі – философтар мен билеушілердің үкіметті басқаруды және қоғамдағы қарым-қатынастарды жеңілдету үшін құрастырған бір ғана ойдан туған нәрсе. Шындығында, ізгілік (ол анықтама бергендей, "адамның табиғатына қарсы, басқалардың пайдасына немесе өзінің құштарлықтарын басуға, жақсы болуға ұмтылуы") мемлекеттің коммерциялық және интеллектуалдық дамуына зиян келтіреді. Өйткені, қоғамды қозғауға және дамытуға, өнертабыстар мен капиталдың айналымын (экономиканы) сән-салтанатты өмірмен байланыстырып, тек жамандықтар ғана (яғни, адамдардың жеке мүддесін қамтитын іс-әрекеттері) септігін тигізеді.
Mandeville's philosophy gave great offence at the time, and has always been stigmatised as false, cynical and degrading. His main thesis is that the actions of men cannot be divided into lower and higher. The higher life of man is a mere fiction introduced by philosophers and rulers to simplify government and the relations of society. In fact, virtue (which he defined as "every performance by which man, contrary to the impulse of nature, should endeavour the benefit of others, or the conquest of his own passions, out of a rational ambition of being good") is actually detrimental to the state in its commercial and intellectual progress. This is because it is the vices (i. e., the self regarding actions of men) which alone, by means of inventions and the circulation of capital (economics) in connection with luxurious living, stimulate society into action and progress.
Жеке адамның жаман қылығы, қоғамдық пайда
Мандевилл өз заманындағы «христиандық ізгіліктерге» қайшы келетін жамандықтардың экономикалық өркендеудің қажетті шарты екендігіне тоқталды. Оның көзқарасы Адам Смиттің пікірімен салыстырғанда күштірек. Смит пен Мандевиллдің екеуі де жеке тұлғалардың бірлескен әрекеттері қоғамдық пайдаға әкеледі деп сенді. Дегенмен, оның философиясын Смиттен ерекшелендіретіні – осы қоғамдық пайдаға ықпал ететін фактор. Смит көрінбейтін ынтымақтастыққа алып келетін ізгі жеке мүддеге сенеді. Смит көбінесе осы қоғамдық пайданы қамтамасыз ету үшін ешқандай нұсқаудың қажеті жоқ деп есептейді. Ал Мандевилл дұрыс бағытталған жамандықтардың ашкөздігі көрінбейтін ынтымақтастыққа әкеледі деп санайды. Мандевиллдің дұрыс бағыттау туралы талабы оның философиясын Смиттің еркін нарыққа (laissez faire) қатысты көзқарасынан одан да бөліп көрсетеді. Қысқасы, Мандевилл саясаткерлерді адамның құштарлықтары қоғамдық пайдаға айналатынын қамтамасыз етуге шақырды. «Ара туралы аңыз» еңбегінде ол «Жеке жамандықтар шебер саясаткердің шеберлігімен қоғамдық пайдаға айналдырылуы мүмкін» деген пікірін білдірді. Ол аңызда барлық ізгіліктерге ие қоғамның «қанағат пен адалдықпен нұрланған» күйде апатияға беріліп, толыққанды түрде парализге ұшырағанын көрсетеді. Өзімшілдік жоқтығы (Хоббспен салыстыра отырып) – прогрестің өлімі. «Жоғары» ізгіліктер деп аталатын қасиеттер – жалғандық, олар жануарлардан жоғары тұруға деген өзімшіл құштарлықтан туындайды. «Моральдық ізгіліктер – мақтанға құмарлықтың тудырған саяси ұрпағы». Сол сияқты ол «жеке жамандықтар – қоғамдық игіліктер» деген үлкен парадоксқа келеді. Мандевилл басқалармен қатар, ең төменгі және ең жаман мінез-құлықтың оң экономикалық әсер ететінін дәлелдейді. Мысалы, еркекшіл адам жаман мінезді болғанымен, оның шығындары тігіншілерді, қызметшілерді, парфюмерлерді, аспаздарды, әйелдерді жұмыспен қамтиды. Бұл адамдар өз кезегінде нан пісірушілерді, ағаш шеберлерін және т.б. жұмысқа алады. Сондықтан еркекшілдік пен зорлық-зомбылықтың құштарлығы жалпы қоғамға пайда әкеледі. Осыған ұқсас сатиралық аргументтерді Реставрация және Август дәуірінің сатириктері де келтірген. Бұған белгілі мысал – Мандевиллдің «Жалпыға ортақ жыныстық үйлерді қарапайым қорғау» атты еңбегі, ол мемлекеттік бақылаудағы жыныстық үйлерді ашуды қолдады. 1726 жылғы құжат әйелдердің мүдделерін мойындайды және мысалы, клиторды әйелдердің жыныстық ләззатының орталығы ретінде атайды. Джонатан Свифттың 1729 жылғы «Қарапайым ұсыныс» сатирасы Мандевиллдің тақырыбына сілтеме болуы мүмкін. Мандевилл еңбек бөлінісін алғаш сипаттағандардың бірі, ал Адам Смит оның кейбір мысалдарын пайдаланған.
Mandeville concluded that vice, at variance with the "Christian virtues" of his time, was a necessary condition for economic prosperity. His viewpoint is more severe when juxtaposed to Adam Smith's. Both Smith and Mandeville believed that individuals' collective actions bring about a public benefit. However, what sets his philosophy apart from Smith's is his catalyst to that public benefit. Smith believed in a virtuous self interest which results in invisible co operation. For the most part, Smith saw no need for a guide to garner that public benefit. On the other hand, Mandeville believed it was vicious greed which led to invisible co operation if properly channelled. Mandeville's qualification of proper channelling further parts his philosophy from Smith's laissez faire attitude. Essentially, Mandeville called for politicians to ensure that the passions of man would result in a public benefit. It was his stated belief in the Fable of the Bees that "Private Vices by the dextrous Management of a skilful Politician may be turned into Publick Benefits". In the Fable he shows a society possessed of all the virtues "blest with content and honesty," falling into apathy and utterly paralysed. The absence of self love (cf. Hobbes) is the death of progress. The so called higher virtues are mere hypocrisy, and arise from the selfish desire to be superior to the brutes. "The moral virtues are the political offspring which flattery begot upon pride." Similarly he arrives at the great paradox that "private vices are public benefits". Among other things, Mandeville argues that the basest and vilest behaviours produce positive economic effects. A libertine, for example, is a vicious character, and yet his spending will employ tailors, servants, perfumers, cooks, prostitutes. These persons, in turn, will employ bakers, carpenters, and the like. Therefore, the rapaciousness and violence of the base passions of the libertine benefit society in general. Similar satirical arguments were made by the Restoration and Augustan satirists. A famous example is Mandeville's Modest Defence of Publick Stews, which argued for the introduction of public, state controlled brothels. The 1726 paper acknowledges women's interests and mentions e. g. the clitoris as the centre of female sexual pleasure. Jonathan Swift's 1729 satire A Modest Proposal is probably an allusion to Mandeville's title. Mandeville was an early describer of the division of labour, and Adam Smith makes use of some of his examples.
Вегетариандық
Мандевилл өмір бойы вегетариандықпен айналысып, Гассенди ұсынған, адам емес жануарлардың да сезімтал екендігі туралы ұғымды қабылдады. Говард Уильямс 1882 жылы жарық көрген вегетариандық тарихына арналған "Диетаның этикасы" кітабында Мандевилл туралы жеке тарау жазды, ол Мандевиллдің "Бал арасы туралы аңыз" еңбегінде ет жеуге шын ниетпен сын айтатынын дәлелдеді: "Мен көбіне ойлаймын [Мандевилл былай деп жазады]: егер бізді билеп-төстеп отырған осы әдет болмаса, жақсы мінезді кез келген адам күнделікті тамақ үшін осыншама көп жануарларды өлтіруге келісе алмас еді, себебі кең байтақ жер оларды түрлі-түрлі өсімдіктермен мол қамтамасыз етеді". Генри Стивенс Солт 1892 жылы жарық көрген, жануарлар құқығына арналған маңызды еңбегі "Жануарлардың құқықтары: әлеуметтік прогресс тұрғысынан қарастырылған" кітабында "Жануарлар құқығының библиографиясы" деген тарауда "Бал арасы туралы аңызды" қосты. "Бал арасы туралы аңыз" сонымен қатар ертедегі вегетариандық белсенді Джозеф Ритсонды вегетариандыққа көшуге ықпал етті.
Mandeville was a lifelong vegetarian, who embraced the concept, advanced by Gassendi, that non human animals are sentient. Howard Williams' authored a chapter on Mandeville in his 1882 book on the history of vegetarianism, The Ethics of Diet, arguing that Mandeville's work, the Fable of the Bees, contains a sincere criticism of eating meat: "I have often thought [writes Mandeville] if it was not for this tyranny which custom usurps over us, that men of any tolerable good nature could never be reconciled to the killing of so many animals for their daily food, as long as the bountiful earth so plentifully provides them with varieties of vegetable dainties." Henry Stephens Salt, in his 1892 seminal book on animal rights, Animals' Rights: Considered in Relation to Social Progress, included the Fable of the Bees in the chapter, a "Bibliography of the Rights of Animals". The Fable of the Bees also inspired the early vegetarianism activist Joseph Ritson to become a vegetarian.
Ықпал
Автордың адамгершілікке қарсы ниеті болмаса да, оның адам табиғатына қатысты көзқарасын сыншылар циникалық және төмендеген деп бағалады. Оның тағы бір еңбегі – «Қоғам табиғатын зерттеу» (1723 ж.), «Қылымның» кейінгі нұсқаларына қосылған, – де көпшіліктің ойын қозғады. Ал оның соңғы еңбектері – «Дін туралы еркін ойлар» (1720 ж.) және «Құрметтің пайда болуы мен христиан дінінің пайдалылығы туралы сауал» (1732 ж.) – оны одан әрі күмәндендірді. Ол қазіргі заманғы көзқарастарға ең жақын жұмысы – қоғамның пайда болуы туралы есебі. Оның априорлық теорияларын заңгер Генри Мэннің тарихи зерттеулерімен («Ежелгі заң») салыстыру қажет. Ол барлық әлеуметтік заңдардың – өзімшілдік пен билікке ұмтылыстың, сондай-ақ әлсіздердің өзара қорғаныш одақтарының кристалдасқан нәтижесі екенін көрсетуге тырысады. Ол моральдық сезім мен ар-ұжданның барлық түрлерін жоққа шығарып, барлық әлеуметтік қасиеттерді өзін-өзі сақтау инстинктісінен, қорғаныс және шабуыл одағындағы серіктестер арасындағы келісімдерден, саясаткерлердің қолдауымен өркендейтін мақтаныш пен тәкаппарлық сезімдерінен туындаған деп санайды. Бұл сезімдер, оның пікірінше, дау-дамай мен хаостың алдын алуға арналған. Мандевиллдің ирониялық парадокстары Шафтсбери графының «әдемі» идеализмін сынап тұр. Олардың ирониясы Гоббс пен Гельвецийдің мұқият эгоистикалық жүйелерінен өзгеше. Мандевиллдің қоғам мен саясат туралы идеяларын австриялық экономика мектебінің өкілі Фридрих Хайек «Заң, заң шығару және бостандық» кітабында жоғары бағалады. Бірақ ең бастысы, Кейнс оны «Мальтус туралы эссесінде» және «Жалпы теориясында» қайтадан назар ортасына қойды. Кейнс Мандевиллді өзінің жеткіліксіз тиімді сұраныс теориясының негізін салушысы деп есептейді. Карл Маркс өзінің «Капитал» атты еңбегінде Мандевиллді «қоғамның байлығы жұмысшылардың салыстырмалы кедейлігіне байланысты» деген қорытындысына келгені үшін «адал, ойы ашық адам» деп мақтады.
While the author probably had no intention of subverting morality, his views of human nature were seen by his critics as cynical and degraded. Another of his works, A Search into the Nature of Society (1723), appended to the later versions of the Fable, also startled the public mind, which his last works, Free Thoughts on Religion (1720) and An Enquiry into the Origin of Honour and the Usefulness of Christianity (1732) did little to reassure. The work in which he approximates most nearly to modern views is his account of the origin of society. His a priori theories should be compared with the jurist Henry Maine's historical inquiries (Ancient Law). He endeavours to show that all social laws are the crystallised results of selfish aggrandizement and protective alliances among the weak. Denying any form of moral sense or conscience, he regards all the social virtues as evolved from the instinct for self preservation, the give and take arrangements between the partners in a defensive and offensive alliance, and the feelings of pride and vanity artificially fed by politicians, as an antidote to dissension and chaos. Mandeville's ironic paradoxes are a criticism of the "amiable" idealism of the Earl of Shaftesbury; their irony contrasts with the serious egoistic systems of Hobbes and Helvétius. Mandeville's ideas about society and politics were praised by Friedrich Hayek, a proponent of Austrian economics, in his book Law, Legislation and Liberty. But it was above all Keynes who put it back in the spotlight in his Essay on Malthus and in the General Theory. Keynes considers Mandeville as a precursor of the foundation of his own theory of insufficient effective demand. Karl Marx, in his seminal work Capital, praised Mandeville as "an honest man with a clear mind" for his conclusion that the wealth of society depended on the relative poverty of workers.