Кіріспе
Уильям Кларк Стайрон (William Clark Styron, 11 маусым 1925 - 1 қараша 2006) – американдық жазушы және эссеші, өзінің еңбектері үшін маңызды әдеби наградаларға ие болған.
William Clark Styron Jr. (June 11, 1925 – November 1, 2006) was an American novelist and essayist who won major literary awards for his work.
Ерте өмір
Стайрон Вирджиния штатының Ньюпорт-Ньюс қаласындағы Хилтон-Виллидж тарихи ауданында Паулин Маргарет (Авраам) және Уильям Кларк Стайронның ұлы болып дүниеге келді. Ол Оңтүстікте өсті және оның тарихымен сіңіп өтті. Оның туған жері Нат Тернердің құл көтерілісі болған жерден жүз шақырымдай ғана қашықтықта орналасқан, кейіннен бұл Стайронның ең әйгілі және даулы романына бастау болды. Стайронның солтүстік шешесі мен либералды оңтүстік әкесі оған нәсілдік қатынастар туралы кең көзқарас қалыптастырды. Стайронның балалық шағы қиын болды. Оның әкесі, кеме жасаушы инженер, клиникалық депрессиядан зардап шекті, ал Стайрон өзі де кейіннен осы ауруға ұшырады. 1939 жылы Стайронның анасы он жыл бойы күрескеннен кейін, ол әлі бала кезінде сүт безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Стайрон Уорвик округінің мемлекеттік мектебінде білім алды, бірінші Хилтон мектебінде, содан кейін Моррисон орта мектебінде (қазір Уорвик орта мектебі деп аталады) екі жыл оқыды, одан кейін әкесі оны Вирджинияның Тайдуотер аймағындағы епископтік колледжге дайындық мектебі – Крайстчерч мектебіне жіберді. Стайрон бірде: «Мен оқыған мектептердің ішінде тек Крайстчерч ғана жай ғана құрметтен артық нәрсені талап етті – яғни, менің шынайы және берік сүйіспеншілігімді» деді. Бітірген соң, Стайрон Дэвидсон колледжіне түсіп, Phi Delta Theta қатарына қосылды. Он сегіз жасқа келгенде ол романист және жазушы ретіндегі мансабына үлкен әсер еткен жазушыларды, әсіресе Томас Вольфты оқыды.
Мансап
Мектепті бітіргеннен кейін Стайрон Нью-Йорктегі МакГроу Хиллде редактор болып жұмыс істеді. Кейіннен Стайрон "Софидің таңдауы" автобиографиялық бөлімінде осы жұмыстың қыналысын еске алды. Өзінің жұмыс берушілерін оны жұмыстан шығаруға мәжбүр еткен соң, ол өзінің алғашқы романын жазуға кірісті. Үш жыл өткен соң, ол "Қараңғылықта жатқанда" (1951) романын жариялады, ол Вирджиния штатындағы дисфункционалды отбасының оқиғасын баяндайды. Роман сыншылар тарапынан үлкен мақтауға ие болды. Осы романы үшін Стайрон Римдегі Америка академиясы және Америка өнер академиясы мен әдебиет академиясы тағайындаған Рим сыйлығын алды.
Әскери қызмет
Корея соғысының салдарынан әскерге қайта шақырылуы оған Рим сыйлығын дереу қабылдауға мүмкіндік бермеді. Стайрон теңіз жаяу әскеріне қосылды, бірақ 1952 жылы көздерінің нашарлауына байланысты қызметтен босатылды. Дегенмен, ол Солтүстік Каролина штатындағы Леджун лагеріндегі тәжірибесін "Ұзақ жорық" атты қысқа повесіне айналдырды, ол келесі жылы бөлім-бөліммен жарияланды. Бұл 1958 жылы "Ұзақ жорық" Playhouse 90 эпизодына бейімделді.
Еуропадағы саяхат
Стайрон Еуропада ұзақ уақыт өткізді. Парижде ол Ромен Гэри, Джордж Плимптон, Питер Маттиессен, Джеймс Болдуин, Джеймс Джонс және Ирвин Шоу сияқты жазушылармен дос болды. 1953 жылы бұл топ атақты әдеби журналға айналған «Paris Review» журналын құрды. Осы пікір таласының ортасында көптеген адамдар Стайронның досы Джеймс Болдуинді 1962 жылы жарық көрген «Басқа ел» романы үшін сынады. Сыншылардың арасында қара терілі автордың романында ақ нәсілді әйелді басты кейіпкер етіп таңдауына, оның қара нәсілді ер адаммен қарым-қатынасын бейнелеуіне наразылық білдіргендер де болды. Болдуин «Басқа ел» романына байланысты туған дауылдан кейін бірнеше ай бойы Стайронның үйіне қонақ болып келді. Сол кезде ол Стайронның жаңа романының алғашқы нұсқаларын оқып, Стайронның кітабы «Басқа елден» гөрі тіпті қатаң сынауға ұшырайтынын болжады. «Билл екі жақтан да сынға ұшырайды», - деді ол 1967 жылы «Нат Тернердің мойындауы» жарық көргеннен кейін бірден журналистке берген сұхбатында. Болдуиннің болжамы расталды. Сол кездегі көрнекті суретшілер, оның ішінде Болдуин мен Ральф Эллисон Стайронды жария түрде қорғағанмен, көптеген қара нәсілді сыншылар Стайронның Тернерді бейнелеуін нәсілшілдік стереотип ретінде қарады. Тарихшы және сыншы Джон Хенрик Кларк 1968 жылы Beacon Press баспасында жарық көрген «Уильям Стайронның Нат Тернері: Он қара жазушының жауабы» атты антологияны редакциялады және оған үлес қосты. Әсіресе, Тернердің ақ нәсілді әйелді зорлау туралы қиялдауы қызу пікір тудырды. Көптеген сыншылар бұл оңтүстікте линч жасауды ақтау үшін қолданылатын дәстүрлі көзқарастың қауіпті жалғасы екенін айтты. Стайрон сондай-ақ Тернер мен тағы бір құл баланың орман ішінде жалғыз қалғанда гомосексуалды қарым-қатынас жасауы туралы жазады. Дау-дамаға қарамастан, роман үлкен сыншылардың және коммерциялық табысқа ие болды. Ол 1968 жылы көркем әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын және 1970 жылы Уильям Дин Хауэллс медалін жеңіп алды.
Қараңғылық көрінеді
1990 жылы «Көрулі қараңғылық» жарияланғаннан кейін, Стайронның оқырмандары көбейді. Алғашқыда журналдық мақала ретінде жазылған бұл естелік, автордың депрессияға түсуі мен «жайсыздықтан да жайсыз» болған бір түнін суреттейді. Бұл – ауыр депрессиялық эпизодтың куәгерлік баяны және мұндай мәселелерді мойындауға қатысты қазіргі заманғы тыйымға наразылық білдіреді. Естеліктің мақсаты ауыр депрессиялық аурулар мен өзіне-өзі қол жұмсау туралы білімді арттыру және оларды жамандауды азайту болды. Бұл зерттеуде депрессиямен күресіп жүрген адамдар, олардың туыстары және жалпы халық арасындағы аурудың көріністері талданды. Ал 1989 жылдың желтоқсанында Стайрон «Нью-Йорк Таймс» газетіне нацистік концлагерьден аман қалған, бірақ соңғы жылдары депрессияға шалдыққан көрнекті итальян жазушысы Примо Левидің өзіне-өзі қол жұмсауына байланысты ғалымдардың көңіліндегі қыңырлық пен түсінбеушілікке жауап ретінде мақала жазды. Хабарлама бойынша, Левидің өліміне жұртшылықтың салқын қабылдауы Стайронды депрессияның мәнін түсіндіру және психикалық денсаулық пен өзіне-өзі қол жұмсаудағы оның ықпалы туралы халықты хабардар ету үшін белсенділікке итермеледі, ол бұл мәселеде жаңадан бастаған және білімі жетілмеген адам еді.
Кейінгі еңбектері мен танымалдылығы
Стайронға Сент-Луис университетінің кітапхана серіктестерінен Сент-Луис әдеби сыйлығы табысталды. 1985 жылы ол «Cino Del Duca» әлемдік сыйлығының иегері атанды. Оның «Шадрах» әңгімесі 1998 жылы сол атпен экранға түсірілді, режиссерлік жұмысын оның қызы Сюзанна Стайрон жасады. Өмірінде жарық көрген басқа да шығармаларының ішінде «In the Clap Shack» (1973) пьесасы және «This Quiet Dust» (1982) құжаттық әңгімелер жинағы бар. Франция президенті Франсуа Миттеран Стайронды өзінің тұңғыш президенттік инаугурациясына шақырды, содан кейін оны Құрмет легионының командирі етіп тағайындады. 1993 жылы Стайрон Ұлттық өнер медалімен марапатталды. 2002 жылы Николас Маудың «Софидің таңдауы» операсының премьерасы Лондонның Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында өтті. Мау либретто авторы және композиторы болды. Ол Стайроннан либретто жазуды сұраған, бірақ Стайрон бас тартқан. Кейін операны сахналық режиссер Маркус Боте Берлиндегі Deutsche Oper және Венадағы Volksoper театрларында қайта қойды, ал 2006 жылдың қазан айында Вашингтон ұлттық операсында Солтүстік Америкадағы тұңғыш көрсетілімі өтті. Стайронның қолжазбалары мен құжаттары Дьюк университетінің Рубенштейн кітапханасында сақтаулы. Ол Оңтүстік жазушылар қауымдастығының негіздеуші мүшесі болды.
Порт Уорвик көшелерінің атаулары
Вирджиния штатының Ньюпорт-Ньюс қаласындағы Порт-Уорвик ауданы Уильям Стайронның "Қараңғылықта жатқанда" романындағы ойдан шығарылған қаланың құрметіне аталған. Аудан өзін "аралас мақсаттағы жаңа урбанистік құрылыс" деп сипаттайды. Порт-Уорвикке ең елеулі нәрсе – Уильям Стайрон алаңы, сондай-ақ Стайронның романдарының кейіпкерлерінің есімдерімен аталатын екі негізгі бульвары: Лофтис бульвары және Нат Тернер бульвары. Стайронның өзі Порт-Уорвикке атау беру жүйесін жасауға шақырылды, ол "американдық ұлы жазушыларды құрметтеуге" бейімделді, нәтижесінде Филипп Рот көшесі, Томас Вулф көшесі, Фланнери О'Коннор көшесі, Герман Мелвилл даңғылы және тағы да басқалары пайда болды.
Жеке өмір және өлім
1985 жылы ол алғаш рет ауыр депрессияға тап болды. Аурудан жазылғаннан кейін, Стайрон өмірінің соңғы екі онжылдығында ең көп танылған "Көруге болатын қараңғылық" (1990) атты естеліктер жинағын жазды. Римдегі Америка академиясында тағылымдамада болғанда, Стайрон жас Балтимор ақыны Роза Бургундермен бұрынғы таныстығын жаңартты. Олар 1953 жылдың көктемінде Римде үйленді. Олардың төрт баласы болды: қызы Сюзанна Стайрон – кинорежиссер; қызы Паола – әлемдік деңгейде танымал заманауи биші; қызы Александра – 2001 жылғы "All The Finest Girls" романы және 2011 жылғы "Reading My Father: A Memoir" естеліктерімен белгілі жазушы; ұлы Томас – Йель университетінде клиникалық психология профессоры. Стайрон 2006 жылдың 1 қарашасында 81 жасында Марта Виньярдта пневмониядан қайтыс болды. Ол Массачусетс штатының Дьюкс округіне қарасты Вайнярд-Хейвендегі Вест-Чоп зиратында жерленген.