Кіріспе

Америкалық автор (1850–1904) Кейт Шопен ( /ʃoʊpən/, сондай-ақ /US/ʃoʊˈpæn/, /ˈʃoʊpən/; тумасы Кэтрин О'Флаэрти; 8 ақпан 1850 – 22 тамыз 1904) – Луизианада тұратын әңгімелер мен романдардың американдық авторы. Ғалымдар оны 20 ғасырдағы оңтүстік немесе католиктік түбектегі американдық феминист авторлардың, мысалы, Зелда Фицджеральдтың алғыр қызы деп санайды. Ол Луизиана креолдық мұрасының жиі оқылатын және танымал жазушыларының бірі. Шопен 1899 жылы жазған «Ояну» романымен ең танымал. Анасы француз, әкесі ирландтық болған Шопен Миссури штатының Сент-Луис қаласында дүниеге келген. Ол тұрмысқа шығып, күйеуімен бірге Нью-Орлеанға көшіп келді. Кейін олар Луизиана штатының Клаутьевиль ауылына көшіп келді. 1892–1895 жылдары Шопен балалар мен ересектерге арнап әңгімелер жазды, олар ұлттық журналдарда, соның ішінде «The Atlantic Monthly», «Vogue», «The Century Magazine» және «The Youth's Companion» басылымдарында жарық көрді. Оның әңгімелері тақырыптары мен көзқарасынан әртүрлі пікір тудырды; кейбір сыншылар оларды әдепсіз деп айыптады. Оның маңызды туындылары – екі әңгіме жинағы мен екі роман. Жинақтары: «Байоу фолк» (1894) және «Акадиядағы түні» (1897). Оның танымал әңгімелері: «Дезридің баласы» (1893) – соғысқа дейінгі Луизианадағы нәсілдер аралық қарым-қатынас туралы, «Бір сағаттың оқиғасы» (1894) және «Дауыл» (1898 жылы жазылған, алғаш рет 1969 жылы жарық көрген). 1915 жылы Фред Льюис Патти: «Шопеннің кейбір туындылары Францияда, тіпті Америкада жарық көрген ең жақсы туындылармен тең. Ол өзінен туған, тіпті гениалды баяндамашы еді» деп жазған. Бес жасында ол «Sacred Heart Academy»-ге жіберілді, онда ол өз ақшасын қалай басқаруды және өз шешімдерін қалай қабылдауды үйренді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол үйге әкелінді, әжесі мен әжесінің әжесімен бірге өмір сүрді. Екі жыл бойы оны үлкен әжесі Виктория (немесе Виктория) Шарлевилл француз тілі, музыка, тарих, әңгімелер, өмірге қорқынышсыз қарау қажеттілігін үйретті. Екі жылдан кейін Кейт ең жақын досы және көршісі Китти Гарештің де оқитын «Sacred Heart Academy»-ға қайта оралды, онда оның ұстазы Мэри О'Мира сабақ берді. Өлең мен проза жазуға дарынды О'Мира шәкіртіне үнемі жазуға, өзін-өзі сыни бағалауға және қаһармандықпен әрекет етуге үйретті. 1861 жылы мамыр айында Кейт пен Киттидің алғашқы қауымдасуынан тоғыз күн өткен соң, Америка Азамат соғысы Сент-Луиске келді. Соғыс кезінде Кейттің жартылай ағасы қызбадан қайтыс болды, сондай-ақ оның үлкен әжесі де қайтыс болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Китти мен оның отбасы Конфедерацияны қолдағандары үшін Сент-Луис қаласынан қуылды. 1870 жылы 8 маусымда Сент-Луисте, Миссури штатында Оскар Шопенге үйленді және онымен бірге оның туған қаласы Нью-Орлеанға көшті. Шопиндер 1871 мен 1879 жылдар аралығында алты бала сүйді: Жан Батист, Оскар Чарльз, Джордж Франсис, Фредерик, Феликс Эндрю және Лелия (Мари Лайза болып су баптизденді). 1879 жылы Оскар Шопеннің мақта брокерлігі құлдырады. Отбасы қаладан шығып, Оңтүстік Начитош округінің Клаутьевиль қаласына бірнеше шағын плантацияларды және дүкенді басқаруға көшті. Олар қоғамда белсенді болды, онда Шопен болашақ жазуы үшін жергілікті креол мәдениетінен көп материал тапты. Оскар Шопен 1882 жылы қайтыс болғанда, ол Кейтке 42 000 доллар қарыз қалдырды. Ғалым Эмили Тот: «Біраз уақыт бойы Кейт еңбек етіп, Оскардың бизнесін жүргізіп, жергілікті еркектермен ашық флирт жасады (тіпті үйленген фермермен де қарым-қатынасы болды)» деп жазды. Шопен марқұм күйеуінің плантациясы мен дүкенін табысты ету үшін жұмыс істесе де, екі жылдан кейін Луизианадағы бизнесін сатты. Шопен күйеуінен, бизнесінен және анасынан бірінен соң бірі айырылғаннан кейін депрессияға ұшырады. Шопеннің акушері және отбасы досы доктор Фредерик Колбенхайер оған жазуды бастауды ұсынды, өйткені ол бұл оған емдік әсер етеді деп сенді. Ол жазу оның энергиясын шоғырландыруға және табыс көзіне айналуға көмектеседі деп ойлады. 1890 жылдардың басында Шопеннің әңгімелері, мақалалары мен аудармалары «St. Louis Post Dispatch» және әртүрлі әдеби журналдарда жарық көрді. Халық аңыздары, диалекттегі шығармалар және Оңтүстік халық өмірінің басқа да элементтері көп шығарылған кезеңде ол жергілікті түс берген аймақтық жазушы деп саналды. Оның әдеби қасиеттері көбінесе назардан тыс қалды. Алайда, сыншылардың пікірі көбінесе теріс болды. Сыншылар роман кейіпкерлерінің, әсіресе әйелдердің мінез-құлқын, сондай-ақ Шопеннің әйелдердің жыныстық қатынасы, аналық және некеде адалдықсыздық туралы жалпы көзқарасын қазіргі кездегі моральдық мінез-құлық стандарттарына қайшы және осылайша қоғамға жарамайтындықтарын айтты. Бұл роман, оның ең танымал туындысы, өте қиын қоғамның шеңберінде тұтқындалған әйелдің тарихы. Оннан астам жылдар бойы басылымнан шықпаған бұл роман 1970 жылдары қайта жарық көрді, әйелдер жазуына жаңа зерттеулер мен қызығушылық пайда болды. Роман қайта басылып, қазір кеңінен қолжетімді. Ол жазу сапасымен және Оңтүстік феминистік әдебиетінің ерте үлгісі ретіндегі маңыздылығымен жоғары бағаланды. Сыншылар «Ояну» сияқты туындылардың скандалды болғандықтан қоғамдық қабылдауға ие болмағанын айтады. Шопен қабылдамаушылыққа көңіл көшірді, бірақ жазуын жалғастырды, негізінен әңгімелер жазды. Кейт Шопен – неке және әйелдердің жыныстық қатынасы туралы мифтерді шынайырақ бейнелейтін миф жасаушы. Шопен ең көп назар аударған миф – «викториялық кезеңдегі әйелдердің әлсіз жыныстық қабілеті» және «Дауыл» Кейт Шопеннің осы мифті кейіпкер арқылы толыққанды жыныстық қабілетін қанағаттандыруға ұмтылысы арқылы бейнелеуінің ең жақсы мысалы. Кейт Шопеннің симпатиясы жеке тұлғаның өмір мен қоғамдағы жеке өміріне жатады. Оның әңгімелері арқылы Шопен өзінің өмірбаянына ұқсас жазбалар жасады және оның қоғамын сипаттады. Ол Американдық Азамат соғысынан бұрынғы жоюшылық қозғалысының, соғыстан кейін босатылғандардың білімі мен құқықтарына, сондай-ақ феминизмнің пайда болуына куә болды. Оның идеялары мен сипаттамалары есеп беру емес, оның әңгімелері оның әлемінің шынайы бейнесін көрсетеді. 1890 жылдардың басында Шопен сәтті жазушылық мансабын құрды, қысқа әңгімелер мен мақалаларын жергілікті басылымдар мен әдеби журналдарға жариялады. Ол бастапқыда «A Point at Issue!», «A No Account Creole», «Beyond the Bayou» сияқты бірқатар қысқа әңгімелер жазды, олар әртүрлі журналдарда жарық көрді. «Desiree's Baby» әңгімесі алғаш рет 1893 жылы «Vogue» журналында «A Visit to Avoyelles» әңгімесімен бірге «Character Studies: The Father of Desiree's Baby – The Lover of Mentine» деген тақырыппен жарық көрді. «A Visit to Avoyelles» Шопеннің жергілікті түс беруші жазушы ретінде танылуына себеп болды және бұл оның Ментина мен Жюльдің кедейлікке қарамастан бақытты және толыққанды некедегі өмірін көрсететін әңгімелерінің бірі. «Дезридің баласы» әңгімесі нәсілдер аралық қарым-қатынас тақырыбына байланысты көбірек дау тудырды және оның мазмұнымен қарама-қарсы болды. «A Visit to Avoyelles» әңгімесінен айырмашылығы, Арман мен Дезри бай және құлдар мен плантациялардың иесі болды. Ментина мен Жюльдің некесі көп қиындықтарды бастан өткерді, ал Арман мен Дезридің некесі қиындықтардың бірінші көрінісінде бұзылды. Кейт Шопен некелер мен жергілікті халықтың өмірінің әртүрлі жақтарын көрсетуде шебер болды, оның туындыларының тақырыбы кең және жан-жақты болды, бірақ олардың көптеген ортақ тақырыптары болды. Марта Каттер былай деді...

Мұра

Кейбіреулер Кейт Шопенді әдеби сыйлықтарға ие болмағанына қарамастан, ерте феминисттік қозғалыстың бастаушысы деп санайды. Оның көптеген әңгімелері "Youth's Companion" және "Harper's Young People" сияқты ұлттық журналдарда жарияланды. "Bayou Folk" жақсы пікір алды, Шопен осы жөнінде 100 баспасөз хабарламасын көргенін айтты. Бұл әңгімелер "The New York Times" және "The Atlantic" газеттерінде жарық көрді. Оқырманға оның кейіпкерлеріне шынайылық және жақындық сезімін беру үшін жергілікті диалекттерді қолдануы ұнады. Жергілікті және ұлттық газеттер Шопеннің романына қарама-қайшы пікірлер жариялады, бірі оны "улы" және "жағымсыз" деп атады, тіпті ол "адамгершілікке бейім жандар үшін тым күшті сусын" екенін айтты, ал екінші газет романы туралы "Феймені әдебиетке айналдырған Сент-Луис әйелі" деп жазды. "Ояну" романына алғашқы сын-пікірлер көбінесе теріс болды. Шопеннің ең белгілі биографы Эмили Тот оның осы романында тым шалқалап кеткенін ойлады. Ол басты кейіпкер Эднаның ашық сезімталдығы ер адамдардың бақылауындағылар үшін тым көп екенін айтты. Сондықтан оның келесі романының жарық көруінен бас тартты. Ақын Оррик Джонс Шопен мен "Ояну" романының кем дегенде бір жақтасы болды. "1911 жылы "Reedy's Mirror" журналында жазған "Сент-Луис қаласынан шыққан, Гринвич-Виллидж әдеби ортасында танымал болған ықпалды модернист ақын және прогрессивті журналист": "Оны бала кезінде оқыған және оған қайта оралып, бағалау қабілеті күшейген адам үшін ол өмірінің бір толық тарауының сиқырын сыйлайды". Джонстың Келлимен жеке достығы және "Ояну" үшін күшті жақтау арқасында осы екі кітап Шопенді қайта ашуға ғылыми негіз болды. Шопенді жалпы жұртшылықтың қайта тануына 1972 жылғы 22 қыркүйекте "The New York Times" газетінде жарық көрген Линда Вулфтың қысқаша пікірі түрткіс болды. "Сіз білуі тиіс Кейт Шопен" деген мақаласында ол қазіргі заманғы көркем әдебиетке көңілі толмаған достарын Шопенді ашуға қалай шақырғанын және "Ояну" романының бүгінгі күні оған қалай әсер еткенін сипаттады. Романды кең жұртшылыққа таныстыру үшін қажетті соңғы қадам дерлік бірден жасалды. Жыл аяқталар алдында ірі қағаз баспасы – "Avon Books" кітаптың алғашқы қағаз басылымын дәріханаларға, супермаркеттерге және кітап дүкендеріне жіберді. Мұқабаның жоғарғы жағында тақырыптың астында және автордың атының төменінде Вулфтың пікірінен алынған цитата орналастырылған: "'Мен үшін бұл жыл немесе өткен жылда жарық көрген кез келген көркем әдебиеттен де маңызды. Бұл керемет, басқаша ештеңе емес. Шедевр'. Линда Вулф, The New York Times". Бірнеше жыл ішінде барлық ірі қағаз баспалары "Ояну" романының басылымдарын шығарды, осылайша оны кез келген адам сатып алуға мүмкіндік берді. Пер Сейерстедтің Шопенді қайта ашуы оның шығармаларын 19 ғасырдың феминистік және оңтүстік әдебиетінің маңызды бөлігі деп қарастыруға себеп болды. Сейерстед оның "америкалық әдебиетте жаңа жол ашқанын" жазды. Шопеннің өмірбаянының авторы Эмили Тоттың айтуынша, Кейт Шопеннің шығармалары 1970-ші жылдары әйелдердің қоғамның шектеулерінен тысқары шығуы туралы тақырыптарға байланысты танымалдыққа ие болды, бұл феминистік қозғалысқа және сексуалдық революцияға қатысқан адамдарға ұнады. Ол сондай-ақ бұл шығармалар 1960-шы жылдардағы әйелдерге де тартымды болғанын айтады, "америкалық әйелдер біздің ержүрек аналарымыз туралы білуге құштар болған кез". Choice Reviews журналының бір рецензенті бұл күрес ақыр соңында сәтсіздікке ұшырағанын мәлімдеді, өйткені оның қоғамының патриархалдық нормалары оның бостандығын шектеді. Карен Саймонс бұл сәтсіз күресті романның соңымен керемет бейнеленгенін сезінді, онда Эдна Понтеллиер өзінің дәстүрлі ана бола алмайтынын және өзін жеке тұлға ретінде сезіне алмайтынын түсінген соң өмірін өз қолымен аяқтайды.

Құрмет пен марапаттар

Ол Оскар Шопенмен бірге Клутьевилдегі үйі Алексис Клутье тарапынан 19 ғасырдың басында салынған. 20 ғасырдың соңында, оның әдеби маңызын ескере отырып, үй Ұлттық тарихи ескерткіш (NHL) мәртебесіне ие болып, Кейт Шопен үйі деп аталды. Үй Байоу халықтары мұражайы ретінде пайдаланылды. 2008 жылдың 1 қазанында үй өртеніп, тек қана түтіндігі ғана сақталды. 1990 жылы Шопен Сент-Луис Даңқ аллеясында жұлдызбен құрметтелді. 2012 жылы Сент-Луис қаласының Орталық Вест-Энд ауданындағы Жазушылар бұрышында, Сол жағалау кітап дүкенінің қарсы бетінде оның басынан жасалған темір бюст орнатылып, естелік сақталды.