Кіріспе

Бонобо зерттеу нысаны
алма
жапондық қытай иероглифтері

Канзи (1980 жылғы 28 қазанда туған), сондай-ақ лексиграммасымен (太 иероглифінен) таныс, үлкен маймылдар тіліне қатысты бірнеше зерттеулердің нысаны болған ер бонобо. Бонобоны өмірі бойы зерттеген приматолог Сью Савидж Румбоның айтуынша, Канзи жоғары тілдік қабілеттерді көрсеткен.

Өмірбаян

Канзи 1980 жылы Эмори университетінің Йеркес далалық станциясында Лорел мен Босанджоның баласы ретінде дүниеге келді. Туғаннан кейін көп ұзамай Канзиді ұрлап, топтың үстем анасы – Матата асырап алды. 1985 жылы Канзиді Джорджия мемлекеттік университетінің Тіл зерттеу орталығына көшірді. Кейін ол қарындасы Панбанишамен бірге Айова штатының Де-Мойн қаласындағы Ұлы маймылдар қорына орналасты. 2004 жылы жергілікті кәсіпкер Тед Таунсенд құрған бұл орталық, қаржысын жоғалтып, қамқорлықсыздыққа қатысты айыптаулар мен су тасқынынан кейін жабылды. 2013 жылы Георгиядағы Кеннесоу мемлекеттік университетінің профессоры Джаред Таглиалатела және Джорджия мемлекеттік университетінің профессоры Билл Хопкинс басқаратын Маймылдарды тану және сақтау жобасы (ACCI) осы орталықты өз басқаруына алды. 2013 жылы ACCI Канзиге қамқорлық жасағанда, ол диетасы мен физикалық белсенділігі дұрыс басқарылмағандықтан, қатты семіз болған еді. Жаңа күтушілер Канзидің диетасын оның түріне сәйкес етіп өзгертті және физикалық белсенділікке мүмкіндіктерін арттырды. Содан бері Канзи жетпіс бес фунттан (34 кг) астам салмақтан айырылды. Бала кезінде Канзи Мататамен бірге, оған пернетақтадағы лексиграммалар арқылы тіл үйрету сеанстарына қатысты, бірақ сабақтарға қызығушылық танытпады. Бірақ бір күні Матата болмағанда, Канзи лексиграммаларды тиімді пайдалана бастады, бұл тілді тікелей оқыту арқылы емес, табиғи жолмен үйренген алғашқы маймыл және тілдің кейбір элементтерін қолдана алатын алғашқы бонобо екенін көрсетті. Канзидің асырап алған анасы Матата 2014 жылдың маусым айында 40-тан 50-ге жуық жасында қайтыс болды деп есептеледі. Боноболардың аналық қоғамында еркектің мәртебесі, оның туысқан әйелдерінің мәртебесіне байланысты анықталады. Матата топтың басшысы болғандықтан, оның жоғары мәртебелі еркек ретіндегі орны оны өзінің "ұлы" ретінде қабылдау арқылы бекітілді. Smithsonian Magazine журналы Канзидің "қартайған патриархтың сыңайы бар – ол шашы азайып, ішкі қабаты толып, терең, қатаң көздері бар" екенін айтады. Бұл сипаттама 2008 жылғы наурыз айындағы National Geographic журналындағы Канзидің түсті суретімен және Time журналындағы қара-ақ суретімен расталған.

Әдеп-тұрысы мен қабілеттерінің үлгілері

Канзидің мінез-құлқы мен қабілеттері ғылыми журналдарда жарияланған зерттеулердің нысаны болды, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында да кеңінен талданды.

Ғылыми-зерттеу бағдарламалары

Сегіз жасында Канзи зерттеу бағдарламасына қатысты, онда оның сөйлеген сұраныстарға жауап беру қабілеті екі жастағы Алия атты баламен салыстырылды. Зерттеу тоғыз айға созылды. Канзи мен Алияға 660 ауызша нұсқау берілді, оларға таныс заттарды жаңаша пайдалану тапсырылды. Канзи нұсқаулардың 74 пайызына, ал Алия 65 пайызына дұрыс жауап берді. Археологтар Кэти Шик және Николас Тот жасаған тағы бір зерттеу Канзидің танымдық және механикалық қабілеттерін ерте тас дәуірінің құралдарын (мүмкін, Homo habilis) жасаған және қолданған ерте адамдармен салыстыру мақсатын қойды, мысалы, Олдован тас жаңқалары мен ядролары (ядро – жаңқа алынған тас). Бұл зерттеуде Шик пен Тот Канзиге тасты қалай жаңқалап, өткір жиекті жасауды көрсетті, осы жиек арқанды кесіп, тамақ сыйлығына қол жеткізуге болатын еді. Қақ-қалпақ түсіруді бірнеше рет көрсеткеннен кейін, зерттеушілер әрбір тәжірибеде тамақ сыйлығын жіппен жабылып тұрған мөлдір қақпақты қорапқа салып, оны сол күйінде қалдырды. Содан кейін Канзи қорап орналасқан қоршауға кіргізілді және жаңқалауға қажетті тастармен (chert немесе кремень деп аталады) қамтамасыз етілді. Осы көп жылдық зерттеу барысында Канзи жаңқалауды ғана емес, сонымен қатар қолмен ұрып жаңқалаудың орнына, тастарды қатты бетке лақтыру арқылы өзінің әдісін ойлап тапты. Канзи жасаған көптеген өткір жаңқалардың көмегімен арқанды кесіп, тамақ сыйлығына қол жеткізе алды. Дегенмен, оның жасаған және қолданған жаңқалары ерте тас дәуіріндегі адамдар жасағандарына қарағанда шикірек болды. Шымпанзелердің жаңқалау қабілетін зерттеуге жасалған ұқсас зерттеу Канзимен жасалған нәтижелерді қайталай алмады. Авторлар бұл айырмашылықтың себебі зерттеу нысандарының өсіп-өну ортасының өзгешелігінде деп болжайды. Канзи өмірінің көп бөлігін адамдармен бірге өткізген және олардан оқып үйренген (оның нәтижесінде жоғары деңгейдегі мәдениетке ие болған), ал соңғы зерттеудегі шимпанзелер жаңқа қалай жасау немесе пайдалану керектігін үйренбеген және көрсетілмеген (немесе кез келген басқа адамдық мінез-құлық). Бұл Канзидің адамдарды бақылап үйренуіне, ал соңғы зерттеудегі шимпанзелердің олай болмауына себеп болуы мүмкін.

Анекдоттар

Канзи "жоқ заттарды елестету, есімдерін білмейтін элементтерді сипаттау үшін жаңа формулаларды ойлап табу, уақыт туралы белгілі бір түсінікке ие болу және басқаның пікірін түсіну" қабілетімен танымал. Төмендегілер эксперименттік демонстрациялар емес, әңгімелер. Грузиядағы орманға саяхат жасағанда Канзи "маршмеллоу" және "от" белгілерін ұстады. Сьюзан Савидж Рэмбо сұхбатында: "Оған сіріңкелер мен маршмеллоулар берген кезде Канзи от үшін бұтақтарды сындырып, оларды сіріңкелермен жағып, маршмеллоуларды таяқшаға пісірді" деді. "The Telegraph" Канзидің тамақ үшін от жағып жатқан суреттерін жариялады. Пол Рафаэль Савидж Рэмбоның өтініші бойынша боноболар үшін хака биін орындады. Бұл маори соғыс биінде жамбасқа соққы беру, кеудеге соққы беру және айқайлау кіреді. Қатысқан боноболардың көбі бұл әрекетті агрессивтілік белгісі деп қабылдап, қатты айқайлап, тістерін көрсетіп, қабырғалар мен еденге ұрып-соқты. Канзи сабырлы болып, Савидж Рэмбомен бонобо дауыстарын қолданып байланысты; Савидж Рэмбо осы дауыстарды түсіндіріп, Рафаэльге: "Ол сізден оны тек үшін қайтадан жасауыңызды сұрайды, артқы бөлмеде, басқалары ренжімеу үшін" деді. Кейіннен басқа бөлмеде жеке қойылым өтті. "Champions of the Wild" телешоуындағы бір көрсетілімде Канзи Pac Man ойынын ойнап, оны қалай жеңуге болатынын түсінгенін көрсетті. 2023 жылдың 22 шілдесінде ChrisDaCow Youtube-қа жүктеген видеода Канзи Minecraft-тың өңделген нұсқасын ойнап жатқаны көрсетілді. Видео 10 күн ішінде 3 миллионнан астам қаралым жинады және 2023 жылдың 2 тамызына дейін Маймыл бастамасына 10 000 долларға жуық қаражат жиналды. 2024 жылдың 12 қаңтарында оның жалғасы шықты, онда ол және тағы бір бонобо, Теко, Эндер Аждаһасын жеңді.

Тіл

Канзи лексиграммалар бар пернетақта арқылы қарым-қатынас жасауды үйренсе де, горилла Коконың ым тілінде сөйлейтін бейнелерін көру арқылы американдық ым тілінің кейбір элементтерін де қабылдады. Савидж Румбо Канзидің ым тілінде сөйлей алатынын, антрополог Даун Принс Хьюзге "Сен, горилла, сұрақ" деп қолтаңбалағанға дейін білмеген. Бұрын гориллалармен тығыз жұмыс істеген Хьюс. Еркес приматтарды зерттеу орталығында жүргізілген сынақтар нәтижесінде Канзи символдарды 89-95% дұрыс анықтай алды. Канзи боноболардың дауыстық жолдары адамнан өзгеше болғандықтан, адамдардың көпшілігі түсінетіндей етіп сөйлей алмайды, бұл оларды адамдардың көптеген дауыстық дыбыстарын қайталай алмайды. Дегенмен, Канзи арнайы графикалық символдармен адамдармен қарым-қатынас жасағанда дауыс шығаратыны байқалды. Кейін Канзи көрсеткен символдардың артикуляциялық эквивалентін шығарып жатқаны анықталды, бірақ бұл дауыс өте жоғары тембрде және бұрмалаулармен болды. Доктор Сью Савидж Румбоның зерттеулеріне сәйкес, Канзи "жеке сөздерді және олардың жаңа сөйлемдерде қалай қолданылатынын түсіне алады". Мысалы, зерттеуші Канзиді микротолқынды пешке салынған морковьты алып келуге сұрады. Канзи тікелей микротолқынды пешке барып, оған жақын тұрған, бірақ ішіндегі морковьты мүлдем назарға алмады. Тағы бір мысалда зерттеуші "шарыңды томатпен тамақтандыр" деген тапсырма берді. Екі жасар Алия не істеу керектігін білмеді, ал Канзи бірден ойыншық тығыздығы бар Хэллоуин қабағын шар ретінде пайдаланып, оны тамақтандыруға кірісті.

Шектеулер

Канзи маймылдардың тілге ұқсас қабілеттерге ие болуының ең жақсы мысалы деп саналса да, оның сөйлемдері 3 жасар баланың сөйлемдерімен бірдей болған жоқ. Оның семантикалық, синтаксистік және морфологиялық қабілеттері айқын айырмашылықтарды көрсетті. Мысалы, Канзи "құлпынай" сөзін бала сияқты қолданбады. Ол "құлпынай" сөзін қолданғанда, құлпынай өсетін жерге бару туралы өтініш, оны жеу туралы өтініш болған, сондай-ақ ол атау ретінде де қолданылған. Канзи функциялық сөздерді қолдануда да шешім қабылдамады, сонымен қатар морфологияны, мысалы, есімнің көпше түрін көрсетуге қабілетсіз болды. Соңында, Канзи рекурсияны көрсетпеді, яғни оның сөйлемдерінің ұзындығының белгілі бір шегі болды, одан асып кетуге болмады.