Кіріспе

Американдық әңгімеші, романист және фотограф (1909–2001)

Эудора Элис Велти (13 сәуір 1909 – 23 шілде 2001) – американдық әңгімеші, романист және фотограф, ол Америка Оңтүстігі туралы жазды. Оның "Оптимист қызы" романы 1973 жылы Пулитцер сыйлығына ие болды. Велти көптеген сыйлықтар алды, оның ішінде Президенттік бостандық медалі және Оңтүстік ордені бар. Америка кітапханасы оның еңбектерін жариялаған алғашқы тірі автор ол болды. Миссисипи штатының Джексон қаласындағы үйі Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды және қазір ол үй-музей ретінде жұртшылыққа ашық.

Өмірбаян

Эудора Велти 1909 жылғы 13 сәуірде Миссисипи штатының Джексон қаласында Кристиан Вебб Велтидің (1879–1931) және Мэри Честина (Эндрюс) Велтидің (1883–1966) қызы болып дүниеге келді. Ол кіші ағалары Эдвард Джефферсон мен Уолтер Эндрюспен бірге өсті. Анасы мектеп мұғалімі болған. Оның отбасы методист шіркеуінің қатарында болды. Балалық шағындағы үйі бүгінге дейін сақталған және төбесіне мансарда мен терраса қосылғанға дейін тарихи ескерткіштердің ұлттық тізіліміне енгізілген. Велтидің оқуға деген сүйіспеншілігіне анасы да зор ықпал етті, ол: «Біздің үйдің кез келген бөлмесінде, күнің кез келген уақытында оқуға немесе оқып беруге болады» деп сендірді. Әкесі, сақтандыру компаниясында басшы қызметкер болған, түрлі құрылғылар мен машиналарға қызығушылық танытып, Велтиде механикалық нәрселерге деген құмарлықты қалыптастырды. Кейіннен ол өзінің әңгімелерінде технологияны символизм ретінде пайдаланды және әкесі сияқты, жақын фотографқа айналды. Ол Джексон қаласындағы Орталық жоғары мектепте оқыды. Жоғары мектепті бітіруге жақын Велти отбасымен бірге 1119 Пайнхерст көшесіндегі, олар үшін салынған үйге көшіп келді, ол оның өмірінің соңына дейін тұрақты мекенжайы болды. Уайатт С. Хедрик Велтилер үшін Тюдор стиліндегі үйді жобалады, ол қазір Эудора Велти үйі және бағы ретінде танымал. Велти 1925–1927 жылдары Миссисипи әйелдер колледжінде оқыды, содан кейін ағылшыс әдебиеті бойынша білімін аяқтау үшін Висконсин университетіне ауысты. Әкесінің кеңесімен ол Колумбия университетінде жарнаманы оқыды. Ұлы экономикалық дағдарыстың ең ауыр кезеңінде бітіргендіктен, Нью-Йоркте жұмыс табу қиынға соқты. 1931 жылы Джексонға оралғаннан кейін әкесі лейкемиядан қайтыс болды. Ол жергілікті радиостансада жұмыс істеді және «The Commercial Appeal» газеті үшін Джексон қаласының әлеуметтік өмірі туралы тілшілік жасады. 1933 жылы ол Жұмыс жөніндегі басқармада жұмыс істей бастады. Жариялау агенті ретінде ол әңгімелер жинады, сұхбаттар алды және Миссисипидегі күнделікті өмірдің суреттерін түсірді. Ол Оңтүстік өмірін және адамдар арасындағы қарым-қатынастарды кеңінен зерттеді, осы материалдарды кейіннен өзінің әңгімелерінде пайдаланды. Осы кезеңде ол үйде әріптес жазушылар мен достарымен жиналатын «Түнгі гүлдейтін цереус клубын» құрды. Үш жылдан кейін ол толық уақытты жазушы болу үшін жұмысынан кетті. Өзінің алғашқы әңгімелер жинағы «Жасыл перде» жарық көргеннен кейін, Оңтүстік әдебиетіндегі маңызды тұлға ретінде беделін нығайтты. Осы жетістігі оған «The New York Times Book Review» журналындағы редакторлық қызметке және Франция, Англия, Ирландия және Германияға саяхаттауға мүмкіндік берген Гуггенхайм стипендиясын жеңіп алуға көмектесті. Шетелде жүргенде ол Оксфорд және Кембридж университеттерінде қонақ лекторы болып жұмыс істеді, сонымен қатар Питерхаус колледжінің залына рұқсат алған алғашқы әйел атанды. 1960 жылы ол қарт анасы мен екі інісіне күтім көрсету үшін Джексонға оралды. Миссисипидегі NAACP ұйымының өкілі Медгар Эверс қанынан айырылғаннан кейін, ол «Нью-Йоркер» журналында «Голос қайдан естіледі?» атты әңгімесін жариялады. Ол бұл әңгімені кісі өлтірушінің көзқарасынан бірінші тұлғада жазды. 1971 жылы ол Ұлы депрессия кезеңін бейнелейтін «Бір уақыт, бір орын» атты фотосуреттер жинағын шығарды. Екі жылдан кейін ол «Оптимист қызы» романы үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Ол Джексон қаласындағы Гринвуд зиратында жерленген. Оның қабір тасына «Оптимист қызынан» алынған келесі сөздер жазылған: «Оның өмірі, кез келген өмір, ол сүйіспеншіліктің мәңгілік жалғасуы ғана деп сенді». 1970 жылдары Велти детективтік романдардың авторы Росс Макдональдпен, Леу Арчер сериясын жасаушымен ұзақ хат алмасып жүрді.

Фотография

Велти Жұмыс прогресі әкімшілігінде жарнама агенті болып жұмыс істеген кезде, бос уақытында әртүрлі экономикалық және әлеуметтік топтардан адамдардың суреттерін түсірді. 1930 жылдардың басынан бастап оның фотосуреттері Миссисипи штатының ауылдық кедейлерінің жағдайын және Ұлы депрессияның салдарынан туған қиындықтарды көрсетеді. Оның фотосуреттерінің жинақтары "Бір уақыт, бір орын" (1971) және "Фотографиялар" (1989) аттарымен жарияланды. Оның фотосуреттері көптеген әңгімелеріне негіз болды, соның ішінде шағын пошта бөлімінде киім үтілеп отырған әйелден шабыттанған "Неліктен мен П.О.-да тұрамын" әңгімесі де бар. Велти жазу ісіне басымдық бергенімен, 1950 жылдарға дейін сурет түсіруді тоқтатпады.

Жазушылық мансап және ірі шығармалары

Велтидің "Саяхатшы сатушының өлімі" атты тұңғыш әңгімесі 1936 жылы жарық көрді. Оның туындылары автор Кэтрин Энн Портердің назарын аударды, ол оған кеңесші болды және 1941 жылы Велтидің "Жасыл перде" атты әңгімелер жинағына алғысөз жазды. Бұл кітап Велтиді американ әдебиетінің белгілі бір тұлғаларының бірі ретінде таныстырды және "Неге мен П.О. кеңсесінде тұрамын", "Тасқа айналған адам" және жиі антологияға енгізілетін "Тозығы жеткен жол" әңгімелерін қамтыды. Велтидің "The Atlantic Monthly" сияқты басылымдарда жарияланған туындыларына қуанған Джексон қаласының Жастар лигасы, Велти мүшесі болғандықтан, баспагерлерден оның кейбір туындыларын қайта басып шығаруға рұқсат сұрады. Соңында ол қырықтан астам әңгіме, бес роман, үш ғылыми-популярлық еңбек және бір балалар кітабы жариялады. "Неге мен П.О. кеңсесінде тұрамын" әңгімесі 1941 жылы "The Atlantic Monthly" журналында тағы екі әңгімемен бірге жарық көрді. Ол сонымен қатар сол жылы Велтидің "Жасыл перде" атты тұңғыш әңгімелер жинағында қайта басылды. Әңгіме Апа және оның отбасынан қалай алыстап, жұмыс істейтін пошта кеңсесінде өмір сүруі туралы. Сынаушылар бұл әңгімені сапалы оңтүстік әдебиетінің үлгісі деп санайды. Оның көптеген әңгімелері сияқты, Велти оңтүстік сөйлеу тілін шеберлікпен бейнелейді және жер мен дәстүрлерге маңызды орын береді. "Тозығы жеткен жол" әңгімесі де "The Atlantic Monthly" және "Жасыл перде" журналдарында жарияланды. Бұл 1941 жылы О. Генри сыйлығының екінші орынын жеңіп алған Велтидің ең танымал әңгімелерінің бірі саналады. Велтидің тұңғыш романы "Жолаушы күйеу жігіт" (1942) оның бұрынғы психологиялық бағыттағы туындыларынан өзгеше болып, тұрақсыз, ертегі кейіпкерлерін ұсынады. Кейбір сыншылар оның "Оксфордтағы, Миссисипидегі Уильям Фолкнерден солтүстікке қарай жатқан әдебиеттің алыптарының аумағына енуден" қорқып, сондықтан тарихи емес, ертегі стилінде жазғанын айтады. Көптеген сыншылар мен оқырмандар оны қазіргі оңтүстік ертегісі деп қарастырды және оның бауырлары Гриммнің туындыларын еске түсіретін тақырыптар мен кейіпкерлерді пайдаланғанын атап өтті. 1963 жылы Медгар Эверстің қазасынан кейін Велти "Голос қайдан келеді?" атты туындысын жазды. Кейінірек ол былай деді: "Кімнің кісі өлтіргенін білемін, оның кім екенін білмеймін, бірақ ол осы уақыт пен жерде пайда болды. Яғни, мен осы уақытқа дейін үйренуім керек, осында, мұндай адам, мұндай іске ниеттенген адамның ойында не болғанын білуім керек. Мен оның әңгімесін – менің көркем шығармаларымды – бірінші тұлғада жаздым: сол кейіпкердің көзқарасынан". Велтидің әңгімесі Байрон Де Ла Беквиттің тұтқындалуынан кейін көп ұзамай "The New Yorker" журналында жарияланды. Пулитцер сыйлығының иегері "Оптимист қызы" (1972) Велтидің ең жақсы романы деп есептеледі. Ол оның көптеген туындыларынан кейін жазылған. Ақын Хауард Мосс "The New York Times" газетінде жазғандай, бұл кітап "қарқындылықтың кереметі, ауқымы шағын, бірақ мағынасы терең кітап, ол өмір бойы еңбек еткендерге сыйлық сыйлайды". Сюжет судьяның қызы мен екінші әйелінің аурухана бөлмесінде кездесуінен туындайтын отбасылық дау-жанжалдарға толы. Велти Гарвард университетінде бірнеше сөз сөйледі, оларды қайта қарап "One Writer's Beginnings" (Гарвард, 1983) деп жариялады. Бұл Гарвард университетінің баспасында жарық көрген тұңғыш кітап, "The New York Times" бестселлері тізіміне енген (кем дегенде 32 апта тізімде болды) және 1984 жылғы Ұлттық кітап сыйлығының ғылыми-популярлық саласындағы екінші орынды жеңіп алды. 1992 жылы ол американдық әңгімеге өмір бойы қосқан үлесі үшін Rea сыйлығымен марапатталды. Велти 1987 жылы құрылған Оңтүстік Жазушылар Қауымдастығының негізін қалаушы мүшесі болды. Ол сондай-ақ колледждерде және семинарларда шығармашылық жазуды оқытты. Ол Джексон қаласының Белхейвен колледжінің жанында тұрды және туған қаласының халқы арасында жиі көрінетін. Велти Ричард Форд, Эллен Гилкрист және Элизабет Спенсер сияқты бірнеше жас Миссисипи жазушыларының мансабына жеке әсер етті.

Велтидің көркем шығармаларына қатысты әдеби сын

Велти көптеген жанрларда шығарма жазған өнімді жазушы болды. Оның шығармаларындағы қайта-қайта келетін тақырыптар – адамдық қарым-қатынастардың парадоксы, орынның маңызы (Оңтүстік әдебиетінің көптеген туындыларында кездесетін тақырып) және тақырыпты қалыптастыруға көмектесетін мифологиялық ықпалдың маңыздылығы. Велти жеке тұлғалар мен олардың қоғамдары арасындағы қарым-қатынасқа деген қызығушылығының себебі – оның байқағыш ретіндегі табиғи қабілеттері екенін айтты. Мүмкін, ең жақсы мысалдарды «Жасыл перде» жинағындағы әңгімелерден табуға болады. «Мен неге почта бөлімінде тұрамын» әңгімесі қарындас пен оның жақын туыстары, отбасы арасындағы қақтығысты комедиялық түрде бейнелейді. Бұл әңгімеде дұрыс коммуникацияның жоқтығы адамдар арасындағы байланыстың парадоксалдығын көрсетеді. Тағы бір мысал – «Алтын алмалар» жинағынан Экхарт ханым, ол өзінің қаласында сырттан келген адам ретінде қарастырылады. Велти осы фортепиано сабақтарын берушінің тәуелсіз өмір салты оған өзінің құмарлықтарын орындауға мүмкіндік беретінін, бірақ сонымен қатар Экхарт ханымның отбасын құруға деген құштарлығын және оның Моргана қаласының бір бөлігі ретінде танылуын қалайтынын көрсетеді. Велти мифологияны өз кейіпкерлері мен оқиға орындарын жалпыға ортақ шындықтар мен тақырыптармен байланыстыру үшін пайдаланады. Мысалдарды «Тозығы жеткен жол» әңгімесінен, «Дельтадағы той» романынан және «Алтын алмалар» әңгімелер жинағынан кездестіруге болады. «Тозығы жеткен жол» әңгімесіндегі Феникс кейіпкері мифтік құсқа өте ұқсас. Феникс құстарының қызыл және алтын түсті болып, төзімділігімен және қадір-қасиетімен танылатыны мәлім. Феникс, қарт қара әйел, алтын түстері бар қызыл матадан жасалған орамалға оранып, немересін емдеу үшін дәрі табу жолында адал және табанды. «Саяхат сатушының өлімі» романында күйеуге Прометейге тән қасиеттер берілген. Ол жұбайына от әкеліп келген соң, еркектік қуат пен дене күшіне толы күйде үйге оралады. Велти сондай-ақ Медуза бейнесіне сілтеме жасайды, ол «Тасқа айналған адам» және басқа да әңгімелерде күшті немесе жаман әйелдерді бейнелеу үшін қолданылады. Оқиға орындары да мифологияға сілтеме жасай алады, бұл Велти «Дельтадағы той» романында дәлелдейді. Коннектикут университетінің профессоры Вероника Маковски айтқандай, Миссисипи дельтасының суреттемесінде «махаббат құдайы Афродитаның немесе Венераның теңізден көтерілген қабықшасы және Венераның төбесі мен дельтасы сияқты әйелдердің жыныстық мүшелеріне ұқсас бейнелер бар». «Алтын алмалар» деген атау күміс алма іздегендер мен алтын алма іздегендер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ол У.Б. Йейтстің «Айналып келе жатқан Энгус әні» өлеңінен алынған, ол «Айдың күміс алмалары, Күннің алтын алмалары» деген сөздермен аяқталады. Бұл жерде жарыс нәтижесінде алтын алмаға ие болғандар туралы мифтер де айтылады. Велти осы символды кейіпкерлерінің өмірге деген екі түрлі көзқарасын түсіндіру үшін пайдаланды.

Еске алу

1990 жылы Стив Дорнер өзінің электрондық пошта бағдарламасын «Еудора» деп атады, бұл атау Велтидің «Неге мен P.O. кеңсесинде тұрамын» атты әңгімесінен шабыттанды. Велтиге бұл құрмет көрсету «құандырып, әзілге ұқсады» деп хабарланды. 1973 жылы Миссисипи штаты 2 мамырды «Еудора Велти күні» деп белгіледі. Әр қазан айында Миссисипи әйелдер университеті «Еудора Велти жазушылар симпозиумын» өткізеді, оның мақсаты – қазіргі оңтүстік жазушыларының еңбектерін насихаттау және оларды құрметтеу. Миссисипи мемлекеттік университетінің мүсін жасау профессоры Криц Кэмпбелл Велтидің шығармаларынан шабыттанған жиһазды жобалады, ол «Смитсонов журналында», «Нью-Йорк Таймс», «Лос-Анджелес Таймс», «Вашингтон Пост» және «Elle» журналында, сондай-ақ Discovery арнасында жарияланды. Эудора Велтидің портреті Смитсоновтың Ұлттық портрет галереясында ілінген, оны оның досы Милдред Нунгестер Вулф салған. 2018 жылдың 10 қыркүйегінде Эудора Велти Миссисипи жазушылары жолы арқылы тарихи белгімен құрметтелген алғашқы автор атанды. Тарихи белгі Миссисипи штатының Джексон қаласындағы Эудора Велти үйі мен бағында орнатылды.

Қысқа әңгімелері

+ Атауы "Жолға шыққан саудагердің өлімі" қолжазбасында жиналған (мамыр 1936) Жасыл түсті перде "Қуыршақ" Танагер (маусым 1936) "Лили Доу және үш ханым" Прерия шкунары (қыс 1937) Жасыл түсті перде "Көшігу" Өзен (наурыз 1937) "Жаңалық" Оңтүстік шолу (жаз 1937) Жасыл түсті перде "Марджориге гүлдер" Прерия шкунары (жаз 1937) "Естелік" Оңтүстік шолу (күз 1937) "Ескі мистер Марблхолл" ә. к. а. "Ескі Гренада" Оңтүстік шолу (көктем 1938) "Сыңғыр" Прерия шкунары (көктем 1938) "Жасыл перде" Оңтүстік шолу (көктем 1938) "Сақыл" Қолжазба (қыркүйек 1938) "Солған адам" Оңтүстік шолу (көктем 1939) Жасыл перде "Айқаспен жүргіншілер" Оңтүстік шолу (көктем 1939) "Кейла, шетте қалған үнді қызы" Проза мен поэзияның жаңа бағыттары (1940) "Тозығы жеткен жол" Атлантика (ақпан 1941) "Неге мен П. О. ішінде тұрамын" Атлантика (сәуір 1941) "Қайрымдылық сапары" Шешім, еркін мәдениеттің шолуы (маусым 1941) "Энергиялық станса" Атлантика (маусым 1941) "Клити" Оңтүстік шолу (жаз 1941) "Ашық кілт" Харпер базары (тамыз 1941) "Күлгін шляпа" Харпер базары (қараша 1941) "Шайыр желі және басқа да әңгімелер" "Бірінші махаббат" Харпер базары (ақпан 1942) "Тыныш сәт" Америкалық алғы сөздер (көктем 1942) "Шайыр желі" Харпер журналы (мамыр 1942) "Желдер" Харпер базары (тамыз 1942) "Асфодель" Йель шолуы (қыркүйек 1942) "Ливи" ә. к. а. "Ливи қайтып келді" Атлантик Монтлі (қараша 1942) "Құдық басында" Ертең (сәуір 1943) "Эскиздік сапар" Атлантика (маусым 1945) "Бүкіл әлем біледі" Харпер базар (наурыз 1947) "Алтын алмалар" "Қош келдіңдер және қош сау болыңыздар" Атлантика (шілде 1947) "Маусымдық концерт" ә. к. а. "Алтын алмалар" Харпер базар (қыркүйек 1947) "Алтын алмалар" "Алтын жаңбыр" Атлантика (мамыр 1948) "Испаниядан келген музыка" Испаниядан келген музыка, жарияланған маусым 1948 "Жолшықтар" ә. к. а. "Құбыршықтар" Харпер базар (наурыз 1949) "Мысық аға" Хадсон шолуы (көктем 1949) "Ай көлі" Севани шолуы (жаз 1949) "Цирцея" ә. к. а. "Мені аспанға қой!" Акцент (күз 1949) "Иннисфалленнің келіні және басқа да әңгімелер" "Жану" Харпер базар (наурыз 1951) "Иннисфалленнің келіні" Нью-Йоркер (1 желтоқсан 1951) "Сен үшін орын жоқ, жаным" Нью-Йоркер (20 қыркүйек 1952) "Туыс" Нью-Йоркер (15 қараша 1952) "Көктемдегі ханымдар" ә. к. а. "Көктем" Севани шолуы (қыс 1954) "Неапольге бара жатырмыз" Харпер базар (шілде 1954) "Дауыс қайдан келеді?" Нью-Йоркер (6 шілде 1963) Эудора Велтидің жинақталған әңгімелері "Демонстранттар" Нью-Йоркер (26 қараша 1966) "Парктегі акробаттар" Дельта (қараша 1977)

Цитаталар

Форд, Ричард және Майкл Крейлинг, редакторлар. Welty: әңгімелер, жинақтар және естеліктер. Нью-Йорк: Пингвин Путнам Инк., 1998. Басып шығарылған. Маковский, Вероника. Эудора Велти. Америка жазушылары. Ред. Стивен Уэгли. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1998. 343–356 беттер. Басып шығарылған. Марс, Сюзанна. Эудора Велти: өмірбаян. Орландо: Харкорт, Inc., 2005. Басып шығарылған. 50–52 беттер. Велти, Эудора. Эудора Велтидің жинақталған әңгімелері. Хоутон Миффлин Харкорт, 1980.