Зельда Фицджеральд: Американдық жазушы және джаз дәуірінің символы

Кіріспе

Американдық жазушы (1900–1948)

Зелда Фицджеральд (24 шілде 1900 – 10 наурыз 1948) – американдық романист, суретші, драматург және қоғамдық өмірге белсенді қатысушы. Ол Алабама штатының Монтгомери қаласында, Оңтүстік штаттарының бай отбасында дүниеге келген. 1920 жылы ол Ф. Скотт Фицджеральдқа үйленді, оның «Жұмақтың бұл жағы» атты тұңғыш романы үлкен жетістікке ие болғаннан кейін. Роман жас жұбайларды көпшілік назарына түсірді, ал ол ұлттық баспасөзде алғашқы американдық флэппер ретінде танымал болды. Олардың шалқалаған мінез-құлқы мен үздірілмейтін той-думандары үшін газеттерде олар мен олардың күйеуі Джаз дәуірінің «қызықсыз балалары» деп аталды. Бірақ Зелданың инцест құрбаны болғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ. Зелда дүниеге келген кезде оның отбасы Азамат соғысынан бұрын құлдарға ие болған Оңтүстік штатының беделді және ықпалды туысы еді. Биограф Нэнси Милфордтың айтуынша, «егер Оңтүстікте Конфедерацияның бірде-бір ұйымы болса, Зелда Сейр оның ортасынан шыққан». Зелданың анасының әкесі Уиллис Бенсон Мачен, Конфедерацияның сенаторы және кейіннен Кентукки штатынан АҚШ сенаторы болды. Оның әкесінің інісі Джон Тайлер Морган, Конфедерацияның генералы және Алабама штатындағы Ку-Клукс-Кланның екінші «Ұлы Драконы» болды. АҚШ Сенатында алты мерзім қызмет еткен және линчтеуді ашық түрде қолдаған Морган Американың Оңтүстігінде Джим Кроу дәуірінің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Ұлттық саясатта айтарлықтай ықпалға ие болумен қатар, Зелданың туған-туыстары Конфедерацияның бірінші Ақ үйіне ие болды. Биограф Салли Клайнның айтуынша, «Зелданың балалық шағында Конфедерацияның көлеңкелері емен ағаштарымен қапталған көшелерде серуендеп жүрді», ал Зелда Монтгомеридің Конфедерациялық өткенінен күш алғанын айтты. Монтгомеридегі жастық шағында Зелданың бай Оңтүстік отбасы жарты ондаған үй шаруа қызметкерлерін жұмысқа алды, олардың көпшілігі афроамерикандықтар еді. Сондықтан Зелда үй шаруасына немесе кез келген жауапкершілікке үйренбеген. Ол бай ата-анасының сүйікті баласы болғандықтан, би биледі, балет сабақтарына қатысты және табиғаттың құшағында демалды. Жастық шағында отбасы жазда Солтүстік Каролина штатындағы Салуда ауылында демалысқа шықты, бұл ауыл ондаған жылдардан кейін оның суреттерінде пайда болды. 1914 жылы Зелда Сидни Ланьер орта мектебіне қабылданды. Ол зиялы болғанмен, сабақтарға қызығушылық танытпады. Орта мектепте оқу кезінде балетке деген қызығушылығын жалғастырды. Ол сондай-ақ джин ішіп, темекі шегіп, көп уақытын жігіттермен әңгімелесуге жұмсады. Оның би билеуі туралы газет мақаласында ол тек «жігіттер мен жүзу» туралы ойлағанын айтқан. Ол назар аударуға құштар болды, конвенцияларды бұзуға белсенді түрде тырысты – би билеу арқылы немесе тығыз, денеге жақын суға түсу костюмін кию арқылы, ол жалаңаш жүзіп жүр деген қауесет таратуға себеп болды. Оның әкесінің беделі оның әлеуметтік құлдырауына қарсы қорғаныс болды. Сол кездегі Оңтүстік әйелдері нәзік және мойынсұнғыш болуы керек болғандықтан, Зелданың әзіл-қалжыңдары жергілікті қоғамды таң қалдырды, ол балалық шақтағы досы және болашақ Голливуд жұлдызы Таллула Бэнкхедпен бірге Монтгомеридегі әңгімелердің негізгі тақырыбына айналды. Оның құндылықтары мектеп бітіру фотосуретінің астында былай деп түйінделді: «Барлығымыз қарыз ала алатын болсақ, неге өмірдің бәрі жұмыс болуы керек? Бүгінгі күн туралы ғана ойлайық, ертеңгі күн туралы уайымдамайық». Орта мектепті бітіргеннен кейін ол сыныпта «ең әдемі» және «ең тартымды» деп танылды.

Zelda Fitzgerald (; July 24, 1900 – March 10, 1948) was an American novelist, painter, playwright, and socialite. Born in Montgomery, Alabama, to a wealthy Southern family, she became locally famous for her beauty and high spirits. In 1920, she married writer F. Scott Fitzgerald after the popular success of his debut novel, This Side of Paradise. The novel catapulted the young couple into the public eye, and she became known in the national press as the first American flapper. Due to their wild antics and incessant partying, she and her husband became regarded in the newspapers as the enfants terribles of the Jazz Age. but there is no evidence confirming that Zelda was a victim of incest. At the time of Zelda's birth, her family was a prominent and influential Southern clan who had been slave holders before the Civil War. According to biographer Nancy Milford, "if there was a Confederate establishment in the Deep South, Zelda Sayre came from the heart of it". Zelda's maternal grandfather was Willis Benson Machen, a Confederate Senator and later an U. S. Senator from Kentucky. Her father's uncle was John Tyler Morgan, a Confederate general and the second Grand Dragon of the Ku Klux Klan in Alabama. An outspoken advocate of lynching who served six terms in the United States Senate, Morgan played a key role in laying the foundation for the Jim Crow era in the American South. In addition to wielding considerable influence in national politics, Zelda's extended family owned the First White House of the Confederacy. According to biographer Sally Cline, "in Zelda's girlhood, ghosts of the late Confederacy drifted through the sleepy oak lined streets," and Zelda claimed that she drew her strength from Montgomery's Confederate past. During her idle youth in Montgomery, Zelda's affluent Southern family employed half a dozen domestic servants, many of whom were African American. Consequently, Zelda was unaccustomed to domestic labor or responsibilities of any kind. As the privileged child of wealthy parents, she danced, took ballet lessons, and enjoyed the outdoors. In her youth, the family spent summers in Saluda, North Carolina, a village that would appear in her artwork decades later. In 1914, Zelda began attending Sidney Lanier High School. She was bright, but uninterested in her lessons. During high school, she continued her interest in ballet. She also drank gin, smoked cigarettes, and spent much of her time flirting with boys. A newspaper article about one of her dance performances quoted her as saying that she cared only about "boys and swimming". She developed an appetite for attention, actively seeking to flout convention—whether by dancing or by wearing a tight, flesh colored bathing suit to fuel rumors that she swam nude. Her father's reputation was something of a safety net, preventing her social ruin. As Southern women of the time were expected to be delicate and docile, Zelda's antics shocked the local community, and she became—along with her childhood friend and future Hollywood star Tallulah Bankhead—a mainstay of Montgomery gossip. Her ethos was encapsulated beneath her high school graduation photo: "Why should all life be work, when we all can borrow? Let's think only of today, and not worry about tomorrow." Upon her graduation from high school, she was voted the "prettiest" and "most attractive" in her graduating class.

Ф. Скотт Фицджеральдтың "Қызғаласу"

1918 жылдың шілдесінде Зелда Сейр Монтгомери кантри клубында болашақ романист Ф. Скотт Фицджеральдпен танысты. Ол кезде Фицджеральдтың бірінші махаббаты, Чикагоның әлеуметтік сахнасындағы белгілі тұлға және мұрагер Гинневра Кинг, оның қаржылық тұрақсыздығына байланысты одан бас тарған болатын. Бұл қабылдамау Фицджеральдты зор қайғыға ұрындырып, ол Принстон университетінен шығып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясына ерікті болып қосылды. Батыс майданына аттануды күтіп, зираттардың арасынан өтіп бара жатқанда, Фицджеральд тиісінше құрмет көрсетпеді, ал Зелда оның Конфедерацияның қаза тапқандарына деген сезімін түсінбейтінін айтты. Бастапқыда Фицджеральд Зелдаға үйленуге ниеттенбеді, бірақ екеуі бірте-бірте ресми емес никелері бар екенін сезінді, алайда Зелда оның қаржылық жағдайы жақсарғанға дейін үйленуден бас тартты. 1919 жылдың 14 ақпанында ол әскери қызметтен босатылып, Нью-Йорк қаласына өз бағын жасау үшін кетті. Осы уақытта Зелда өзі жүкті деп жаңылысты. Скотт аборт жасату үшін дәрілерді жіберді, бірақ Зелда оларды қабылдаудан бас тартып, жауап хатында былай деп жазды: "Мен осы қорқынышты дәрілерді ішпеймін де, ішпеймін! Мен өзімді құрбан етуден гөрі бүкіл отбасыны асырағанды артық көремін. Бір таблетка ішсем, тірідей арсыз болып сезінер едім." Олар жиі хат алмасып тұрды, 1920 жылдың наурызында Скотт Зелдаға анасының сақинасын жіберді, содан кейін олар никелерін бекітті. Алайда, келесі төрт айда Скотттың жарияланған автор болуға жасаған тыңайыстары сәтсіз аяқталғанда, Зелда оның өзіне тән өмір салтын қамтамасыз ете алмайтынына көз жеткізіп, 1919 жылдың «Қызыл жазында» никелерін үзді. Өткен жыл ішінде қаржылық тұрақсыздығына байланысты Зелда мен Гвиневрадан екі рет қабылдамағандықтан, Скотт зор үмітсіздікке ұшырады және өзін-өзі өлтіру ойларымен жүріп, күнде револьверін алып жүрді. Осыдан кейін, 1919 жылдың шілдесінде Фицджеральд Сент-Полға оралды. Туған қаласына жеңіліспен оралған Фицджеральд қоғамнан оқшауланып, Кафедральді төбедегі 599 Саммит даңғылындағы ата-анасының үйінің жоғарғы қабатында тұрды. Ол тағы бір рет романист болуға тырысып, бар күшін кітаптың табысына салмақшы болды. Алкоголь мен кештерден бас тартып, ол күндіз-түні «Романтикалық эгоист» романын «Жәннаттың осы жағы» деп қайта жазды – бұл Принстон жылдары мен Гвиневра, Зелда және басқалармен болған махаббаттары туралы автобиографиялық әңгіме. Ол кезде Фицджеральдтың Зелдаға деген сезімі төмендеп кеткен еді, ол достарына: "Оның өлгеніне қайғырмаймын, бірақ оны басқа біреуге үйленгенін көре алмаймын" деді.

In July 1918, Zelda Sayre first met aspiring novelist F. Scott Fitzgerald at the Montgomery Country Club. At the time, Fitzgerald had been freshly rejected by his first love, Chicago socialite and heiress Ginevra King, due to his lack of financial prospects. Heartbroken by this rejection, Scott had dropped out of Princeton University and volunteered for the United States Army amid World War I. While awaiting deployment to the Western front, While walking past the headstones, Fitzgerald ostensibly failed to show sufficient reverence, and Zelda informed Fitzgerald that he would never understand how she felt about the Confederate dead. Initially, Fitzgerald did not intend to marry Zelda, but the couple gradually viewed themselves as informally engaged, although Zelda declined to marry him until he proved financially successful. On February 14, 1919, he was discharged from the military and went north to establish himself in New York City. During this time, Zelda mistakenly feared she was pregnant. Scott mailed her pills to induce an abortion, but Zelda refused to take them and replied in a letter: "I simply can't and won't take those awful pills I'd rather have a whole family than sacrifice my self respect I'd feel like a damn whore if I took even one." They wrote frequently, and by March 1920, Scott had sent Zelda his mother's ring, and the two had become engaged. However, when Scott's attempts to become a published author faltered during the next four months, Zelda became convinced that he could not support her accustomed lifestyle, and she broke off the engagement during the Red Summer of 1919. Having been rejected by both Zelda and Ginevra during the past year due to his lack of financial prospects, Scott suffered from intense despair, and he carried a revolver daily while contemplating suicide. Soon after, in July 1919, Fitzgerald returned to St. Paul. Having returned to his hometown as a failure, Fitzgerald became a social recluse and lived on the top floor of his parents' home at 599 Summit Avenue, on Cathedral Hill. He decided to make one last attempt to become a novelist and to stake everything on the success of a book. Abstaining from alcohol and parties, he worked day and night to revise The Romantic Egotist as This Side of Paradise—an autobiographical account of his Princeton years and his romances with Ginevra, Zelda, and others. At the time, Fitzgerald's feelings for Zelda were at an all time low, and he remarked to a friend, "I wouldn't care if she died, but I couldn't stand to have anybody else marry her."

Неке және танымалдық

1919 жылдың қыркүйегінде Скотт өзінің алғашқы романы «Жәннәттің бұл жағы» романын аяқтады, ал «Чарльз Скрибнердің ұлдары» баспасының редакторы Максвелл Перкинс қолжазбаны жариялауға қабылдады. Скотт Зелданың өзіне деген сенімін қайтару үшін жариялану мерзімін үдетуді өтінді: «Менің жетістігіме байланысты көптеген нәрселер тікелей байланысты, соның ішінде, әрине, бір қыз». Скотт Зелдаға өзінің романының жарық көретінін хабарлағаннан кейін, қатты ойға батқан Зелда кешірім сұрап жауап берді: «Мұны айтуға ұяламын, бірақ бастапқыда сізге көп сенім артқан жоқпын деп ойлаймын. Сіз шынымен де нәрсені істей алатыныңызды білу өте жақсы, тіпті кез келген нәрсені, және мен сәл көмектесе аламын деп ойлағанымды жақсы көремін». Зелда «Скрибнер» баспасы романды жариялағаннан кейін Скоттқа үйленуге келісті; өз кезегінде Фицджеральд оны Нью-Йоркке «әлемнің бастауының барлық сұлулығымен» алып келуге уәде берді. 1920 жылдың 26 наурызында «Скрибнер» баспасы «Жәннәттің бұл жағы» романын жариялады, ал Зелда 30 наурызда Нью-Йоркке келді. Бірнеше күннен кейін, 1920 жылдың 3 сәуірінде, олар Сент-Патрик соборында шағын салтанатпен үйленді. Той кезінде Фицджеральд кейіннен олардың екеуі де бір-бірін жақтырмайтынын айтты, ал Нью-Йорктегі некелерінің алғашқы жылдары көңіл көшірді. Өмірбаяншы Эндрю Тернбуллтың айтуынша, «жеңіс тәтті болды, бірақ Зелда оны тастап кеткенге дейін алты ай бұрын болғандай тәтті емес. Фицджеральд алғашқы махаббатының қуанышын қайтаруға еді». Зелда мен Скотт арасындағы сезімдер суыған сайын, оның күйеуі алғашқы махаббатының жоғалуы туралы ойлануын жалғастырды. Олардың махаббатының суыуына қарамастан, Скотт пен Зелда Нью-Йорктің танымал тұлғаларына айналды, олардың айқай-шулы мінез-құлқы үшін де, «Жәннәттің бұл жағы» романының сәттілігі үшін де. Олар басқа қонақтарды мазалағандықтан «Билтмор» және «Комодор» қонақүйлерінен шығуға мәжбүр болды. Олардың күнделікті өмірі әдепсіз әзілдер мен маскүнемдіктерден тұрды. Олар толық киініп, Нью-Йорктегі «Плаза» қонақүйінің алдындағы су тасқынына секірді. Олар жиі такси жалдап, машинасының капотында отырып саяхаттайтын. Бір күні кешке олар маскүнемдік күйінде өлкелік моргқа барып, белгісіз денелерді қарады, ал тағы бір күні Зелда иттер қорасында ұйықтауға талап етті. Алкоголь олардың түнгі серуендерін одан әрі қоздырды. Бұл олардың қоғамдастықта кешке келгенде ұйықтап қалуына себеп болды, бірақ жеке өмірде жиі ашулы дауларға ұласты. Нью-Йорк газеттері Зельда мен Скотты жастық шақтың және асыраңқылықтың ескерту үлгілері ретінде бейнеледі, гедонистік джаз дәуірінің «қатыгез балалары». Бір ай бойы қонақүйлерден қуылғаннан кейін Фицджеральдтар Коннектикут штатының Вестпорт қаласындағы коттеджге көшіп барды, онда Скотт өзінің екінші романының жобаларымен жұмыс істеді. Көптеген афроамерикалық қызметшілермен тәрбиеленгендіктен, Зелда Вестпорттағы үй шаруасын атқара алмады. Некелерінің алғашқы айларында Скоттың кір киімдері жоғала бастады. Бір күні шкафты ашқанда, төбеге дейін үйілген кірлі киімдерін тауып алады. Кір киімдерін не істеу керегін білмей, Зелда оларды тазалауға жібермеді: ол бәрін шкафқа лақтырып тастады. Көп ұзамай Скотт екі қызметші қыз бен кір жуушыны жұмысқа алды. Зелданың қызметшілерге толық тәуелділігі журналдардағы мақалалардың күлкілі тақырыбына айналды. «Harper & Brothers» баспасы Зелдадан өзінің сүйікті рецептілерін мақалаға қосуды сұрағанда, ол былай деп жазды: «Бейкон бар ма, жоқ па, қараңыз, егер бар болса, қай табада қуыру керектігін сұраңыз. Содан кейін жұмыртқа бар ма деп сұраңыз, егер болса, аспазшыны екеуін аулауға көндіріңіз. Тост жасауға тырыспаңыз, өйткені ол өте тез күйіп кетеді. Сондай-ақ, беконды қуыратын кезде отты тым жоғары қоймаңыз, әйтпесе бір апта бойы үйден шығуға тура келеді. Ыңғайлы болса, әдемі қытай табақтарында, ал алтын немесе ағаш табақтарда да беруге болады». Скотт өзінің келесі романын Вестпорттағы үйінде жазуға тырысқан кезде, Зелда Оңтүстікке сағыныш танытты. Әсіресе, ол таңғы асқа шәрішке мен бисквит сияқты Оңтүстік тағамдарын жеуді сағынды. Ол оларға Монтгомериге (Алабама штаты) баруды ұсынды. 1920 жылдың 15 шілдесінде ерлі-зайыптылар Скотттың «көлік қоқысы» деп атаған экскурсиялық машинамен Монтгомеридегі ата-анасының үйіне барды. Бірнеше апта бойы Зелданың отбасына барып келгеннен кейін, олар сенімсіз көлікті тастап, пойызбен Коннектикут штатының Вестпорт қаласына оралды. Зелданың ата-анасы көп ұзамай Вестпорттағы коттеджге келді, бірақ оның әкесі судья Энтони Сайр жұбайлардың үнемі кешкі ойын-сауықтары мен жан түршігерлік өмір салтына наразылық білдірді. Осы сапардан кейін Фицджеральдтар Нью-Йорк қаласындағы 38 West 59th Street мекенжайындағы пәтерге көшіп барды.

By September 1919, Scott completed his first novel, This Side of Paradise, and editor Maxwell Perkins of Charles Scribner's Sons accepted the manuscript for publication. Scott requested an accelerated release to renew Zelda's faith in him: "I have so many things dependent on its success—including of course a girl." After Scott informed Zelda of his novel's upcoming publication, a shocked Zelda replied apologetically: "I hate to say this, but I don't think I had much confidence in you at first It's so nice to know you really can do things do—anything—and I love to feel that maybe I can help just a little." Zelda agreed to marry Scott once Scribner's published the novel; in turn, Fitzgerald promised to bring her to New York with "all the iridescence of the beginning of the world." Scribner's published This Side of Paradise on March 26, 1920, and Zelda arrived in New York on March 30. A few days later, on April 3, 1920, they married in a small ceremony at St. Patrick's Cathedral. At the time of their wedding, Fitzgerald later claimed neither he nor Zelda still loved each other, and the early years of their marriage in New York City proved to be a disappointment. According to biographer Andrew Turnbull, "victory was sweet, though not as sweet as it would have been six months earlier before Zelda had rejected him. Fitzgerald couldn't recapture the thrill of their first love". As the affections between Zelda and Scott cooled, her husband continued to obsess over the loss of his first love Ginevra King and, for the remainder of their marriage, Scott could not think of Ginevra "without tears coming to his eyes". Despite the cooling of their affections, Scott and Zelda quickly became celebrities of New York, as much for their wild behavior as for the success of This Side of Paradise. They were ordered to leave both the Biltmore Hotel and the Commodore Hotel for disturbing other guests. Their daily lives consisted of outrageous pranks and drunken escapades. While fully dressed, they jumped into the water fountain in front of the Plaza Hotel in New York. They frequently hired taxicabs and rode on the hood. One evening, while inebriated, they decided to visit the county morgue where they inspected the unidentified corpses and, on another evening, Zelda insisted on sleeping in a dog kennel. Alcohol increasingly fueled their nightly escapades. Publicly, this meant little more than napping when they arrived at parties, but privately it increasingly led to bitter arguments. To their mutual delight, New York newspapers depicted Zelda and Scott as cautionary examples of youth and excess—the enfants terribles of the hedonistic Jazz Age. After a month of hotel evictions, the Fitzgeralds moved to a cottage in Westport, Connecticut, where Scott worked on drafts of his second novel. Due to her privileged upbringing with many African American servants, Zelda could not perform household responsibilities at Westport. During the early months of their marriage, Scott's unwashed clothes began disappearing. One day, he opened a closet and discovered his dirty clothes piled to the ceiling. Uncertain of what to do with unwashed clothes, Zelda had never sent them out for cleaning: she had simply tossed everything into the closet. Soon after, Scott employed two maids and a laundress. Zelda's complete dependence upon servants became the comedic focus of magazine articles. When Harper & Brothers asked Zelda to contribute her favorite recipes in an article, she wrote: "See if there is any bacon, and if there is, ask the cook which pan to fry it in. Then ask if there are any eggs, and if so try and persuade the cook to poach two of them. It is better not to attempt toast, as it burns very easily. Also, in the case of bacon, do not turn the fire too high, or you will have to get out of the house for a week. Serve preferably on china plates, though gold or wood will do if handy." While Scott attempted to write his next novel at their home in Westport, Zelda announced that she was homesick for the Deep South. In particular, she missed eating Southern cuisine such as peaches and biscuits for breakfast. She suggested that they travel to Montgomery, Alabama. On July 15, 1920, the couple traveled in a touring car—which Scott derogatorily nicknamed "the rolling junk"—to her parents' home in Montgomery. After visiting Zelda's family for several weeks, they abandoned the unreliable vehicle and returned via train to Westport, Connecticut. Zelda's parents visited their Westport cottage soon after, but her father Judge Anthony Sayre took a dim view of the couples' constant partying and scandalous lifestyle. Following this visit, the Fitzgeralds relocated to an apartment at 38 West 59th Street in New York City.

Жүктілік пен Скоти

1921 жылдың ақпанында Скотт өзінің екінші романы – "Көріктілер мен лайықсыздардың" жобаларымен айналысып жатқанда, Зелда жүкті екенін білді. Ол баланың Алабама штатында, Оңтүстікте дүниеге келуін тіледі, бірақ Фицджеральд мүжілді. Зелда досына: "Скотт өзгерді. Бұрын Оңтүстікті жақсы көретінін айтқан, енді одан қашып кеткісі келеді", – деп жазды. Зелданың күйеуі баланың солтүстікте, Миннесота штатының Сент-Поль қаласында тууын қалады. 1921 жылдың 26 қазанында ол Франсис "Скотти" Фицджеральдты дүниеге әкелді. Анестезиядан оянғанда Скотт Зелданың: "Ой, құдай, маспын. Марк Твен. Ол ақылды екен, ішкісі бар. Мен оның әдемі де, ақымақ болуын тілеймін – әдемі кішкентай ақымақ", – дегенін жазды. Оның көптеген сөздері Скотттың романдарына енді: "Ұлы Гэтсбиде" Дейзи Бьюкенен кейіпкері де қызы үшін осындай тілек білдіреді. "Көріктілер мен лайықсыздар" романын жазғанда Скотт Зелданың күнделігі мен хаттарынан "бірнеше үзінділер" алды. Энтони Патч кейіпкерін өзіне, ал Глория Патчті – оның сөзімен айтқанда, Зелданың салқынқандылығы мен өзімшілдігіне ұқсатып жасады. Басылымға дейін Зелда жобаларды тексеріп, күйеуінен басты кейіпкерлердің жоғалған идеалына тоқталарлық милық соңғы бөлімді алып тастауды өтінді. Роман жарық көргеннен кейін Нью-Йорк Трибьюн газетінің жаңа тағайындалған әдеби редакторы Бертон Раско Скотттың соңғы туындысын сатирикалық шолу арқылы оқырмандарды қызықтырып, жарнамалық трюк ретінде пайдалану үшін Зелдаға жүгінді. Зелда романның жобаларын мұқият тексергенімен, шолуында оны алғаш рет оқығандай көрсетті және ішінара әзілмен: "Бір бетте мен ескі күнделігімнің бір бөлігін таныдым, сондай-ақ, біршама өңделгенімен, маған сәл таныс естілетін хаттардың үзінділерін таптым. Шын мәлінде, Фицджеральд мырза – оның атын осылай жазады екен – плагиат үйден басталады деп санайды", – деп жазды. Сол шолуда Зелда күйеуінің романы коммерциялық сәттілікке жетеді деп үміттеніп, "Қырқ екінші көшедегі дүкенде бар болғаны 300 долларға алтын матадан тігілген әдемі көйлек бар" деп әзілдеді. Сатирикалық шолу Зелдаға басқа журналдардан мақалалар мен әңгімелер жазу туралы ұсыныстар алуына себеп болды. Олардың қызының айтуынша, Скотт "Колледж Юмор мен Скрибнер журналына сатқан қысқа әңгімелерін редакциялауға көп уақыт жұмсады". 1922 жылдың маусым айында "Метрополитан" журналы Зелда Фицджеральдтың "Флэпперге арналған мақтау" атты эссесін жариялады. Сол кезде флэпперлер – шаштарын қысқа қырқып, қысқа юбка киетін жас, заманауи әйелдер болатын. Олар ішімдік ішіп, некеге тұрмас бұрын қатынас жасайтын. Эссе флэппер өмір салтының 1920 жылдардың басындағы шарықтанудан кейін төмендеуі туралы болғанымен, Зелданың өмірбаянының авторы Нэнси Милфорд Зелданың эссесі "өзінің өмірлік кодексін қорғау" ретінде қызмет еткенін жазды. Мақалада Зелда флэппер құбылысының өткіншілігін сипаттады: "Көріктілер мен лайықсыздар" романы 1922 жылдың наурыз айында жарық көргеннен кейін Фицджеральдтар Зелданың аборт жасатуы үшін Нью-Йоркке немесе Сент-Польге сапарлады. Ақырында Зелда некеде үш рет аборт жасады, ал оның әпкесі Розалинда кейінірек Зелданың психикалық денсаулығының нашарлауы осы қауіпсіз процедуралардың салдарынан болды ма деп күмән келтірді. Зелданың екінші жүктілігін тоқтату туралы ойлары белгісіз, бірақ "Көріктілер мен лайықсыздар" романының алғашқы жобасында Скотт Глория Гилберт жүкті екеніне сенетін және Энтони Патч оған "бір әйелмен кеңесіп, не істеу керектігін білуді" ұсынатын көрініс жазды. "Олардың көпшілігі бір жолмен шешеді". Энтонидің ұсынысы соңғы нұсқадан алынып тасталды, бұл маңызды өзгеріс назарды аборт жасаудың моральдық дилеммасынан Глорияның баласы оның келбетін бұзады деген үстүрткі алаңдаушылыққа аударды. Скотттың "Жеміс" пьесасының қаржылық сәтсіздігінен кейін Фицджеральдтар қарызға батып қалды. Скотт есептерді төлеу үшін қысқа әңгімелер жазса да, ол шаршап, депрессияға ұшырады. Осы кезеңде Скотт үйде қысқа әңгімелер жазғанда, Нью-Йорк полициясы Зелданы Куинсборо көпірінің жанында "Шашы қырқылған қарақшы" деп күдікпен ұстады, кейіннен Селия Куни есімді қарақшы екені анықталды. Осы оқиғадан кейін, 1924 жылдың сәуір айында жұбайлар Еуропадағы шетелде қарапайым өмір сүру үмітімен Парижге (Франция) кетті.

In February 1921, while Scott labored on drafts of his inchoate second novel The Beautiful and Damned, Zelda discovered she was pregnant. She requested that the child be born on Southern soil in Alabama, but Fitzgerald adamantly refused. Zelda wrote despondently to a friend: "Scott's changed He used to say he loved the South, but now he wants to get as far away from it as he can." To Zelda's chagrin, her husband insisted upon having the baby at his northern home in Saint Paul, Minnesota. On October 26, 1921, she gave birth to Frances "Scottie" Fitzgerald. As she emerged from the anesthesia, Scott recorded Zelda saying, "Oh, God, goofo I'm drunk. Mark Twain. Isn't she smart—she has the hiccups. I hope it's beautiful and a fool—a beautiful little fool." Many of her words found their way into Scott's novels: in The Great Gatsby, the character Daisy Buchanan expresses a similar hope for her daughter. While writing The Beautiful and Damned, Scott drew upon "bits and pieces" of Zelda's diary and letters. He modeled the characters of Anthony Patch on himself and Gloria Patch on—in his words—the chill mindedness and selfishness of Zelda. Prior to publication, Zelda proofread the drafts, and she urged her husband to cut the cerebral ending which focused on the main characters' lost idealism. Upon its publication, Burton Rascoe, the newly appointed literary editor of the New York Tribune, approached Zelda for an opportunity to entice readers with a satirical review of Scott's latest work as a publicity stunt. Although Zelda had carefully proofread drafts of the novel, she pretended in her review to read the novel for the very first time, and she wrote partly in jest that "on one page I recognized a portion of an old diary of mine and, also, scraps of letters which, though considerably edited, sound to me vaguely familiar. In fact, Mr. Fitzgerald—I believe that is how he spells his name—seems to believe that plagiarism begins at home." In the same review, Zelda joked that she hoped her husband's novel would become a commercial success as "there is the cutest cloth of gold dress for only $300 in a store on Forty second Street". The satirical review led to Zelda receiving offers from other magazines to write stories and articles. According to their daughter, Scott "spent many hours editing the short stories she sold to College Humor and to Scribner's Magazine". In June 1922, Metropolitan Magazine published an essay by Zelda Fitzgerald titled "Eulogy on the Flapper". At the time flappers were typically young, modern women who bobbed their hair and wore short skirts. They also drank alcohol and had premarital sex. Though ostensibly a piece about the decline of the flapper lifestyle after its heyday in the early 1920s, Zelda's biographer Nancy Milford wrote that Zelda's essay served as "a defense of her own code of existence." In the article, Zelda described the ephemeral phenomenon of the flapper:

After the publication of The Beautiful and Damned in March 1922, the Fitzgeralds traveled to either New York or St. Paul in order for Zelda to procure an abortion. Ultimately, Zelda would have three abortions during their marriage, and her sister Rosalind later questioned whether Zelda's later mental deterioration was due to health side effects of these unsafe procedures. Zelda's thoughts on terminating her second pregnancy are unknown, but in the first draft of The Beautiful and Damned, Scott wrote a scene in which Gloria Gilbert believes she is pregnant and Anthony Patch suggests she "talk to some woman and find out what's best to be done. Most of them fix it some way." Anthony's suggestion was removed from the final version, and this significant alteration shifted the focus from a moral dilemma about the act of abortion to Gloria's superficial concern that a baby would ruin her figure. Following the financial failure of Scott's play The Vegetable, the Fitzgeralds found themselves mired in debt. Although Scott wrote short stories furiously to pay the bills, he became burned out and depressed. During this period, while Scott wrote short stories at home, the New York Police Department detained Zelda near the Queensboro Bridge on the suspicion of her being the "Bobbed Haired Bandit," an infamous spree robber later identified as Celia Cooney. Following this incident, the couple departed in April 1924 for Paris, France, in the hope of living a more frugal existence abroad in Europe.

Еуропаға көшіп келу

Парижде болғаннан кейін, жұбайлар көп ұзамай Француз Ривьерасындағы Антиб қаласына көшіп келді. Скотт «Ұлы Гэтсби» романының жобаларын дайындап жатқанда, Зельда француз әскери-теңіз авиаторы Эдуард Жозанға ғашық болды. Аталған махаббаттың нақты мәліметтері расталмады және қайшылыққа толы, ал Жозанның өзі Фицджеральдтардың бүкіл оқиғаны ойдан шығарғанын айтты. Бір-біріне қарама-қарсы айтылатын мәліметтерге сүйенсек, Зельда күндіздері жағажайда жүзіп, кештерде Жозанбен казиноларда би билеген. Бірнеше аптадан соң ол Скоттан ажырасуды сұрады. Скотт Жозанды дуэльге шақырып, Зельданы өлтіргенше виллада қамап қойды деген әңгіме бар. Бірақ, Зельдаға үйленуге ниеті жоқ Жозан, кез келген қақтығысқа дейін Ривьерадан қашып кетті, және Фицджеральдтар оны ешқашан қайта көрген жоқ. Содан кейін Зельда ұйықтау таблеткаларын шамадан тыс ішіп алған болуы мүмкін. Ал Жозан болса, оқиғаның бәрін құрамындағы өтірік деп есептеп, Зельдамен ешқандай махаббат болмағанын мәлімдеді: «Олардың екеуі де драмаға зәру болды, олар оны өзі ойлап тапты, мүмкін өздерінің тұрақсыз және сәл дені сау қиялының құрбаны болды». Кейінгі айтылымдарда Зельда мен Скотт оқиғаны әшекейлеп көрсетті, ал Зельда кейін Эрнест Хемингуэй мен оның әйелі Хэдли Ричардсонға Жозан өзін-өзі өлтірген кезде бұл махаббат аяқталғанын жалған айтты. Шындығында, Жозан француз әскерімен Индокитайға ауыстырылды. Жозанмен некеден тыс қатынас болды-болмады, бұл оқиға олардың некедегі сенімсіздікке әкелді, және Фицджеральд жазбасына: «Ешқашан түзетілмейтін бір нәрсе болғанын білдім» деп жазды. Бұл оқиға Фицджеральдтың «Ұлы Гэтсби» романын жазуына ықпал еткен болуы мүмкін, және ол Зельдамен болған даулы қарым-қатынасының көптеген элементтерін, соның ішінде оның махаббатына деген сенімділігін жоғалтуын пайдаланды. Тамыз айында ол досы Лудлоу Фаулерге былай деп жазды: «Мен де қартайғанымды сезінемін, осы жазда осы романның барлық салмағы – әлемге осындай түс беретін, нәрселердің шындық немесе жалған екендігіне мән бермейтін, тек олар сиқырлы даңққа ие болғандағы иллюзиялардың жоғалуы». Скотт «Ұлы Гэтсбиді» 1924 жылдың қазан айында аяқтады. Жұбайлар Рим мен Каприге саяхаттап, мерекелеуге тырысты, бірақ екеуі де бақытсыз және денсаулығы нашар болды. Романының беттері келген кезде Скотт ең жақсы атауды таңдау туралы ойланып, толқыды: «Батыс жұмыртқасындағы Трималкио», немесе «Трималкио», немесе «Гэтсби», немесе «Алтын шляпалы Гэтсби», немесе «Жоғары секіріп жатқан ғашық». Фицджеральдтың таңдаған «Батыс жұмыртқасындағы Трималкио» атауын ұнатпаған редактор Макс Перкинс оның тым түсініксіз екенін және адамдардың оны айтуға қиналатынын жеткізді. Зельда мен Перкинс екеуі де «Ұлы Гэтсби» атауын артық көретінін білдіргеннен кейін Фицджеральд келісті. Сондай-ақ, осы сапарда, ішек қабынуымен ауырған Зельда сурет салуды бастады.

After arriving in Paris, the couple soon relocated to Antibes on the French Riviera. While Scott labored on drafts of The Great Gatsby, Zelda became infatuated with a French naval aviator, Edouard Jozan. The exact details of the supposed romance are unverifiable and contradictory, and Jozan himself claimed the Fitzgeralds invented the entire incident. According to conflicting accounts, Zelda spent afternoons swimming at the beach and evenings dancing at the casinos with Jozan. After several weeks, she asked Scott for a divorce. Scott purportedly challenged Jozan to duel and locked Zelda in their villa until he could kill him. Before any fatal confrontation could occur, Jozan—who had no intention of marrying Zelda—fled the Riviera, and the Fitzgeralds never saw him again. Soon after, Zelda possibly overdosed on sleeping pills. On his part, Jozan dismissed the entire story as pure fabrication and claimed no romance with Zelda had ever occurred: "They both had a need of drama, they made it up and perhaps they were the victims of their own unsettled and a little unhealthy imagination." In later retellings, both Zelda and Scott embellished the story, and Zelda later falsely told Ernest Hemingway and his wife Hadley Richardson that the affair ended when Jozan committed suicide. In fact, Jozan had been transferred by the French military to Indochina. Regardless of whether any extramarital affair with Jozan occurred, the episode led to a breach of trust in their marriage, and Fitzgerald wrote in his notebook, "I knew something had happened that could never be repaired." The incident likely influenced Fitzgerald's writing of The Great Gatsby, and he drew upon many elements of his tempestuous relationship with Zelda, including the loss of certainty in her love. In August, he wrote to his friend Ludlow Fowler: "I feel old too, this summer the whole burden of this novel—the loss of those illusions that give such color to the world that you don't care whether things are true or false as long as they partake of the magical glory." Scott finalized The Great Gatsby in October 1924. The couple attempted to celebrate with travel to Rome and Capri, but both were unhappy and unhealthy. When he received the galleys for his novel, Scott fretted over the best title: Trimalchio in West Egg, just Trimalchio or Gatsby, Gold hatted Gatsby, or The High bouncing Lover. Disliking Fitzgerald's chosen title of Trimalchio in West Egg, editor Max Perkins persuaded him that the reference was too obscure and that people would be unable to pronounce it. After both Zelda and Perkins expressed their preference for The Great Gatsby, Fitzgerald agreed. It was also on this trip, while ill with colitis, that Zelda began painting artworks.

Эрнест Хемингуэймен танысу

1925 жылдың сәуір айында Парижге оралған Зельда күйеуінің мансабын ілгерітуге көп еңбек еткен Эрнест Хемингуэймен танысты. Хемингуэй арқылы Фицджеральдтар Гертруда Штайн, Элис Б. Токлас, Роберт МакАлмон және тағы да басқалармен жақындасты. Скотт пен Хемингуэй жақын дос болды, бірақ Зельда мен Хемингуэй алғашқы кездесуден бастап бір-бірін ұнатпады. Ол оны гомофобтық сөздермен ашық атап, «көкірегінде шашы бар перизат» деп айыптады. Ол Хемингуэйдің үстемдік танытатын мачо бейнесін гомосексуализмін жасыру үшін жасалған әрекет деп есептеді. Хемингуэй Скоттқа Зельданың «ақыл-есі дұрыс емес» екенін айтты. «Қозды мүліктер» атты естеліктерінде Хемингуэй Зельданың психикалық ауруға шалдыққандарын, ол джаз әншісі Эл Джолсон Иса Мәсіхтен артық екенін айтқанда түсінгенін жазды. Хемингуэй Зельда күйеуін жоюға тырысқанын мәлімдеді, ал ол Фицджеральдты жынысы бойынша мазақ етті. Оның мөлшерін қоғамдық әбдүханада тексергеннен кейін Хемингуэй Фицджеральдтың жынысы орташа екенін растады. Хемингуэйдің айтуынша, Зельда күйеуін әдеттегі өмір салтын сақтау үшін роман емес, табысты қысқа әңгімелер жазуға итермеледі. Фицджеральд көбінесе «Saturday Evening Post», «Collier's Weekly» және «Esquire» сияқты журналдарға әңгімелер жазып, табысын арттырды. «Мен әрқашан «Post» журналындағы әңгімелер ең жақсы деп ойладым, – деді кейін Зельда, – бірақ Скотт оларды жазуға шыдамады. Ол толығымен ақыл-есімен айналысты, білесіз. Барлық ой-қиялы». Скотт әңгімелерін «шынайы» стильде жазып, содан кейін оларды журналдарда сатуға ыңғайлы ету үшін сюжеттік бұрылыстар қосып қайта жазатын. Бұл «сату» – Хемингуэй осы сатуларды атағандай – олардың достығындағы шиеленіс тудырды. «Ұлы Гэтсбиді» оқығаннан кейін Хемингуэй Фицджеральдпен болған келіспеушіліктерді ұмытып, оған барлық қолдан келген көмекті көрсетуге уәде берді, бірақ Зельда Фицджеральдтың мансабын құртады деп қорқатын. Фицджеральдқа жазған хатында Хемингуэй оны Зелданың мансабын құртатыны туралы ескертті: Фицджеральдтың некесінде Зельда Скотттың жасырын гомосексуал екеніне күдіктенді, және Фицджеральд пен Хемингуэйдің гомосексуалистік қатынаста болғанын айтты. Одан кейінгі айларда ол Скотты гомофобтық сөздермен жиі қорлап, онымен қоғамдық сапарларда кездеседі. Биограф Мэтью Бруколи Зельданың басқа адамдардың жыныстық мінез-құлқына деген шектен тыс қызығушылығы оның параноидтық шизофрениясының басталуын көрсетуі мүмкін деп болжайды. Алайда Фицджеральдтың сексуалды бағыты оның достары мен таныстары арасында талқылаудың тақырыбы болды. Жастық шағында Фицджеральд, мүмкін, гомосексуал католик діни қызметкері, отец Сигорни Фэймен тығыз қарым-қатынаста болды, ал Фицджеральд кейіннен оның тегін идеалданған романтикалық Дейзи Фэй Бьюкенен кейіпкері үшін қолданды. Колледжден кейін Фицджеральд Миннесотада серуендегенде әйел киімдерін киіп, қоғамдық шараларда еркектермен флирт жасады. Парижде тұрған кезде Фицджеральдты американдық экспаттар арасында гомосексуал екендігі туралы әңгімелер қуып жеді. Фицджеральдтар 1928 жылдың жазында Еуропаға оралғаннан кейін, Скотт Зелданың Париждегі орыс балеринасы Любов Егоровадан сабақ алуын төледі. 1929 жылдың қыркүйегінде Неапольдегі Сан-Карло опера балет тобы оны балет мектебіне оқуға шақырды. Зелда дайындалу үшін күніне сегіз сағатқа дейін шаршап жаттығулар жасады, және «өзінің денесін жақсарту үшін күш салып жазалады». Зельданың қызының айтуынша, Скотт «зайыбының ерекше дағдыларын және қуатты қиялын қатты бағалап, оны жігерлендіргенімен», оның «биге деген құштарлығы 24 сағат бойы оның физикалық және психикалық денсаулығын құртқан» деп алаңдады. Біраз уақыттан кейін Зелда физикалық және психикалық шаршаудан құлдырады. Бір күні Скотт үйге келгенде, Зелданың шаршап-шалдыққан күйі жерде отырғанын, құм үйіндісімен ойнап жатқанын көрді. Ол не істеп жатқанын сұрағанда, ол сөйлей алмады. Ол француз дәрігерін шақырды, ол Зелданы тексеріп, «сіздің әйеліңіз ақылдан адасқан» деп хабарлады. Оның физикалық және психикалық күйзелісінен кейін, Зелданың психикалық денсаулығы одан әрі нашарлады. 1929 жылдың қазан айында Парижге Grande Corniche таулы жолдарымен автомобиль саяхат кезінде Зелда машинаның рулін ұстап, өзін, күйеуін және тоғыз жасар қызы Скоттиді жартастан құлатып, өлтірмекші болды. Осы кісі өлтіру әрекетінен кейін Зелда психиатриялық емге түсті. 1930 жылдың 23 сәуірінде Парижге жақын Мальмезон клиникасы оны бақылауға алды. 1930 жылдың 22 мамырында ол Швейцарияның Монтрё қаласындағы Вальмонт санаториясына көшірілді. Клиника негізінен асқазан-ішек ауруларын емдеді, және оның терең психологиялық проблемаларына байланысты ол 1930 жылдың 5 маусымында Женева көлінің жағасындағы Прангинс психиатриялық мекемесіне қайтадан көшірілді. Прангинсте маусым айында доктор Оскар Форель Зелдаға шизофрения диагнозын қойды, бірақ оның психологиялық жағдайы одан да нашар болуы мүмкін деп қорқатын. Зелданың биографы, Нэнси Милфорд, доктор Форельдің толық диагнозын былай келтіреді: Бес айлық бақылаудан кейін, доктор Эуген Блёйлер – Еуропаның жетекші психиатрларының бірі – 1930 жылдың 22 қарашасында Зелданың шизофренияға шалдыққандығын растады. (Зелданың қайтысынан кейін, кейінгі психиатрлар Зелданың екі полюстік бұзылысы болғанын болжады.) Ол 1931 жылдың қыркүйегінде Прангинстен босатылды. Әйелін психиатриялық ауруханаға жатқызуды болдырмау үшін Скотт Зелдаға күтім көрсету үшін медбикелер мен күтушілерді жалдады. Оның мінез-құлқы кейде ерекше болғанымен, ол өзіне және басқаларға қауіпті болуы мүмкін еді. Бірде ол қозғалыстағы пойыздың алдына өтініп, ал екіншіде ешқандай себепсіз үйлеріне келген қонақты шабуылдады. Оның нашар психикалық денсаулығына қарамастан, жұбайлар Монтгомери, Алабамаға, оның әкесі, судья Энтони Сэйр қайтыс болған жерге сапарлады. Әкесінің қайтысынан кейін оның психикалық денсаулығы одан әрі нашарлады және тағы да бір құлдырауды бастан өткерді.

Returning to Paris in April 1925, Zelda met Ernest Hemingway, whose career her husband did much to promote. Through Hemingway, the Fitzgeralds were introduced to Gertrude Stein, Alice B. Toklas, Robert McAlmon, and others. Scott and Hemingway became close friends, but Zelda and Hemingway disliked each other from their first meeting. She openly referred to him with homophobic slurs and denounced him as a "fairy with hair on his chest". She considered Hemingway's domineering macho persona to be merely a posture to conceal his homosexuality; in turn, Hemingway told Scott that Zelda was "insane". In his memoir A Moveable Feast, Hemingway claims he realized that Zelda had a mental illness when she insisted that jazz singer Al Jolson was greater than Jesus Christ. Hemingway alleged that Zelda sought to destroy her husband, and she purportedly taunted Fitzgerald over his penis' size. After examining it in a public restroom, Hemingway confirmed Fitzgerald's penis to be of average size. Hemingway claimed that Zelda urged her husband to write lucrative short stories as opposed to novels in order to support her accustomed lifestyle. To supplement their income, Fitzgerald often wrote stories for magazines such as The Saturday Evening Post, Collier's Weekly, and Esquire. "I always felt a story in The Post was tops", Zelda later recalled, "But Scott couldn't stand to write them. He was completely cerebral, you know. All mind." Scott would write his stories in an 'authentic' manner, then rewrite them to add plot twists which increased their salability as magazine stories. This "whoring" for Zelda—as Hemingway dubbed these sales—emerged as a sore point in their friendship. After reading The Great Gatsby, Hemingway vowed to put any differences with Fitzgerald aside and to aid him in any way he could, although he feared Zelda would derail Fitzgerald's career. In a letter to Fitzgerald, Hemingway warned him that Zelda would derail his career:

A more serious rift in the Fitzgerald's marriage occurred when Zelda suspected that Scott was closeted homosexual, and she alleged that Fitzgerald and Hemingway engaged in homosexual relations. In the ensuing months, she frequently belittled Scott with homophobic slurs during their public excursions. Biographer Matthew J. Bruccoli posits that Zelda's inordinate preoccupation with other persons' sexual behavior likely indicated the onset of her paranoid schizophrenia. However, Fitzgerald's sexuality was a popular subject of debate among his friends and acquaintances. As a youth, Fitzgerald had a close relationship with Father Sigourney Fay, a possibly gay Catholic priest, and Fitzgerald later used his last name for the idealized romantic character of Daisy Fay Buchanan. After college, Fitzgerald cross dressed during outings in Minnesota and flirted with men at social events. While staying in Paris, rumors dogged Fitzgerald among the American expat community that he was gay. After the Fitzgeralds returned to Europe in summer 1928, Scott paid for Zelda to study under Russian ballerina Lubov Egorova in Paris. In September 1929, the San Carlo Opera Ballet Company in Naples invited her to join their ballet school. In preparation, Zelda undertook a grueling daily practice of up to eight hours a day, and she "punished her body in strenuous efforts to improve." According to Zelda's daughter, although Scott "greatly appreciated and encouraged his wife's unusual talents and ebullient imagination," he became alarmed when her "dancing became a twenty four hour preoccupation which was destroying her physical and mental health." Soon after, Zelda collapsed from physical and mental exhaustion. One evening, Scott returned home to find an exhausted Zelda seated on the floor and entranced with a pile of sand. When he asked her what she was doing, she could not speak. He summoned a French physician, who examined Zelda and informed him that "your wife is mad." Soon after her physical and mental collapse, Zelda's mental health further deteriorated. In October 1929, during an automobile trip to Paris along the mountainous roads of the Grande Corniche, Zelda seized the car's steering wheel and tried to kill herself, her husband, and her nine year old daughter Scottie by driving over a cliff. After this homicidal incident, Zelda sought psychiatric treatment. On April 23, 1930, the Malmaison Clinic near Paris admitted her for observation. On May 22, 1930, she moved to Valmont sanatorium in Montreux, Switzerland. The clinic primarily treated gastrointestinal ailments and, due to her profound psychological problems, she was moved again to a psychiatric facility in Prangins on the shores of Lake Geneva on June 5, 1930. At Prangins in June, Dr. Oscar Forel issued a tentative diagnosis of schizophrenia, but he feared her psychological condition might be far worse. Zelda's biographer, Nancy Milford, quotes Dr. Forel's full diagnosis at length:

After five months of observation, Doctor Eugen Bleuler—one of Europe's leading psychiatrists—confirmed Dr. Forel's diagnosis of Zelda as a schizophrenic on November 22, 1930. (Following Zelda's death, later psychiatrists speculated that Zelda instead had bipolar disorder.) She was released from Prangins in September 1931. In an attempt to keep his wife out of an asylum, Scott hired nurses and attendants to care for Zelda at all times. Although there were periods where her behavior was merely eccentric, she could frequently become a danger to herself and others. In one instance, she attempted to throw herself in front of a moving train and, in another instance, she attacked a visiting guest at their home without provocation. Despite her precarious mental health, the couple traveled to Montgomery, Alabama, where her father, Judge Anthony Sayre, lay dying. After her father's death, her mental health again deteriorated and she had another breakdown.

" Мені вальспен құтқарыңдар "

1932 жылдың ақпан айында Зелда гистерияға ұшырап, психиатриялық ауруханаға қайта қабылдануын талап етті. Әйелінің қарсылығына қарамастан, Балтимордағы Джонс Хопкинс ауруханасындағы Фиппс клиникасы Зелданы 1932 жылдың 12 ақпанында қабылдады. Оның емделуін шизофрения саласындағы сарапшы, доктор Адольф Майер бақылады. Ол қалпына келу үшін күн сайын кем дегенде екі сағат жазумен айналысты. Фиппс клиникасында Зелда дәрігер Милдред Сквайрспен жақын қарым-қатынас орнатты. Доктор Сквайрс Скоттан Зелданың психикалық денсаулығының нашарлау себебін сұрағанда, Фицджеральд былай деп жауап берді: 1932 жылдың ақпан айының соңында Зелда қолжазбасының үзінділерін доктор Сквайрспен бөлісті, ол Скотқа аяқталмаған романның көркем және тартымды екенін жазды. Зелда Скотқа ауруханадан былай деп хат жазды: "Мен романымды мақтан тұтамын, бірақ оны жазу үшін өзімді тиісті деңгейде ұстай алмаймын. Сізге ұнайды—бұл анық Фицджеральд мектебі, бірақ сіздікінен гөрі көтеріңкі, мүмкін тым көп пе". Зелда романын 9 наурызда аяқтады. Ол түзетілмеген қолжазбаны Скоттың редакторы Максвелл Перкинске жіберді. Перкинс Зелдадан күтпеген роман алғанын біліп, таңғалып, қолжазбаны мұқият оқыды. Ол шығарманың "біршама бұзылған сапасы бар екенін, автордың шындық пен қиял арасын ажыратуда қиындыққа тап болғанын" айтты. Ол қолжазбаның бірнеше жақсы бөліктері бар екенін санады, бірақ оның жалпы тоны үмітсіз "ескірген" сияқты көрінді және Фицджеральдтың 1922 жылғы "Сұлу және қарғысқа ұшырағандар" туындысына ұқсас болды. Перкинс күйеуінің сын-пікірлерімен оның жалпы сапасын жақсарта алатынына үміттенді. Зелданың өз қолжазбасын Перкинске тапсырғанын білгенде, Скотт оған алдын ала көрсетпегеніне ашуланды. Қолжазбаны оқығаннан кейін ол оның романының "Жәннәттің осы жағында" романының кейіпкерін плагиаттағанын айтты. Ол Зелданың романы өзінің жақын арада жарық көретін "Түн нұрлы" романымен бірдей сюжеттік элементтерді қолданғанын білгенде одан да ренжіді. Скоттан осы қарсылықтарды баяндайтын хаттар алғаннан кейін, Зелда Скотқа "біз бірдей материалға тиісіп қалған шығармыз деп қорқамын" деп кешірім сұрады. Скоттың бастапқы ашуына қарамастан, қарызға батқан Фицджеральд Зелданың кітабы жақсы табыс әкелуі мүмкін екенін түсінді. Сондықтан, оның сұраған түзетулері "салыстырмалы түрде аз" болды және "келіспеушілік тез шешілді, Скотт романды Перкинске ұсынды". Бірнеше аптадан кейін Скотт Перкинске: "Міне, Зелданың романы. Бұл қазір жақсы роман, мүмкін өте жақсы роман—мен оны айту үшін тым жақынмын. Онда бірінші романның кемшіліктері мен артықшылықтары бар. Ол биге қызығушылық танытқан мыңдаған адамды қызықтырады. Бұл жаңа нәрсе және оны сату керек". Перкинс бұл жұмысты жариялауға келіскенімен, Фицджеральдтың Scribner's-ке қарызын өтеуіне көмектесу үшін. Перкинс Зелданың авторлық гонорарының жартысын Скоттың Scribner's-ке қарызын кем дегенде 5000 доллар төленгенге дейін есепке алуды ұйымдастырды. 1932 жылдың наурыз айында Фиппс клиникасы Зелданы босатты, ол күйеуі Скотт пен қызымен бірге Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Ла Пайкс имениесінде болды. Ол ауруханадан шығарылса да, психикалық жағдайы нашар болды. Бір айдан кейін Фицджеральд оны сыншы Х. Л. Менкенмен, "The American Mercury" журналының әдеби редакторымен түскі асқа шақырды. Менкен күнделігінде Зелданың "бір жыл бұрын Парижде есінен танып, әлі де толыққанды еместігін" жазды. Түскі ас кезінде ол психикалық күйзелістің белгілерін көрсетті. Бір жылдан кейін Менкен Зелданы соңғы рет кездестіргенде, оның психикалық ауруы кез келген көрерменге бірден байқалатынын және оның ақылы "жартылай сандалы" екенін айтты. Ол Ф. Скотт Фицджеральдтың роман жаза алмайтынына өкінді, өйткені ол Зелданың психиатриялық емделуіне төлеу үшін журналдардағы әңгімелер жазуға мәжбүр болды. 1932 жылдың 7 қазанында Scribner's баспасы "Мені вальстен сақтап қал" романын 3,010 данамен басып шығарды—бұл Ұлы депрессия ортасындағы алғашқы роман үшін ерекше төмен емес. Зельданың айтуынша, кітаптың атауы Виктордың жазбаларынан алынған, ал атау Ф. Скотт Фицджеральд пен өзі бастан кешкен тобырлы Джаз дәуірінің романтикалық жарқырауын еске түсіреді. Романның басты кейіпкері Алабама Беггс—Зелда сияқты, оңтүстік судьясының қызы—суретші болуға ұмтылған Дэвид Найтқа үйленеді, ол жұмысы үшін күтпеген жұмыла жұлдыз болады. Олар Коннектикут штатында жылдам өмір сүріп, содан кейін Францияға көшіп кетеді. Некесіне қанағаттанбаған Алабама балетке беріледі. Оған ешқандай мүмкіндік жоқ десе де, ол табандылық танытып, үш жылдан кейін опера компаниясының басты бишісі болады. Алабама шаршаудан ауырады, бірақ р...

In February 1932, after an episode of hysteria, Zelda insisted that she be readmitted to a mental hospital. Over her husband's objections, the Phipps Clinic at Johns Hopkins Hospital in Baltimore admitted Zelda on February 12, 1932. Dr. Adolf Meyer, an expert on schizophrenia, oversaw her treatment. As part of her recovery routine, she spent at least two hours a day writing a manuscript. At the Phipps Clinic, Zelda developed a bond with Dr. Mildred Squires, a female resident. When Dr. Squires asked Scott to speculate why Zelda's mental health had deteriorated, Fitzgerald replied:

Toward the end of February 1932, Zelda shared fragments of her manuscript with Dr. Squires, who wrote to Scott that the unfinished novel was vivid and had charm. Zelda wrote to Scott from the hospital, "I am proud of my novel, but I can hardly restrain myself enough to get it written. You will like it—It is distinctly École Fitzgerald, though more ecstatic than yours—perhaps too much so." Zelda finished the novel on March 9. She sent the unaltered manuscript to Scott's editor, Maxwell Perkins, at Scribner's. Surprised to receive an unannounced novel in the mail from Zelda, Perkins carefully perused the manuscript. He concluded the work had "a slightly deranged quality which gave him the impression that the author had difficulty in separating fiction from reality." He felt the manuscript contained several good sections, but its overall tone seemed hopelessly "dated" and tonally resembled Fitzgerald's 1922 work The Beautiful and Damned. Perkins hoped that her husband might be able to improve its overall quality with his criticism. Upon learning that Zelda had submitted her manuscript to Perkins, Scott became angry that she had not shown her manuscript to him beforehand. After reading the manuscript, he objected to her novel's plagiarism of his protagonist in This Side of Paradise. He was further upset to learn that Zelda's novel used the very same plot elements as his upcoming novel, Tender Is the Night. After receiving letters from Scott delineating these objections, Zelda wrote to Scott apologetically that she was "afraid we might have touched the same material." Despite Scott's initial annoyance, a debt ridden Fitzgerald realized that Zelda's book might earn a tidy profit. Consequently, his requested revisions were "relatively few", and "the disagreement was quickly resolved, with Scott recommending the novel to Perkins." Several weeks later, Scott wrote to Perkins: "Here is Zelda's novel. It is a good novel now, perhaps a very good novel—I am too close to tell. It has the faults and virtues of a first novel It should interest the many thousands in dancing. It is about something and absolutely new, and should sell." Although unimpressed, Perkins agreed to publish the work as a way for Fitzgerald to repay his financial debt to Scribner's. Perkins arranged for half of Zelda's royalties to be applied against Scott's debt to Scribner's until at least $5,000 had been repaid. In March 1932, the Phipps Clinic discharged Zelda, and she joined her husband Scott and her daughter at the La Paix estate in Baltimore, Maryland. Although discharged, she remained mentally unwell. One month later, Fitzgerald took her to lunch with critic H. L. Mencken, the literary editor of The American Mercury. In his diary, Mencken noted Zelda "went insane in Paris a year or so ago, and is still plainly more or less off her base." Throughout the luncheon, she manifested signs of mental distress. A year later, when Mencken met Zelda for the last time, he described her mental illness as immediately evident to any onlooker and her mind as "only half sane." He regretted that F. Scott Fitzgerald could not write novels, as he had to write magazine stories to pay for Zelda's psychiatric treatment. On October 7, 1932, Scribner's published Save Me the Waltz with a printing of 3,010 copies—not unusually low for a first novel in the middle of the Great Depression—on cheap paper, with a cover of green linen. According to Zelda, the book derived its title from a Victor record catalog, and the title evoked the romantic glitter of the lifestyle which F. Scott Fitzgerald and herself experienced during the riotous Jazz Age. The parallels to the Fitzgeralds were obvious: The protagonist of the novel is Alabama Beggs—like Zelda, the daughter of a Southern judge—who marries David Knight, an aspiring painter who abruptly becomes famous for his work. They live the fast life in Connecticut before departing to live in France. Dissatisfied with her marriage, Alabama throws herself into ballet. Though told she has no chance, she perseveres and after three years becomes the lead dancer in an opera company. Alabama becomes ill from exhaustion, however, and the novel ends when they return to her family in the South, as her father is dying. Echoing Zelda's frustrations, the novel portrays Alabama's struggle to establish herself independently of her husband and to earn respect for her own accomplishments. In contrast to Scott's unadorned prose, Zelda's writing style in Save Me the Waltz is replete with verbal flourishes and complex metaphors. The novel is also deeply sensual; as literary scholar Jacqueline Tavernier Courbin observed in 1979, "the sensuality arises from Alabama's awareness of the life surge within her, the consciousness of the body, the natural imagery through which not only emotions but simple facts are expressed, the overwhelming presence of the senses, in particular touch and smell, in every description." The reviews of Save Me the Waltz by literary critics were overwhelmingly negative. The critics savaged Zelda's florid prose as overwritten, attacked her fictional characters as uninteresting, and mocked her tragic scenes as grotesquely "harlequinade". The New York Times published a particularly harsh review and lambasted her editor Max Perkins: "It is not only that her publishers have not seen fit to curb an almost ludicrous lushness of writing but they have not given the book the elementary services of a literate proofreader." The overwhelmingly negative reviews bewildered and distressed Zelda.

Сурет салу және кейінгі жылдары

1930 жылдардың ортасынан бастап Зельда өмірінің соңына дейін Балтимор, Нью-Йорк және Солтүстік Каролинадағы (Ашвилл) санаторийлерде мерзімімен жатты. Скотт Зельданы санаторийде барып көргенде, оның психикалық жағдайы нашарлап, тұрақсыздық белгілері көбейді. Бірде Скотт достарымен Зельданы Солтүстік Каролина штатының Трайон қаласындағы үйге алып шықты. Түскі ас ішкенде ол кері тартылып, сөйлеуін тоқтатты. Санаторийге қайтар жолда ол машинаның есігін ашып, өзін қозғалып келе жатқан көліктен лақтырып, өліміне тырысты. Тағы бір жағдайда Зельданың Ашвилл санаторийіндегі теннис ойынында жеңіліске ұшырауы оның теннис серігіне физикалық шабуыл жасауына және оны теннис ракеткасымен ұруына себеп болды. Психикалық денсаулығы нашарлағанмен, ол өнер саласындағы мақсаттарын іске асыруды жалғастырды. "Мені вальстен сақтап қал" романының сынға ұшырауынан және коммерциялық сәтсіздікке тап болуынан кейін, 1932 жылдың күзінде "Скандалабра" атты сатиралық пьеса жазуға тырысты. Бірақ, қолжазбаны агенті Гарольд Оберге жібергеннен кейін, Бродвей продюсерлері оның пьесасын қабылдамады. Бұл бас тартудан кейін Скотт оның "Скандалабра" пьесасын Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Кішкентай театр тобымен қоюға ұйымдастырды және ол пьесаның ұзақ репетицияларын бақылады. Бір жылдан кейін күйеуі және психиатрымен бірге өткізген топтық терапия кезінде Фицджеральд оның "үшінші деңгейдегі жазушы және үшінші деңгейдегі балет бишісі" екенін айтты. Осы сөздерден кейін Зельда санаторийде жатып, одан шығып, акварель суреттерін салуға тырысты. 1934 жылдың наурыз айында Скотт Фицджеральд Нью-Йоркте Зельданың суреттерінің алғашқы көрмесін ұйымдастырды – 13 картина және 15 сурет. Оның кітабына болған жылы қабылдаудан айырмашылығы, Нью-Йорк сыншылары оның суреттерін жақтырмады. "The New Yorker" оларды "жаз дәуірінен қалған эмоционалдық сезімдермен немесе ассоциациялармен байланысты, мифтік Зельда Фицджеральдтың суреттері" деп сипаттады. Суреттерге ешқандай нақты сипаттама берілмеді. Оның көрмесі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Скотт бір күні Зельданың жоғалып кеткенін байқады. Дәрігер мен бірнеше көмекшілер келгеннен кейін Нью-Йорк қаласында іздеу жұмыстары басталды. Ақырында олар Зельданы Орталық паркте қабір қазып жатқан күйінде тапты. Одан кейін ол одан да зорлық-зомбылыққа және оқшаулануға ұшырады. 1936 жылы Скотт оны Солтүстік Каролинаның Ашвилл қаласындағы Хайленд ауруханасына жатқызды және достарына хат жазып: Зельда ауруханада қалды, ал Скотт 1937 жылдың маусым айында MGM компаниясында аптасына 1000 долларлық жұмыс үшін Голливудқа оралды. Зельдадан алыстаған ол 1938 жылдың қазанында Калифорнияға келген кезде алғашқы махаббаты Женевра Кингпен қайта қосылуға тырысты, бірақ оның бақылаусыз алкоголизм олардың қысқа кездесуін қиындатты. Кинг көңілі қалғандықтан Чикагоға оралғанда, Фицджеральд Голливудтың уәдешіл журналисі Шейла Грэммен жасырын қарым-қатынасқа түседі. Грэхам Фицджеральдтың Зельданың психикалық ауруы мен ауруханада болуы үшін үнемі кінәлі екенін айтты. Ол бірнеше рет ішімдік ішпеуге тырысып, депрессияға ұшырап, ашу-ызаға беріліп, өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді. Келесі бірнеше жыл бойы депрессияға ұшыраған Скотт Батыс жағалауында сценарий жазуды және Шығыс жағалауында ауруханада жатқан Зельдаға баруды жалғастырды. 1939 жылдың сәуірінде Зельданың психиатриялық ауруханасындағы бір топ Кубаға баруды жоспарлаған, бірақ Зельда сапардан қалып қойды. Фицджеральдтар өздері барып көруге шешім қабылдады. Сапар апатқа ұшырады. Бұл сапар барысында әтеш шайқасын тамашалап тұрған көрермендер Ф. Скотт Фицджеральдты жануарларға қатыгездік көрсетуге тырысқанда ұрып-соқты. Ол Америка Құрама Штаттарына шаршап, мас күйінде оралды. Фицджеральдтар қайтадан кездеспеді. Скотт Зельданың ауруханада емделуіне кететін шығындарды төлеу үшін Голливудқа оралды. Ол Ашвиллде жақсарып, 1940 жылдың наурыз айында, емделуден кейін төрт жыл өткен соң, анасының қамқорлығына жіберілді. Ол енді қырыққа жақындады, достары көп бұрын жоқ болды және Фицджеральдтардың ақшасы азайды. Олар бір-біріне жиі хат жазысып, 1940 жылдың желтоқсан айында қайта кездесуді жоспарлады. Жүрек ауруынан қайтыс болғанға дейін Физджеральдқа жазған хатында: "Сізді қарсы алу үшін бос қабықтан басқа ештеңе болмағаны үшін өкініп отырмын. Мен сені қалай болғанда да жақсы көремін. Мен де, махаббат та, өмір де жоқ болса да. Мен сені сүйемін". Олардың жоспарланған кездесуі Скотттың 1940 жылдың желтоқсан айында 44 жасында қан тамырларының бітелуінен қайтыс болуына байланысты өтпеді. Зельданың психикалық денсаулығының нашарлығына байланысты ол Мэриленд штатының Роквилл қаласындағы оның қабірге қойылған жеріне бара алмады. Скотттың қайтысынан кейін Зельда оның аяқталмаған "Соңғы титанның махаббаты" атты қолжазбасын оқыды. Ол оның әріптесі Эдмунд Уилсонға кітапты редакциялауға және оның мұрасын дәріптеуге келісімін берді. Зельда Скотттың туындыларында "өзіне сенімділік пен 'тірі қалуға деген құштарлық' сезіміне негізделген американдық мінез-құлық" бар екенін сендірді, ал оның замандастары одан бас тартқан. Оның айтуынша, Скотт бас тартқан жоқ. Оның туындыларының өмірлік күші мен төзімділігі өзіне деген сенімінен туындады. "Соңғы титанның махаббатын" оқығаннан кейін Зельда жаңа роман, "Цезарьдің нәрселері" жөнінде жұмыс істеуді бастады. Ол Скотттың қабірге қойылған жеріне бара алмағандықтан, оның қызы Скоттидің үйлену рәсіміне де қатыса алмады. 1943 жылдың тамызында ол қайтадан Хайленд ауруханасына түсті. Ол ауруханаға түсіп-шығып, романы жөнінде жұмыс істеді. Оның жағдайы жақсармады және ол романын аяқтамады.

From the mid 1930s onward, Zelda would be hospitalized sporadically for the rest of her life at sanatoriums in Baltimore, New York, and in Asheville, North Carolina. When Scott visited Zelda in the sanatoriums, she increasingly exhibited signs of mental instability. During one visit, Scott and friends took Zelda on an outing to a nearby home in Tryon, North Carolina. During the lunch, she became withdrawn and ceased communication. On the return drive to the sanatorium, she wrenched open the car door and threw herself out of the moving vehicle in an attempt to kill herself. In another incident, Zelda's unexpected loss of a tennis match at the Asheville sanatorium resulted in her physically attacking her tennis partner and beating them over the head with her tennis racket. Despite the deterioration of her mental health, she continued pursuing her artistic ambitions. After the critical and commercial failure of Save Me the Waltz, she attempted to write a farcical stage play titled Scandalabra in Fall 1932. However, after submitting the manuscript to agent Harold Ober, Broadway producers rejected her play. Following this rejection, Scott arranged for her play Scandalabra to be staged by a Little Theater group in Baltimore, Maryland, and he sat through long hours of rehearsals of the play. A year later, during a group therapy session with her husband and a psychiatrist, Fitzgerald remarked that she was "a third rate writer and a third rate ballet dancer." Following this remark, Zelda attempted to paint watercolors while in and out of sanatoriums. In March 1934, Scott Fitzgerald arranged the first exhibition of Zelda's artwork—13 paintings and 15 drawings—in New York City. As with the tepid reception of her book, New York critics were ill disposed towards her paintings. The New Yorker described them merely as "paintings by the almost mythical Zelda Fitzgerald; with whatever emotional overtones or associations may remain from the so called Jazz Age." No actual description of the paintings was provided in the review. Following the critical failure of her artwork exhibition, Scott awoke one morning to discover Zelda had gone missing. After the arrival of a doctor and several attendants, a manhunt ensued in New York City. Ultimately, they found Zelda in Central Park digging a grave. Soon after, she became even more violent and reclusive. In 1936, Scott placed her in the Highland Hospital in Asheville, North Carolina, writing to friends:

Zelda remained in the hospital while Scott returned to Hollywood for a $1,000 a week job with MGM in June 1937. Estranged from Zelda, he attempted to reunite with his first love Ginevra King when she visited California in October 1938, but his uncontrolled alcoholism sabotaged their brief reunion. When a disappointed King returned to Chicago, Fitzgerald settled into a clandestine relationship with Hollywood gossip columnist Sheilah Graham. Throughout their relationship, Graham claimed Fitzgerald felt constant guilt over Zelda's mental illness and confinement. He repeatedly attempted sobriety, had depression, had violent outbursts, and attempted suicide. For the next several years, a depressed Scott continued screenwriting on the West Coast and visiting a hospitalized Zelda on the East Coast. In April 1939, a coterie from Zelda's mental hospital had planned to go to Cuba, but Zelda had missed the trip. The Fitzgeralds decided to go on their own. The trip proved to be a disaster. During this trip, spectators at a cockfight beat F. Scott Fitzgerald when he tried to intervene against animal cruelty. He returned to the United States so exhausted and intoxicated that he required hospitalization. The Fitzgeralds never saw each other again. Scott returned to Hollywood in order to pay the ever increasing bills for Zelda's continued hospitalization. She made some progress in Asheville, and in March 1940, four years after admittance, she was discharged to her mother's care. She was nearly forty now, her friends were long gone, and the Fitzgeralds no longer had much money. They wrote to each other frequently, and they made plans to meet again in December 1940. In a letter Zelda wrote to Fitzgerald shortly before he died of a heart attack, she said: "I am sorry that there should be nothing to greet you but an empty shell . I love you anyway . even if there isn't any me or any love or even any life . I love you." Their planned rendezvous did not occur due to Scott's death of occlusive coronary arteriosclerosis at 44 years of age in December 1940. Due to her fragile mental health, Zelda could not attend his funeral in Rockville, Maryland. After Scott's death, Zelda read his unfinished manuscript titled The Love of the Last Tycoon. She wrote to his friend Edmund Wilson who agreed to edit the book and to eulogize his legacy. Zelda believed Scott's work contained "an American temperament grounded in belief in oneself and 'will to survive' that Scott's contemporaries had relinquished. Scott, she insisted, had not. His work possessed a vitality and stamina because of his indefatigable faith in himself." After reading The Last Tycoon, Zelda began work on a new novel, Caesar's Things. As she had missed Scott's funeral due to her mental health, she likewise missed Scottie's wedding. By August 1943, she returned to the Highland Hospital. She worked on her novel while checking in and out of the hospital. She did not get better, and she did not finish the novel.

Ауруханадағы өрт және өлім

Өмірінің соңына таман Зелда санаторийлерде арасында болып тұратын. 1946 жылдың қыркүйегінде Зелда қайтадан ауруханаға түсті, содан кейін Алабамадағы үйлерінде анасы Миннимен бірге тұруға оралды. Өмірінің осы кезеңіне дейін ол он жылдан астам электр тогымен соққы терапиясы және инсулин соққы терапиясынан өтті. Осының салдарынан ол "жадты қатты жоғалтып, тұрақты соққы терапиясынан кейін әлсіз мінезді болды". Бұл емделулердің немесе нашарлаған психикалық денсаулығының нәтижесі болуы мүмкін, ол фашизмді саяси идеология ретінде қолдады. Өмірбаяншы Нэнси Милфордтың сөзінше, Зелда "фашизмнің барлық нәрсені біріктірудің, халықты тәртіпке келтірудің жолы" деген ойға қызықты. Зелда мен Скотт Мэриленд штатының Роквилл қаласындағы қорымға жерленді, бастапқыда Роквилл қорымында, оның туыстарының қабірлерінен шалқап жатқан жерде. Оның түпкілікті қабірінің тек бір ғана суреті бар екені белгілі, оны 1970 жылы Фицджеральд зерттеушісі Ричард Андерсон түсіріп, 2016 жылы жариялады. Қызы Скоттидің тілегі бойынша Зелда мен Скотт Сент-Мэри католик қорымындағы Фицджеральдтардың қалғандарымен бірге жерленді. Олардың қабір тасына "Ұлы Гетсби" романының соңғы сөйлемдері жазылған: "Сөйтіп біз ағысқа қарсы кемелермен жүзіп, тоқтаусыз өткенге қайта орала береміз".

Сананы қайта бағалау

1940 жылғы желтоқсанда үшінші және соңғы жүрек ұстамасынан қайтыс болған күйеуі Скотт Фицджеральд өзін жазушы ретінде сәтсіздікке ұшырадым деп сеніп көз жұмды. Екі жылдан кейін, АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін, баспагерлердің бірлестігі Соғыс кезеңіндегі кітаптар жөніндегі кеңес құрды. Олар «Ұлы Гэтсбидің» 155 000 данасын АҚШ әскерлеріне шетелде таратты, кітап соғысқа қатысқан әскерлердің арасында танымал болды. 1944 жылға қарай Фицджеральдқа деген қызығушылық жаңадан оянды. Скотттың шығармаларына деген қызығушылық қайта жаңғанына қарамастан, Зельданың 1948 жылғы наурыздағы қазасы баспасөз беттерінде көтерілген жоқ. 1950 жылы танысы, сценарист Бадд Шульберг «Жаңылғандар» романын жазды, онда Фицджеральдтардың бейнесіндегі кейіпкерлер ұмытылған бұрынғы жұлдыздар ретінде бейнеленді, бірі алкогольге тәуелді, екіншісі психикалық аурумен күресіп жатқан. 1951 жылы Корнелл университетінің профессоры Артур Мизенер «Жәннаттың ар жағы» атты Ф. Скотт Фицджеральдтың өмірбаянын жариялады, бұл ғалымдардың арасында оларға деген қызығушылықты қайта оятты. Мизенердің өмірбаяны «The Atlantic Monthly» журналында бөлім-бөлім жарияланды, ал кітап туралы мақала «Life» журналында жарық көрді. Скотт сәтсіздікке ұшыраған талантты жазушы ретінде бейнеленді, ал Зельданың психикалық денсаулығы оның жоғалған әлеуетінің басты себебі деп есептелді. Алайда, 1970 жылы Зельда мен Скотттың некесі тарихы Колумбия университетінің аспиранты Нэнси Милфордтың кітабында жаңаша қарастырылды. «Zelda: A Biography» кітабы Зельданың өміріне арналған тұңғыш толыққанды өмірбаян болып, Ұлттық кітап сыйлығына ие болды және бірнеше апта бойы «The New York Times» бестселлер тізіміне енді. Кітап Зельданы өзінің талантын басып тастаған күйеуінің ықпалынан зардап шеккен суретші ретінде бейнеледі. Зельда 1970 жылдары феминистік қозғалыстың символына айналды – патриархалды қоғамның бағаламаған әлеуетіне толы әйел. Милфордтың 1970 жылғы өмірбаянының табысынан кейін ғалымдар Зельданың шығармаларын жаңаша қарастыра бастады. Милфордтың өмірбаянына дейін ғалым Мэтью Бруколи 1968 жылы Зельданың «Мені вальспен құтқарыңыз» романының «Ф. Скотт Фицджеральдтың мансабын жарыққа шығаратындықтан оқуға тұрарлық, сондай-ақ жеңілістерімен есте қалған батыл және талантты әйелдің жарияланған жалғыз романы болғандықтан оқуға тұрарлық» екенін айтқан. Алайда, Милфордтың өмірбаянынан кейін жаңа көзқарас пайда болды, ғалым Жаклин Тавернье Курбин 1979 жылы: «Мені вальспен құтқарыңыз» - қозғаушы және қызықты роман, оны «Түн жұмсақ» романымен салыстыра отырып, өз шарттарымен оқыған жөн. Оның салыстырмалы артықшылығын дәлелдеудің қажеті жоқ» деп жазды. 1970 жылы Милфордтың өмірбаянынан кейін «Мені вальспен құтқарыңыз» романы Зельданың шығармаларының әртүрлі аспектілерін зерттеген көптеген әдеби зерттеулердің назар орталығына айналды: роман Скотттың «Түн жұмсақ» романында олардың некесін бейнелеуімен қалай қарама-қайшы келеді және 1920 жылдары пайда болған тұтыну мәдениеті қазіргі заманғы әйелдерге қандай стресс тудырды. 1991 жылы Зельданың «Мені вальспен құтқарыңыз» романы қоса алғандағы жинақталған жазбаларын Мэтью Дж. Бруколи редакциялап, жариялады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің әдеби сыншысы Мичико Какутани жинақты қарап шығып, «романның екі айда жазылғандығы таңғаларлық. Оның барлық кемшіліктеріне қарамастан, оқырманды әсерлі етуі, қызықтыруы және қимылға келтіруі одан да таңғаларлық. Бұл романда Зельда Фицджеральд өзінің бір нәрседе табысқа жетуге батыл талпынысын жеткізе алды, сонымен қатар Эдмунд Уилсон күйеуі туралы айтқандай, «тілді сұлулыққа айналдыратын және таңғаларлық нәрсеге айналдыратын» жазушы ретінде өзін көрсетті» деп жазды. Оның романына жаңаша баға берумен қатар, Зельданың суреттері де өз алдына қызықты деп танылды. 1950-1960 жылдары көптеген суреттері отбасылық шатырларда сақталды, тіпті Зельданың анасы оның көптеген суреттерін ұнатпағандықтан өртеп жіберді. Оның жұмысына ғалымдардың қызығушылығы қайта оянды. Оның суреттерінен жасалған өлімнен кейінгі көрмелер Америка Құрама Штаттары мен Еуропаны аралады. Көрменің кураторы Эверл Адаир оның суреттеріне Винсент ван Гог пен Джорджия О'Киффтің ықпалын атап өтіп, оның сақталған көркем туындылары «талантты, көреген әйелдің еңбегін көрсетеді, ол үлкен қиындықтарды жеңіп, бізді шабыттандыратын қызықты туындылар жасады» деп қорытындылады. Ғалымдар Зельда мен Скотттың бір-бірінің шығармашылығын ынталандыруда және басуда қандай рөл атқарғанын талқылауды жалғастыруда. Биограф Салли Клайн екі лагерь «Плаф пен Хьюздің әдеби лагерьлері сияқты екі жақты болып көрінеді» дейді, бұл Тед Хьюз бен Сильвия Плафтың арақатынасы туралы қызу дауға сілтеме жасайды. Зельданың жақтастары Скотт Фицджеральдты әйелін ақылдан шығарып жіберген өрескел күйеу ретінде бейнелейді. Осыған жауап ретінде Зельданың қызы Скотти Фицджеральд мұндай «дұрыс емес» түсіндірулерді жоққа шығаратын эссе жазды. Ол әсіресе анасын «күйеуінің өнер табиғатын білдіруге тырысқан әрекеттерін тоқтатып, әдеттегі еркекшіл күйеуінің ықпалымен шектеуге ұшыраған классикалық 'басып тастаған' әйел» ретінде бейнелеуге қарсы болды. Алайда, Скотти «әкесі әйелінің ерекше дарынын және көтеріңкі қиялын жоғары бағалап, ынталандырғанын» мәлімдеді. Ол сондай-ақ әкесі 1934 жылы Нью-Йоркте оның суреттерінің алғашқы көрмесін ұйымдастырғанын, Балтимордағы шағын театр тобы қойған оның «Scandalabra» атты пьесасының ұзақ репетицияларын көріп отырғанын, «College Humor» және «Scribner’s Magazine» журналдарына жіберген әңгімелерін сағаттап түзеткенін айтты. Өмірінің соңында Скотти ата-анасы туралы биографқа соңғы қосымша жазды: «Әкемнің ішімдігі оны санаторияға жеткізді деген ойға мен ешқашан сене алмадым. Ол оны ішімдікке итермеді деп те ойламаймын».

At the time of his third and fatal heart attack in December 1940, her husband Scott Fitzgerald died believing himself to be a failure as a writer. Two years later, after the United States' entrance into World War II, an association of publishing executives created the Council on Books in Wartime which distributed 155,000 copies of The Great Gatsby to U. S. soldiers overseas, and the book proved popular among beleaguered troops. By 1944, a full scale Fitzgerald revival had occurred. Despite the renewed interest in Scott's oeuvre, Zelda's death in March 1948 was little noted in the press. In 1950, acquaintance and screenwriter Budd Schulberg wrote The Disenchanted, with characters based recognizably on the Fitzgeralds who end up as forgotten former celebrities, he awash with alcohol and she befuddled by mental illness. It was followed in 1951 by Cornell University professor Arthur Mizener's The Far Side of Paradise, a biography of F. Scott Fitzgerald that rekindled interest in the couple among scholars. Mizener's biography was serialized in The Atlantic Monthly, and a story about the book appeared in Life magazine. Scott was depicted as a fascinating failure; Zelda's mental health was largely blamed for his lost potential. In 1970, however, the history of Zelda and Scott's marriage saw its most profound revision in a book by Nancy Milford, a graduate student at Columbia University. Zelda: A Biography, the first book length treatment of Zelda's life, became a finalist for the National Book Award and figured for weeks on The New York Times best seller list. The book recast Zelda as an artist in her own right whose talents were belittled by a controlling husband. Zelda posthumously became an icon of the feminist movement in the 1970s—a woman whose unappreciated potential had been suppressed by patriarchal society. After the success of Milford's 1970 biography, scholars began to view Zelda's work in a new light. Prior to Milford's biography, scholar Matthew J. Bruccoli had written in 1968 that Zelda's novel Save Me the Waltz was "worth reading partly because anything that illuminates the career of F. Scott Fitzgerald is worth reading—and because it is the only published novel of a brave and talented woman who is remembered for her defeats." However, in the wake of Milford's biography, a new perspective emerged, and scholar Jacqueline Tavernier Courbin wrote in 1979: "Save Me the Waltz is a moving and fascinating novel which should be read on its own terms equally as much as Tender Is the Night. It needs no other justification than its comparative excellence." After Milford's 1970 biography, Save Me the Waltz became the focus of many literary studies that explored different aspects of her work: how the novel contrasted with Scott's depiction of their marriage in Tender Is the Night, and how the consumer culture that emerged in the 1920s placed stress on modern women. In 1991, Zelda's collected writings including Save Me the Waltz were edited by Matthew J. Bruccoli and published. Reviewing the collection, The New York Times literary critic Michiko Kakutani wrote "that the novel was written in two months is amazing. That for all its flaws it still manages to charm, amuse and move the reader is even more remarkable. Zelda Fitzgerald succeeded, in this novel, in conveying her own heroic desperation to succeed at something of her own, and she also managed to distinguish herself as a writer with, as Edmund Wilson once said of her husband, a 'gift for turning language into something iridescent and surprising.'" In addition to a critical reappraisal of her novel, Zelda's artwork also has been reappraised as interesting in its own right. After spending much of the 1950s and 1960s in family attics—Zelda's mother even had much of the art burned because she disliked it—her work drew the renewed interest of scholars. Posthumous exhibitions of her watercolors have toured the United States and Europe. A review of the exhibition by curator Everl Adair noted the influence of Vincent van Gogh and Georgia O'Keeffe on her paintings and concluded that her surviving corpus of art "represents the work of a talented, visionary woman who rose above tremendous odds to create a fascinating body of work—one that inspires us to celebrate the life that might have been." Scholars continue to debate the role that Zelda and Scott may have had in inspiring and stifling each other's creativity. Biographer Sally Cline wrote that the two camps can be "as diametrically opposed as the Plath and Hughes literary camps"—a reference to the heated controversy about the relationship of husband–wife poets Ted Hughes and Sylvia Plath. In particular, partisan scholars of Zelda frequently depict Scott Fitzgerald as a domineering husband who drove his wife insane. In response to this narrative, Zelda's daughter Scottie Fitzgerald wrote an essay dispelling such "inaccurate" interpretations. She particularly objected to revisionist depictions of her mother as "the classic 'put down' wife, whose efforts to express her artistic nature were thwarted by a typically male chauvinist husband". In contrast, Scottie insisted "that my father greatly appreciated and encouraged his wife's unusual talents and ebullient imagination. Not only did he arrange for the first showing of her paintings in New York in 1934 he sat through long hours of rehearsals of her one play, Scandalabra, staged by a Little Theater group in Baltimore; he spent many hours editing the short stories she told to College Humor and to Scribner's Magazine." Towards the end of her life, Scottie wrote a final coda about her parents to a biographer: "I have never been able to buy the notion that it was my father's drinking which led her to the sanitarium. Nor do I think she led him to the drinking."

Мұрасы мен ықпалы

Зелда – Дон Хенли мен Берни Лидон Eagles тобы үшін жазған "Witchy Woman" әнінің шабыт көзі болды, Хенли Зелданың өмірбаянын оқығаннан кейін, ол күйеуі Ф. Скотт Фицджеральдтың артындағы жартылай гений, жабайы, баурап алатын, әсерлі, джаз дәуірінің көрнекті "флэппері" ретінде бейнеленді. Зелданың есімі The Legend of Zelda видео ойындары сериясының басты кейіпкері – принцесса Зельданың атына берілді. 2003 жылы Нью-Йорктегі Баттери Паркте серуендеген жабайы түйеқұсқа Зелда деп ат қойылды, себебі ол бірде нервтік күйзеліске ұшырағанда жоғалып, Баттери Паркте табылды, шамасы, қала орталығына бірнеше шақырым қашықтыққа дейін жалғыз жүрген. 1989 жылы Алабама штатының Монтгомери қаласында Ф. Скотт және Зелда Фицджеральд мұражайы ашылды. Мұражай 1931 және 1932 жылдары олар қысқа мерзімге жалдаған үйде орналасқан. Бұл Зелданың картиналары қойылған сирек орындардың бірі. 1992 жылы Зелда мен оның қызы Скоти қайтыс болғаннан кейін Алабама әйелдерінің Даңқ залына енгізілді. 2023 жылы Hatteras Sky және Lark Hotels Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында үш бутик қонақ үйін ашуды жоспарлады, олардың екеуі Зелда Фицджеральд тақырыбында болады. 20 бөлмелі "Зелданың сүйіктісі" Зелданың жас өміріндегі "сұлулық пен оң көзқарасқа" толы болады. Францияда Гертруда Стайнның үйінің атымен аталған "Зелда салоны" 35 бөлмеден тұрады, оның дизайны Фицджеральдтардың 1920 жылдары тұрған жерлеріне сәйкес жасалған.

Онлайн көздер

. 2017 жылғы жазда онлайн жарияланды.