Әңгімелеу өнері: Тұжырымдама, тәсілдер және перспективалар

Кіріспе

Жазбаша немесе ауызша түсініктеме – әңгімені баяндау үшін қолданылатын түсініктеме. Баян – аудиторияға әңгіме жеткізу үшін жазбаша немесе ауызша түсініктемелерді пайдалану. Баянды баяндаушы жеткізеді: нақты бір адам немесе әдебиетте нақтыланбаған дауыс, ол әңгімені жасаушының көрерменге, әсіресе сюжет – оқиғалар тізбегі туралы ақпарат беру үшін жасаған тұлғасы. Баян – барлық жазба әңгімелерде (роман, әңгіме, өлең, мемуарлар және т.б.) міндетті элемент, ол әңгіменің толық мазмұнын көрсетеді. Фильмдер, пьесалар, телешоулар және бейне ойындар сияқты басқа әңгімелеу форматтарында баян көбінесе қосымша болып табылады, себебі әңгіме кейіпкерлер арасындағы диалог немесе көрнекі іс-қимыл сияқты басқа тәсілдермен де жеткізілуі мүмкін. Баяндық режим, кейде баяндық техниканың синонимі ретінде қолданылады, – әңгіме жасаушының баяндаушысын және баянды дамыту арқылы жасалатын таңдаулар жиынтығын қамтиды:

Баяндық көзқарас, перспектива немесе дауыс: баяндаушы мен аудиторияның оқиғаға қатысушы болуын анықтау үшін қолданылатын грамматикалық жақ таңдауы; сондай-ақ, баяндаушы ұсынатын ақпараттың немесе білімнің көлемі де осыған кіреді.
Баяндық уақыт: сюжеттің аяқталғандығын немесе қазіргі уақыттағы жақындығын анықтау үшін өткен немесе қазіргі грамматикалық уақытты таңдау.
Баяндық техника: әңгімені баяндауға көмектесетін әртүрлі әдістердің кез келгені, мысалы, оқиғаның оқиға орнын (уақыт және кеңістіктегі орнын) белгілеу, кейіпкерлерді дамыту, тақырыптарды (негізгі идеяларды немесе мәселелерді) зерттеу, сюжетті құрылымдау, мақсатты түрде кейбір егжей-тегжейлерді көрсету, ал басқаларын жасыру, жанрлық нормаларды сақтау немесе бұзу, нақты тілдік стильдерді қолдану және басқа да әңгімелеу құралдарын пайдалану. Осылайша, баянға әңгімені кім айтады және қалай айтады (мысалы, сана ағыны немесе сенімсіз баянды пайдалану арқылы) кіреді. Баяндаушы анонимді және нақтыланбаған болуы мүмкін, немесе өзінің оқиғасында (шындық немесе ойдан шығарылған) қатысатын кейіпкер немесе автордың өзі кейіпкер ретінде бейнеленуі мүмкін. Баяндаушы сюжетке араласпай, әңгімені көрерменге ғана баяндауы мүмкін, сонымен қатар кейіпкерлердің ойларын және алыс оқиғаларды әртүрлі деңгейде түсінуі мүмкін. Кейбір әңгімелерде әртүрлі кейіпкерлердің оқиғаларын әртүрлі уақытта көрсету үшін бірнеше баяндаушы болуы мүмкін, бұл күрделі перспективамен әңгіме құруға мүмкіндік береді.

Narration is the use of a written or spoken commentary to convey a story to an audience. Narration is conveyed by a narrator: a specific person, or unspecified literary voice, developed by the creator of the story to deliver information to the audience, particularly about the plot: the series of events. Narration is a required element of all written stories (novels, short stories, poems, memoirs, etc. ), presenting the story in its entirety. It is optional in most other storytelling formats, such as films, plays, television shows and video games, in which the story can be conveyed through other means, like dialogue between characters or visual action. The narrative mode, which is sometimes also used as synonym for narrative technique, encompasses the set of choices through which the creator of the story develops their narrator and narration:
Narrative point of view, perspective, or voice: the choice of grammatical person used by the narrator to establish whether or not the narrator and the audience are participants in the story; also, this includes the scope of the information or knowledge that the narrator presents
Narrative tense: the choice of either the past or present grammatical tense to establish either the prior completion or current immediacy of the plot
Narrative technique: any of the various other methods chosen to help narrate a story, such as establishing the story's setting (location in time and space), developing characters, exploring themes (main ideas or topics), structuring the plot, intentionally expressing certain details but not others, following or subverting genre norms, employing certain linguistic styles and using various other storytelling devices. Thus, narration includes both who tells the story and how the story is told (for example, by using stream of consciousness or unreliable narration). The narrator may be anonymous and unspecified, or a character appearing and participating within their own story (whether fictitious or factual), or the author themself as a character. The narrator may merely relate the story to the audience without being involved in the plot and may have varied awareness of characters' thoughts and distant events. Some stories have multiple narrators to illustrate the storylines of various characters at various times, creating a story with a complex perspective.

Көрініс

Көзге көрінетін баяндау тәсілінің мәні туралы пікірталас үздіксіз жалғасып келеді. Сан алуан теориялық көзқарастар баяндаушының тұлғасы, көзқарасы, дауысы, санасы және назары тұрғысынан анықтауға тырысқан. Баяндау перспективасы – баяндаушының өзінің баяндамасына қатысты орны мен ерекшелігі. Мысалы, бірінші және үшінші жақтағы баяндама арасында кең таралған айырмашылық бар, мұны Жерар Женетт сәйкесінше ішкі және сыртқы баяндама деп атайды.

Әдебиет теориясы

Орыс семиотигі Борис Успенский повестьтегі көзқарастың білдірілуіне қатысты бес жазықтықты анықтайды: кеңістіктік, уақыттық, психологиялық, тілдік және идеологиялық. Америкалық әдебиет сыншысы Сьюзан Снайдер Лансер осы санаттарды одан әрі дамытады. Психологиялық көзқарас кейіпкерлердің мінез-құлқына баса назар аударады. Лансердің пікірінше, бұл «көзқарастың өте күрделі бір қыры, себебі ол мәтінде бейнеленген әрбір кейіпкер мен оқиғаға қатысты баяндаушының қашықтығы немесе жақындығы туралы кең ауқымды мәселені қамтиды». Идеологиялық көзқарас – «көзқарастың ең негізгі аспектісі» ғана емес, сонымен қатар «формалдауға ең қиын, өйткені оның талдауы белгілі бір дәрежеде сезімдік түсінуге тәуелді». Осы көзқарас баяндаушының немесе кейіпкердің нормаларына, құндылықтарына, сенімдеріне және дүниетанысына назар аударады. Идеологиялық көзқарас Лансердің «ашық идеология» деп атағандай, тікелей айтылуы мүмкін, немесе мәтіннің «құрылымдық тереңдігінде» жасырынып, анықтау қиын болуы мүмкін.

Бірінші тұлға

Бірінші тұлғадан баяндау оқиғаны ашық түрде өзіне сілтеме жасайтын және оқиғаға қатысатын баяндаушы арқылы көрсетеді. Бірінші тұлға баяндаушы мен оқырман арасында жақын қарым-қатынас орнатады, өйткені көзқарас персонажы "мен" және "маған" (сондай-ақ, баяндаушы үлкен топтың бір бөлігі болған жағдайда "біз" және "бізге") деген бірінші тұлғалы сөздермен сипатталады.

Екінші тұлға

Мохсин Хамидтің "Қайратсыз фундаменталист" және "Геймбук" кітаптары, соның ішінде американдық "Өзіңнің бағыңды өзің таңда" және британдық "Күрестік фантастика" сериялары (бұл жанрдың ең ірі екі мысалы) – екінші жақта баяндалған нағыз әңгімелер емес, себебі оларда көрерменге тікелей сөйлейтін жасырын баяндаушы (роман үшін) немесе автор (серия үшін) бар. Оқырманға тікелей сөйлеу тәсілі – ойынға қатысты медианың дерлік барлық жерде кездесетін ерекшелігі, мақсатты оқушы жасының және рөлдік ойын жүйесінің күрделілігінің айырмашылығына қарамастан. Сол сияқты, мәтінге негізделген интерактивті әдебиет, мысалы, "Colossal Cave Adventure" және "Zork" әдетте пайдаланушыға тікелей сөйлейтін сипаттамаларды қолданады, кейіпкердің не көріп, не істеп жатқанын айтады. Бұл тәжірибе кейде графикалық ойындардың мәтіндік бөлімдерінде де кездеседі, мысалы, Spiderweb Software компаниясының ойындарында кейіпкерлер мен орын-жай туралы мәліметтерді қамтитын поп-ап терезелер жиі қолданылады. Чарльз Стросс романының көп бөлігі осы стильге сілтеме жасап, екінші жақта жазылған.

Үшінші тұлға

Үшінші тұлға баяндау стилінде, әңгіме барлық кейіпкерлерді «ол», «олар» сияқты үшінші тұлғалы жалғаулармен атайды және ешқашан бірінші немесе екінші тұлғалы жалғауларды қолданбастады.

Барлығын білетін немесе шектеулі

Барлық нәрсені білетін көзқарас – әңгіме әлемінде болып жатқанның бәрін, оның ішінде кейіпкерлердің ойларын мен сезімдерін көріп, білетін, кең ауқымды баяндаушы арқылы ұсынылады. Барлық нәрсені білетін баяндаушыны қолдану, Чарльз Диккенс, Лев Толстой және Джордж Элиот сияқты он тоғызыншы ғасырдың көркем әдебиетінде кең таралған. Көркем әдебиеттің кейбір туындылары, әсіресе романдар, бірнеше көзқарас нүктесін қолданады, әртүрлі көзқарастар жеке бөлімдер мен тарауларда ұсынылады, мысалы Майкл Ондаатьедің «Англиялық науқас», Клэр Мессудтың «Императордың балалары» және Джордж Р. Р. Мартиннің «Мұз бен от әні» сериясы. 1916 жылы Рабиндранат Тагор жазған «Үй мен әлем» кітабы – үш түрлі көзқарастағы кейіпкерлерді қамтитын тағы бір мысал. «Олимп батырлары» сериясында көзқарас кейіпкерлер арасында кезекпен ауысады. «Гарри Поттер» сериясы жеті томның көп бөлігінде басты кейіпкерге назар аударады, бірақ кейде басқа кейіпкерлерге де көшеді, әсіресе сериядағы кейінгі томдардың басында, Гарридің көзқарасынан басқа кейіпкерлердің (мысалы, «Жарты қанды ханзаададағы» Маггл премьер-министрінің) көзқарасына ауысады. Бір кейіпкердің көзқарасымен шектелген, шектеулі немесе жақын үшінші тұлға көзқарасының мысалы – Ж.М. Кутзидің «Жасылған» романы.

Субъективті немесе объективті

Субъективті көзқарас – баяндаушы бір немесе бірнеше кейіпкерлердің ойларын, сезімдерін және пікірлерін жеткізгенде. Объекті көзқарас баяндаушының ешқандай кейіпкердің ой-пікірлерін, сезімдерін сипаттамай, объективті, бейтарап көзқараспен оқиғаны баяндайды. Түпкілікті американдық қауымдастықтарда әңгімелерді көбінесе қауымның бірнеше ақсақалдары айтады. Осылайша, әңгімелер ешқашан тоқталмайды, себебі олар баяндаушы мен тыңдаушы арасындағы қарым-қатынас арқылы қалыптасады. Сондықтан, әрбір жеке оқиғаның сансыз көп нұсқалары болуы мүмкін. Баяндаушылар әртүрлі аудиторияға бейімделу үшін әңгімеге ұсақ өзгерістер енгізеді. Әңгімеде бірнеше баяндауды қолдану – бұл тек стильдік таңдау ғана емес, сонымен қатар Ли Харинг түсіндіргендей, үлкен әлеуметтік жекеліктің қалыптасуына және оның жалпы оқиғаға тигізетін әсеріне түсінік беретін интерпретациялық таңдау. Харинг әрбір оқиғаны келесісімен еркін байланыстыру үшін аястың қалай қолданылғанын көрсету үшін «Мың бір түн» араб халық ертегілерінен мысал келтіреді, онда әрбір оқиға үлкен оқиғаның ішіне енгізілген. Сонымен қатар, Харинг «Мың бір түн» мен Ирландияның ауылдық аймақтарында, Оңтүстік-Батыс Үнді мұхитының аралдарында және Мадагаскар сияқты Африка мәдениеттерінде кездесетін ауызша әңгімелеуді салыстырады. «Егер маған ертең бір оқиға айтсаң, сенің қылышыңды түзетуге келісемін», – деді ұста. (О’Салливан 75, 264) Сөйлеуші – 1935 жылы бір оқиғаны екіншісіне енгізген ирландтық әңгімеші. Бұл сәт «Мың бір түн» еске түсіреді, онда «Кішігірім және қызғанышпен қараушы» оқиғасы Екінші Каландардың (Буртон 1: 113 39) айтқан үлкен оқиғасына қосылған, және көптеген оқиғалар басқаларының ішіне енгізілген. Бұл – оқиғаларды баяндаудың ең көп таралған уақыты. Бұл баяндаушының алыс өткен шағында немесе жақын өткен шағында болуы мүмкін, бірақ практикалық мақсаттар үшін олардың қазіргі уақытымен бірдей. Өткен шақ оқырманның өткен, қазіргі немесе болашақ уақытында болған жағдайға қарамастан қолданылуы мүмкін. Баяндаушының қазіргі уақытында оқиғалар орын алып отырғандай бейнеленгенде, оқиғалар қазіргі шақта баяндалады. Қазіргі шақта баяндалған романдардың жақындағы мысалы – Сюзан Коллинстің «Аштық ойындары» трилогиясы. Қазіргі шақ оқырманның өткен оқиғаларын баяндау үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл «тарихи қазіргі» деп аталады. Бұл уақыт жазбаша әдебиетке қарағанда, спонтанды әңгімелерде жиі кездеседі, бірақ кейде әдебиетте оқиғаның жылдамдығын сезіндіру үшін қолданылады. Сценарийдегі іс-қимыл да қазіргі шақта жазылады. Болашақ шақ – ең сирек кездесетін уақыт, онда оқиғалар баяндаушының қазіргі уақытынан кейін орын алатын болады. Көбінесе, осы алдағы оқиғалар баяндаушының болашақты білуі (немесе болжамды білуі) туралы сипатталады, сондықтан көптеген болашақ шақтағы оқиғалар болжамдық сипатқа ие.

Subjective point of view is when the narrator conveys the thoughts, feelings and opinions of one or more characters. Objective point of view employs a narrator who tells a story without describing any character's thoughts, opinions, or feelings; instead, it gives an objective, unbiased point of view. In Indigenous American communities, narratives and storytelling are often told by a number of elders in the community. In this way, the stories are never static because they are shaped by the relationship between narrator and audience. Thus, each individual story may have countless variations. Narrators often incorporate minor changes in the story in order to tailor the story to different audiences. The use of multiple narratives in a story is not simply a stylistic choice, but rather an interpretive one that offers insight into the development of a larger social identity and the impact that has on the overarching narrative, as explained by Lee Haring. Haring provides an example from the Arabic folktales of One Thousand and One Nights to illustrate how framing was used to loosely connect each story to the next, where each story was enclosed within the larger narrative. Additionally, Haring draws comparisons between Thousand and One Nights and the oral storytelling observed in parts of rural Ireland, islands of the Southwest Indian Ocean and African cultures such as Madagascar.<blockquote>"I'll tell you what I'll do," said the smith. "I'll fix your sword for you tomorrow, if you tell me a story while I'm doing it." The speaker was an Irish storyteller in 1935, framing one story in another (O'Sullivan 75, 264). The moment recalls the Thousand and One Nights, where the story of "The Envier and the Envied" is enclosed in the larger story told by the Second Kalandar (Burton 1: 113 39), and many stories are enclosed in others." This is by far the most common tense in which stories are expressed. This could be in the narrator's distant past or their immediate past, which for practical purposes is the same as their present. Past tense can be used regardless of whether the setting is in the reader's past, present, or future. In narratives using present tense, the events of the plot are depicted as occurring in the narrator's current moment of time. A recent example of novels narrated in the present tense are those of the Hunger Games trilogy by Suzanne Collins. Present tense can also be used to narrate events in the reader's past. This is known as "historical present". This tense is more common in spontaneous conversational narratives than in written literature, though it is sometimes used in literature to give a sense of immediacy of the actions. Screenplay action is also written in the present tense. The future tense is the most rare, portraying the events of the plot as occurring some time after the narrator's present. Often, these upcoming events are described such that the narrator has foreknowledge (or supposed foreknowledge) of their future, so many future tense stories have a prophetic tone.

Аң-сезім ағыны

Аң-сезім ағыны (көбінесе бірінші тұлғада) баяндаушының көзқарасын кейіпкердің іс-әрекеттері мен айтылған сөздерін ғана емес, ойлау процестерін қайта жаңғырту арқылы көрсетеді. Көбінесе ішкі монологтар, құпия ниеттер мен ынталар, сондай-ақ аяқталмаған ойлар көрерменге жеткізіледі, бірақ міндетті түрде басқа кейіпкерлерге емес. Мысалы, Уильям Фолкнердің "Шұғыла мен ашу" және "Мен өлгенде" романдарының көптеген баяндаушыларының сезімдері, сондай-ақ Маргарет Атвудтың "Қызметшінің хикаясы" романындағы Офред кейіпкерінің көбінесе үзіліске толы ойлары. Ирландиялық жазушы Джеймс Джойс өзінің "Улисс" романында осы стильді көрнекті түрде бейнелейді.

Сенімсіз баяндаушы

Сенімсіз баяндау – сенімді емес баяндаушыны пайдалануды қамтиды. Бұл тәсіл көрермендерге оқиғаға сенбеу сезімін немесе қандай ақпараттың шындыққа сай, ал қайсысы жалған екендігіне күдік тудыру үшін қолданылуы мүмкін. Сенімсіз баяндаушылар көбінесе бірінші жақта баяндайды, бірақ үшінші жақтағы баяндаушы да сенімсіз болуы мүмкін. Мысалы, Дж.Д.Сэлинджердің «Чевмендегі шауа» романында романның баяндаушысы Холден Колфилд көзқарасы бұрмаланған, эмоционалды және жасөспірімдік ерекшеліктері бар, ол кейбір ақпаратты әдейі түрде ашып немесе жасырып, кейде өте сенімсіз болып көрінеді.