Кіріспе
Centaurea cyanus, немесе көкбас, - Астра тұқымдасына жататын, Еуропаға тән бір жылдық гүлді өсімдік. Бұрын ол егістік далаларында (бұдай, арпа, қарабидай немесе сұлы сияқты дәнді дақылдарды білдіретін "егін" сөзінің кең мағынасында) жиі арамшөп ретінде өсетін, сондықтан осылай аталған. Қазіргі кезде оның табиғи ортасы ауыл шаруашылығының күшеюінен, әсіресе гербицидтердің артық қолданылуынан қорқауға түсіп отыр. Дегенмен, Centaurea cyanus қазір Солтүстік Америка және Австралияның кейбір аймақтары сияқты әлемнің көптеген басқа бөліктерінде де сәндік өсімдік ретінде бау-бақшаға отырғызылып, егін тұқымдарындағы қоспа ретінде таралған.
Centaurea cyanus, commonly known as cornflower or bachelor's button, is an annual flowering plant in the family Asteraceae native to Europe. In the past, it often grew as a weed in cornfields (in the broad sense of "corn", referring to grains, such as wheat, barley, rye, or oats), hence its name. It is now endangered in its native habitat by agricultural intensification, particularly by over use of herbicides. However, Centaurea cyanus is now also naturalised in many other parts of the world, including North America and parts of Australia through introduction as an ornamental plant in gardens and as a seed contaminant in crop seeds.
Сипаттама
Centaurea cyanus – бір жылдық өсімдік, 0,5–1 метрге дейін өседі, сұр жасыл түсті бұтақталған сабақтары бар. Жапырақтары ланцет тәрізді және 1–4 см ұзындықты құрайды. Гүлдері көбінесе күлгін көк түсті болып келеді және 1,5–3 см диаметрлі гүлшоғырларында (капитула) орналасқан, олардың ішінде кең жайылған жеке гүлдердің қабаты орталық дискілі гүлдердің шоғырын қоршап тұрады. Көк пигменті – протоцианин, ал раушанда – қызыл. Жемістері шамамен 3,5 мм ұзындықты, 2–3 мм ұзын папус қылшықтарымен жабдықталған. Ол жаз бойы гүлдейді.
Генетика
Centaurea cyanus - диплоидты гүл (2n = 24). Популяциялар ішіндегі генетикалық әртүрлілік жоғары, бірақ популяцияның бөлінуі және қарқынды егіншілік салдарынан болашақта әртүрлілік төмендеуі мүмкін. Жалпы, Centaurea cyanus - өзін-өзі тозаңдастыра алмайтын түр. Дегенмен, өзін-өзі тозаңдастыру кейде болады, бірақ одан туындаған көбелектеп бара жату (инбридинг) депрессиясына әкеледі.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Centaurea cyanus Еуропаның қоңыржай аймағына тән, бірақ туған жерінен тыс жерлерде кеңінен табиғи түрде тараған. Ол темір дәуірінен бері Ұлыбритания мен Ирландияда археофит (көне енгізілім) ретінде кездеседі. Ұлыбританияда соңғы 50 жылда 264 орналасқан жерден тек 3 орналасқан жерге дейін азайды. Оған жауап ретінде, Plantlife консервациялық қайырымдылық қоры оны "құрып кетуден құтқару" үшін белсенді жұмыс істейтін 101 түрдің бірі деп атады. Ирландияның Клэр округінде (VC H9) C. cyanus егістік жерлерде өте сирек кездеседі және дерлік жойылған деп тіркелген, ал Ирландияның солтүстік-шығысында ол 1930 жылға дейін көптеп таралған.
Егістік дақылдардағы арамшөптер
Centaurea cyanus егістік дақылдарында, әсіресе дәнді дақылдар мен рапс тұқымында зиянды арамшөп саналады. Қысқы бидайдың 1 м²-дегі бір өсімдігінің өнімділігі гектарына 30 кг-ға дейін төмендеуі мүмкін. Centaurea cyanus бір өсімдікке шамамен 800 тұқым береді, олар дәнді дақылдар жиналғанға дейін шашылып немесе дәнді дақылдармен бірге бағаланады, бұл түрдің егін жинау машиналары және ластанған тұқым арқылы одан әрі таралуына себеп болады. Centaurea cyanus-тың таралуы соңғы онжылдықтарда тұқымды жақсарту, азотты тыңайтқыштарды көбірек қолдану және гербицидтердің пайдаланылуының нәтижесінде күрт азайды. Дегенмен, Centaurea cyanus қысқы дәнді дақылдар мен рапс тұқымы басымдығымен егіс айналымын кеңейту және Centaurea cyanus-қа қарсы тиімділігі төмен селективті гербицидтерді қолдану арқасында егістік жерлерде жиірек кездеседі. Centaurea cyanus-тың күшті тамыр жүйесіне байланысты, көктемде оны механикалық түрде бақылау қиын. Centaurea cyanus өзін-өзі тозаңдандыра алмайтындықтан, сыртқы тозаңдану қажет. Centaurea cyanus нектарының құрамында 34%-ға дейін қант болады, сондықтан ол өте тәтті. Күн сайын 0,2 мг-ға дейін қант өндіретін және гүлдейтін бұл түр ара шаруашылығында жоғары бағаланады. Centaurea cyanus тұқымы еуропалық алтынқұстың сүйікті тағамының бірі болып табылады.
Жәндіктер зиянкестерін жою
Centaurea cyanus микрополиттерді тартатын ұшқыш заттар шығарады, ал микрополиттер – кәбіздің (Mamestra brassicae) маңызды паразиті. Бұл кәбіз (Brassica oleracea) Орталық Еуропадағы ең ірі зиянкесі болып табылады. Сондықтан, Mamestra brassicae-ні бақылау үшін инсектицидтерді кеңінен қолданудың орнына, кәбіз егістіктеріне Centaurea cyanus-ты қосымша өсімдік ретінде отырғызу ұсынылды. Далалық тәжірибелер көрсеткендей, Centaurea cyanus-ты 1 өсімдік / м2 тығыздықпен кәбіз егістіктеріне отырғызу Mamestra brassicae личинкаларының паразиттік деңгейін, Mamestra brassicae жұмыртқаларының (мысалы, қарақұмыршалар немесе кенелер) желінуін және нәтижесінде кәбіз өнімділігін айтарлықтай арттыруы мүмкін.
Өсіру
Centaurea cyanus-тың бірнеше сорттары әртүрлі пастельді түстерде, оның ішінде қызғылт және күлгін түстерде, сәндік мақсаттар үшін таңдалып алынған. Бұл түр Канадада гүл өсірушілер үшін кескіш гүл өнеркәсібінде де өсіріледі. Осы мақсатқа екі қабатты көк сорттар (мысалы, 'Blue Boy' немесе 'Blue Diadem') ең көп қолданылады, бірақ ақ, қызғылт, лаванды және қара (іс жүзінде өте қоңыр қызғылт) сорттары да аз дәрежеде қолданылады. Көк, ақ, күлгін, қызғылт немесе тіпті қара жапырақшалары бар сорттары да кездеседі.
Өсімдіктерді асылдандыру мақсаттары
Барлық сәндік өсімдіктер сияқты, Centaurea cyanus селекциясының маңызды мақсаттары фенотиптік айырмашылықты тудыру (мысалы, гүлдің түсі, мөлшері мен пішіні, жапырақтарының сипаттамалары немесе өсімдіктің биіктігі), гүлдің жоғары өнімділігін, зиянкестер мен ауруларға қарсы тұру қабілетін, сондай-ақ абиотикалық стресске төзімділікті (мысалы, шектен тыс температура, құрғақшылық немесе тұздылық) қамтиды.
Топырақ пен климат талаптарына сәйкес
Centaurea cyanus толық күн сәулесін қажет етеді және бейтарап (pH 6,6–7,5) немесе жеңіл сілтілі (pH 7,6–7,8), ылғалды және жақсы су өткізетін топырақ керек. Бірақ, Centaurea cyanus өсімдік түбірленгеннен кейін құрғақшылыққа төзімді келеді.
Егіс
Жазғы гүлдейтін өсімдіктерді көктемнің соңында себу керек. Бірақ, орташа климатта Centaurea cyanus тұқымын күздің басында себуге де болады. Мұндай жағдайда, өсімдіктер келесі көктемде гүлдеуді бастайды. Өсімдіктер арасындағы ұсынылған арақашықтық шамамен 20-30 см. Себуден кейін тұқымдар тез өне бастайды.
Ұрықтандыру және мәдени тәжірибелер
Жаздың ортасында жоғары фосфорлы тыңайтқыштар қолдану гүлдің өнімділігін арттырады. Топырақтың құрғауына және тамыр жүйесінің күнге әсер етуіне қарсы малчтау ұсынылады. Сонымен қатар, шырыштар мен жапырақ жегіштер Centaurea cyanus-қа маңызды зиян келтіруі мүмкін. Қолмен жинау көп уақытты алады және нәсілділігі төмен. Тұқым жинау машинасы қолмен жинауға қарағанда тиімдірек, бірақ құны жоғары. Мұндай машинаның негізгі қағидасы – піскен тұқымдарды өсімдіктен түсіріп, тұқымдық бункерге жинау үшін жеткілікті ауа ағысын жасайтын көлденең ағынды желдеткіш құрылғысын пайдалану болып табылады.
Кесу
Гүлдерді қысқарту өсімдіктің гүлдеуін көбейтуге көмектеседі. Астралар жиі безендіру үшін қолданылады, ал оларды үшінші жапыраққа дейін кесу арқылы олар көбірек гүлдеп, сабақтары қалыңдайды.
Ас үй
Centaurea cyanus гүлдерін шикі, кептірілген немесе пісірілген күйінде жеуге болады. Кептірілген гүлшолпандары тағамдарда, оның ішінде дәмдеуіштерде қолданылады. Олардың басты мақсаты – тағамға түс беру. Кейбір ірімшіктер мен майларда шикі гүлшолпандары кездеседі. Гүлшолпандарын салаттарға, сусындарға немесе десерттерге шикі немесе кептірілген күйінде безендіру үшін қосуға болады. Кептірілген гүлшолпандары шай және басқа да сусындар дайындауға пайдаланылады. Көк жүгері гүлшолпандары кейде Леди Грей шайының құрамына кіреді.
Медицина
Centaurea cyanus құрамында флавоноидтар, антоцианиндер және ароматты қышқылдар сияқты фармакологиялық белсенді қосылыстардың кең спектрі бар. Әсіресе гүлдің басы емдік өсімдіктерде қолданылады, бірақ жапырақтары мен тұқымдары да фармакологиялық мақсаттар үшін қолданылады, бірақ олардың қолданылуы гүл басымен салыстырғанда аз. Атап айтқанда, гүлдің басынан алынған экстракттар қабынуға қарсы қасиеттерге ие және көздің шағын қабынуларын емдеуге қолданылады. Аскорбин қышқылы мен фенолды қосылыстардың болуына байланысты антиоксиданттық қасиеттері жоғары. Сонымен қатар, гүлдің басы мен өсімдіктің вегетативтік бөліктерінен алынған экстракттардың кверцетин, апигенин және кофе қышқылының туындыларын қамтитын гастропротективтік әсерлері бар екені көрсетілді.
Пигменттер
Centaurea cyanus гүлiнiң көк түсi протоцианин деп аталатын антоцианин пигментiнiң әсерiнен пайда болады, ол пигмент раушанда да кездеседi. Centaurea cyanus-тан алынған әр түрлi антоцианин түрлерi йогурт сияқты тағамдық өнімдерде табиғи қоспа ретiнде қолданылады.
Фиторемедиация
Centaurea cyanus қорғасынмен ластанған топырақтарды фиторемедиациялау мақсатында зерттелді. Ластанған топырақты Glomus spp. (саңырауқұлақ) және Pseudomonas spp. (бактерия) түрлерімен инокуляциялау Centaurea cyanus-тың биомассасын өндіруін және қорғасынды сіңіру қабілетін айтарлықтай арттырады.
Мәдениетте
Халық аңыздарында жүгері гүлін ғашық жігіттер киетін; егер гүл тез солса, онда ер адамның махаббатына жауап келмегендігінің белгісі деп есептелген. Көк жүгері гүлі Германияның ұлттық символдарының бірі болды. Бұл, әсіресе, Пруссияның Луиза патшайымы Берлиннен қашып, Наполеон әскерінің қуып келуінен, балаларын жүгері гүлдері өсетін далаға жасырып, гүлдерден шоқтар тоқып, оларды тыныштандырған оқиғасына байланысты. Осылайша гүл Пруссиямен байланысты болды, себебі оның түсі Пруссия әскерінің формасымен бірдей болды. 1871 жылы Германия біріккеннен кейін ол елдің жалпы символына айналды. Осы себепті Австрияда көк жүгері гүлі жалпыгермандық және оңшыл идеялардың саяси символы болып саналады. 1930 жылдары ол Австрияда сол кездегі заңсыз НСДАП мүшелерін анықтау үшін құпия символ ретінде қолданылған. 2006 жылдан бастап Австрия парламентінің ашылу салтанатында "Еркіндік партиясының" мүшелері оны киіп жүрді. 2017 жылғы соңғы жалпы сайлаудан кейін олар оны эдельвейс гүлімен ауыстырды. Бұл гүл Луизаның ұлы, Кайзер Вильгельм I-нің сүйікті гүлі болған. Патшалықпен байланысы болғандықтан, Теодор Фонтан сияқты авторлар оны сол кездегі әлеуметтік және саяси ахуалға түсініктеме беру үшін, көбінесе саркастикалық түрде, символдық мағынада қолданған. Жүгері гүлі неміс романтикалық символы – Көк Гүлдің шабыты болған деп есептеледі. Германиямен дәстүрлі байланысы болғандықтан, жүгері гүлі жыл сайынғы неміс-американдық Стьюбен парадының ресми символы ретінде бекітілді. Көк жүгері гүлі 1969 жылдан бері Эстонияның ұлттық гүлі болып табылады және эстондықтар үшін күнделікті нанды білдіреді. Бұл сонымен қатар Эстонияның Консервативті Халық партиясының символы. Ол Финляндияның Ұлттық коалиция партиясының және Швецияның Либералды халық партиясының символы болып табылады, онда ол 20 ғасырдың басынан бері әлеуметтік либерализмнің символы саналады. Ол Швецияның Остерготланд провинциясының ресми гүлі, сондай-ақ Винчестер және Дулич колледждерінің мектеп гүлі болып табылады, оны Дулич колледжінің негізін қалаушы Эдвард Аллейннің сүйікті гүлі деп есептейді. Францияда "Франция көк шаңырағы" 1918 жылғы 11 қарашадағы қарулы келісімнің символы болып табылады және ол ардагерлер үшін, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстың қазір жойылған "пойыздары" үшін, Ұлыбритания мен Канадада киілетін естелік мак гүлдеріне ұқсас, жалпы символ болып саналады. Бұл гүл сонымен қатар моторлық нейрон ауруы мен амиотрофиялық бүйірлік склерозының символы болып табылады. Кейде бұршақ гүлдерін британдық Харроу мектебінің бұрынғы оқушылары, ескі Харроулықтар киеді. Corning Glass Works компаниясы алғашқы Corning Ware Pyroceram ыдыс-аяқтарын шығарғанда көк жүгері гүлін пайдаланды. Оның АҚШ, Канада, Ұлыбритания және Австралиядағы танымалдылығы соншалықты жоғары болды, ол Corning Glass Works компаниясының символына айналды.