Кіріспе

Микроэкспрессия – бұл қысқа ғана уақытқа созылатын бет әлпетінің көрінісі. Ол – ерікті, еріксіз және қақтығысты эмоционалдық жауаптардың туа біткен нәтижесі. Бұл миндаль безі жеке адамның сезімталдықтарына және сол адамның осы эмоцияны жасыруға тырысуына лайықты жауап бергенде пайда болады. Соның салдарынан адам өте қысқа уақытқа нағыз сезімдерін көрсетеді, одан кейін жалған эмоционалдық реакция туындайды. Адам эмоциялары – миндаль безінен бастау алатын бейсаналық биопсихосоциалдық реакция және олар әдетте 0,5–4,0 секундқа созылады. Қалыпты бет әлпеттерінен айырмашылығы, микроэкспрессиялық реакцияларды жасыру өте қиын немесе тіпті мүмкін емес. Микроэкспрессиялар секундтың бір бөлігінде болатындықтан оларды бақылауға болмайды, бірақ жоғары жылдамдықты камерамен адамның мінез-құлқын түсіріп, оны әлдеқайда баяулатып қарауға болады. Микроэкспрессиялар жеті әмбебап эмоцияны көрсетеді: жирену, ашу, қорқу, қайғы, қуаныш, жек көру және таңғалу. Дегенмен, 1990 жылдары Пол Экман эмоциялар тізімін кеңейтіп, бет бұлшықеттеріне кодталмаған, оң және теріс эмоциялардың бірнешеуін қосты. Бұл эмоциялар: көңіл көтеру, ұялу, алаңдау, кінә, мақтаныш, жеңілдік, қанағат, ләззат және ұят.

Тарих

Микроэкспрессияларды алғаш Хаггард пен Айзекс ашқан. 1966 жылғы зерттеуде Хаггард пен Айзекс «психотерапия фильмдерін сағаттап қарап, терапевт пен пациент арасындағы вербальды емес қарым-қатынастың белгілерін іздеу» барысында осы «микромоменттік» экспрессияларды қалай тапқандарын сипаттады. Бірнеше зерттеулер арқылы Пол Экман әртүрлі Батыс және Шығыс елдерінің сауатты халықтары арасында бет әлпетіне сәйкес келетін эмоциялық атауларды таңдауда жоғары дәрежеде келісімділік бар екенін анықтады. Ол жалпыға ортақ деп танылған ашу, жирену, қорқыныш, қуаныш, қайғы және таңғалу сезімдерін атады. Жек көру сезімі туралы тұжырымдар әлі толыққанды емес, бірақ осы эмоцияның және оның экспрессиясының барлығына таныс екенін көрсететін алдын ала дәлелдер бар. Экман өзінің көп жылдық досы Уоллес В. Фризенмен бірге жұмыс істеп, осы тұжырымдардың Папуа-Жаңа Гвинеядағы сауатсыз Fore тайпасының мүшелеріне де қатысты екенін көрсетті, олар эмоциялардың бейнеленуін бұқаралық ақпарат құралдарынан білмеген. Экман мен Фризен кейіннен кейбір эмоциялардың нақты экспрессия ережелерімен, яғни мәдениетке тән нұсқаулармен, кімге және қашан қандай эмоцияны көрсетуге болатындығымен байланысты екенін көрсетті. Осы экспрессия ережелері мәдени айырмашылықтардың экспрессияның жалпылама әсерін қалай жасыра алатынын түсіндіруге көмектеседі. 1960 жылдары Уильям С. Кондон бір секундтың бөлігіндегі өзара әрекеттесуді зерттеуді бастады. Ол өзінің танымал зерттеу жобасында төрт жарым секундтық фильмді кадр бойынша қарады, әр кадр секундының 1/25 бөлігін құрады. Осы фильмді бір жарым жыл бойы зерттегеннен кейін, ол өзара әрекеттесудің микроқозғалыстарын анықтады, мысалы, әйелдің иығы күйеуінің қолы көтерілгенде қозғалды, бұл микродеңгейдегі ритмдерді құрады. Кондонның зерттеуінен кейін бірнеше жыл өткен соң, американдық психолог Джон Готтман жұбайлардың қарым-қатынасын зерттеу үшін олардың өмірін бейнежазбаға түсіре бастады. Қатысушылардың бет әлпетін зерттеу арқылы Готтман қарым-қатынастың қайсысы ұзаққа созылатынын және қайсысы бұзылатынын анықтады. Готтманның 2002 жылғы мақаласы бинарлық жіктеу бойынша дәлдік туралы ешқандай талап қоймайды, керісінше, тері өткізгіштігінің деңгейі мен ауызша тарих бойынша айтылған әңгімелердің кодталуы – екі факторлы модельдің регрессиялық талдауындағы екі маңызды айнымалы болып табылады. Экманның кодтау схемасын қолданылған бет әлпеттері статистикалық маңызға ие емес. Малкольм Глэдуэллдің «Блинк» кітабында Готтман некеге зиян келтіретін төрт негізгі эмоциялық реакция бар екенін айтады: қорғаныш, яғни сізге шабуыл жасалғандай сезіну, бас тарту, яғни адам басқа адаммен қарым-қатынас жасаудан немесе ынтымақтастықтан бас тарту, сын, яғни адамның жақсы және жаман жақтарын бағалау және жек көру, яғни жирену және ашу сезімдерінің қосындысы. Осы төрт фактордың ішінде Готтман жек көруді ең маңыздысы деп санайды.

Түрлері

Микроэкспрессиялар әдетте экспрессияның қалай өзгертілуіне қарай жіктеледі. Олар үш топқа бөлінеді:
Шын емес экспрессиялар: микроэкспрессия нағыз сезіммен сүйемелденбеген кезде. Бұл микроэкспрессияның ең көп зерттелген түрі, себебі осы сипаттамаға ие. Бұл қысқа ғана уақытқа экспрессия пайда болып, кейін бейтарап күйге оралады. Басып тасталған экспрессиялар: нағыз экспрессия жасырылып, бет-пішін бейтарап күйде қалатын кезде. Адам оны сәтті басып тастағандықтан, микроэкспрессияның бұл түрін байқау мүмкін емес.

Фотосуреттер мен фильмдерде

Микроэкспрессияларды тану қиынға түсуі мүмкін, бірақ тұрақты суреттер мен бейнежазбалар оларды байқауды жеңілдетеді. Беттің әртүрлі бөліктерінде әртүрлі эмоциялардың қалай көрінетінін үйрену үшін Экман мен Фризен "беттік жоба суреттері" деп аталатын зерттеуді ұсынады, бұл – тұрақты фотографиялық жағдайларда "бір адамның барлық эмоцияларын көрсететін" фотографиялық зерттеулер. Дегенмен, микроэкспрессиялар өте қысқа уақытқа ғана созылатындықтан, дәстүрлі фотосуретпен түсіруге тым жылдам болып қалуы мүмкін. Кондон мен Готтман өзінің маңызды зерттеулерін фильмдердегі кадрларды жан-жақты қарап шығу арқылы жүргізді. Кадр жылдамдығын өзгерту көрерменге эмоциялардың өзгеше түрлерін, сондай-ақ олардың кезеңдерін және дамуын ажыратуға мүмкіндік береді, әйтпесе оларды анықтау өте қиын болар еді. Бұл техника Майкл Саймон Тунның "Thought Moments" атты қысқа фильмінде және 2016 жылғы "Pretham" (Малаялам тілінде) фильмінде көрсетілген. Пол Экман өзінің веб-сайтында адамдарға микроэкспрессияларды анықтауға үйрететін материалдарды ұсынады, оларға Жаңа Гвинеядағы зерттеу кезеңінде түсірген түрлі фотосуреттер де кіреді.

Көңіл күйлер мен эмоциялар

Көңіл күйі эмоциядан айырмашылығы, ондағы сезімдер ұзаққа созылады. Мысалы, бірнеше минутқа немесе тіпті бір сағатқа созылған ашу сезімі – эмоция деп аталады. Ал егер адам күні бойы ашулы болса, немесе сол күні ондаған рет ашуға ішін толып, немесе бірнеше күн бойы ашулы болса, онда ол – көңіл күйі. Көптеген адамдар мұны адамның тітіркенішті болуы, немесе ашулы көңіл күйде екендігі деп сипаттайды. Пол Экман айтқандай, мұндай көңіл күйдегі адамда ашуды толыққанды бет әлпетімен көрсетуі мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі. Көбінесе ашулы бет әлпетінің тек белгілі бір іздері ұзақ уақыт бойы сақталады: қысылған жақ, ширыққан төменгі қабақ, еріндер біріне-бірі қысылған немесе қастар төменге тартылып, біріккен. Эмоциялар – бұл физиологиялық белсенділік, сезімдер, танымдық процестер және мінез-құлық реакцияларын қамтитын, жеке маңызды деп есептелетін жағдайға жауап ретінде туындайтын өзгерістердің күрделі жиынтығы.

Бақыланатын микроэкспрессиялар

Мимика тек қана бақыланбайтын жағдайлар ғана емес. Олардың кейбіреулері ерікті, ал кейбіреулері еріксіз болуы мүмкін, сондықтан кейбіреулері шындыққа жақын, ал басқалары жалған немесе жаңылыстырушы болуы мүмкін. Бет көрінісі бақылауда немесе бақылаусыз болуы мүмкін. Кейбір адамдар мимикасын бақылау қабілетімен туады (мысалы, патологиялық өтірікшілер), ал басқалары оны үйренеді, мысалы, актерлер. "Табиғи өтірікшілер" микромимиканы басқару қабілетін білуі мүмкін, және оларды жақсы танитындар да солай болуы мүмкін; олар бала кезінен бастап ата-аналарын, ұстаздарын және достарын оңай алдап, "құтылып" жүрген болуы мүмкін. Адамдар эмоцияларды еліктеу арқылы, оларды сезінбеген кезде де сезініп отырғандай көрінуге тырысады. Адам қорқыныш сияқты көрінетін мимиканы көрсетуі мүмкін, бірақ шын мәнінде ештеңе сезінбейді немесе басқа эмоцияларды сезінуі мүмкін. Эмоциялық мимика әр түрлі себептерге байланысты бақыланады, мәдениетке немесе әлеуметтік нормаларға байланысты. Мысалы, АҚШ-та көптеген ұлдар "нағыз еркектер жыламайды немесе қорқақтанбайды" деген мәдени ережені үйренеді. Сонымен қатар, мәдениетте көпшілік үйренбейтін, бірақ белгілі бір отбасының ерекшеліктерінен туындайтын жеке ережелер де бар. Баланы әкесіне ашуланып қарамауға немесе көңілі қалғанда қайғырмауға үйретуі мүмкін. Бұл ережелер, мәдени немесе жеке болсын, әдетте жақсы және ерте сіңіріледі, сондықтан олардың басқаратын мимикасы ойсыз немесе санасыз түрде автоматты түрде орындалады.

Эмоционалдық интеллект

Еріксіз бет-әлпеттік білдірістерді анықтау және түсіну қиын, олар санасыз мидың жасырын қабілетіне жатады. Дэниел Гоулман адамның өзінің және басқалардың эмоцияларын тану, сондай-ақ осы сезімдерді зерделеу арқылы ажырату қабілеті туралы тұжырым жасады. Бұл Гоулманның эмоционалдық интеллектісінің бір бөлігі. Эмоционалдық интеллектте үйлесімділік – бұл сезімталдықты басқаратын беймәлім синхрондылық. Үйлесімділік негізінен сөзсіз коммуникацияға тәуелді. Бет-әлпеттік білдірістер еріксіз мінез-құлықты тудыру арқылы әрекет етеді. Моторлық миметика зерттеулерінде бет-әлпеттік білдірістерді анықтайтын және беттегі бұлшық еттерге жауапты моторлық нейрондармен байланысатын нейрондар бар екені көрсетілген, нәтижесінде сол бет-әлпеттік білдіріс қайталанады. Осылайша, күлімсіреуді көрсету, бейтарап болуға тырысатын адамда микрокүлімсіреуді тудыруы мүмкін. fMRI арқылы осы айналы нейрондардың орналасқан жерін көруге болады, субъектке эмоцияны білдіретін беттің суретін көрсеткенде олар белсенділенеді. Префронталды қабық (атқарушы ми) – танымдық ойлау және тәжірибе орталығы, ал лимбикалық жүйенің бөлігі болып табылатын миндаль безі, еріксіз функциялар, әдеттер мен эмоциялар үшін жауапты. Миндаль безі симпатиялық реакция тудырып, префронталды қабыққа ықпал ете алады. Гоулман "Эмоционалдық интеллект" кітабында Джейсон Хаффизулланың (сынақтан алған бағасы үшін жоғары сынып мұғаліміне шабуыл жасаған) жағдайын рационалдылық пен дұрыс шешім қабылдау қабілетін бұзатын эмоционалдық ұрлаудың мысалы ретінде келтіреді. Алайда, Экман зерттеу эксперименті жүргізіп, құпия қызмет агенттерінің 64% дәлдік көрсеткенін анықтады. Кейінірек Экман алдамшылықты анықтаудың осы түріне қызығушылық танытқан топтарды тапты, олардың дәлдік деңгейі 68% пен 73% аралығында болды. Олардың қорытындысы, микрокөріністерді және нәзік көріністерді тану бойынша бірдей оқытылған адамдардың нәтижелері эмоционалдық интеллект деңгейіне байланысты өзгереді. Сондықтан, егер адам біреуді алдауды шешсе, ұсталған жағдайда болатын салдарларға байланысты стресс реакциясын сезінеді. Алдауды қолданатын адам әдетте дене қозғалыстары түрінде болатын сөзсіз белгілерді пайдаланады. Бұл дене қозғалыстары қауіпті жағдайда кортизолдың жоғары деңгейде өндірілуіне байланысты химиялық жинақталуды босату қажеттілігінен туындайды. Осы сөзсіз белгілердің мақсаты – адамды стресстік жағдайда жеңілдету. Адамды алдау кезінде ағып кетуі мүмкін, яғни сөзсіз белгілер көрсетіліп, оның айтқандарына қайшы келеді. Алдамшылықты анықтаудың осы пайдалы тәсіліне қарамастан, микрокөріністер алдаушының ниеттерін немесе ойларын жасыруға тырысатынын көрсетпейді. Олар тек эмоционалдық оянудың болғандығын көрсетеді. Егер адам қорқыныш немесе таңғалуды микрокөрініс түрінде көрсетсе, бұл адам тергеу үшін маңызды ақпаратты жасырады дегенді білдірмейді. Бұл полиграфтың кейбір жағдайларда сәтсіздікке ұшырауына ұқсас, себебі кінәсіздігіне сенбеуден қорқуға байланысты симпатиялық реакция туындайды. Микрокөріністерге де осыған ұқсас жағдай тән: жасырын эмоция болған кезде, ол эмоцияның неге туындағаны туралы ақпарат берілмейді. Олар өтірікті анықтамайды, бірақ жасырын ақпаратты анықтаудың бір түрі. Дэвид Мацумото белгілі американдық психолог, ол микрокөрініс анықталған кезде адам өтірік айтады деген тұжырымға келмеу керектігін, бірақ одан да көп нәрсе бар екенін түсіндіреді. Мацумото сондай-ақ микрокөріністер алдамшылықты анықтаудың кілті болуы мүмкін екендігіне ғылыми дәлелдерді алғаш рет жариялаған. Құқық қорғау органдары мен жұртшылық арасында микрокөріністер адамның алдамшы екенін анықтауға қабілетті деген сенім болғанымен, бұл талапты растайтын эмпирикалық дәлелдер жеткіліксіз. Зерттеулер көрсеткендей, көрініс беретін эмоциялар мен сезілетін эмоциялар арасында жиі байланыс болмайды; қысқаша айтқанда, алдау міндетті түрде жағымсыз эмоцияларды туғызбайды және жағымсыз эмоциялар міндетті түрде алдауды білдірмейді. Сонымен қатар, микрокөріністер пайдалы болу үшін жиі кездеспейді. Пентланд және әріптестері жасырын ақпаратты сынақтан өткізген кезде, өтірікшілердің шыншыл адамдарға қарағанда аз қорлаушылық танытып, күлімсірегендері анықталды. Олардың зерттеулері микрокөріністердің байқалуға жеткілікті жиілікте пайда болмайтынын, сондай-ақ олардың өтірікшілерді шындықты айтушылардан ажыратуға жеткілікті дәрежеде сәйкес келмейтінін көрсетеді.

Жалпыға бірдейлік

Негізгі бет-әлпеттерінің жалпыға ортақ немесе мәдени ерекшеліктеріне қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді. Чарльз Дарвин "Адам және жануарлардың эмоцияларын білдіруі" атты еңбегін жазғаннан кейін, эмоциялардың бет-әлпеттерінің жалпыға ортақ және биологиялық тұрғыдан анықталатыны кеңінен қабылданды. Көптеген авторлар бұл пікірмен келіспеді. Алайда, Дэвид Мацумото көретін және соқыр олимпиадашыларды зерттеу барысында осы мәлімдемемен келісті. 2004 жылғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарында түсірілген мыңдаған фотосуреттерді пайдаланып, Мацумото көретін және соқыр дзюдошылардың, соның ішінде туа біткен соқырлардың да бет-әлпеттерін салыстырды. Барлық қатысушылар жеңіс және жеңіліс жағдайында бірдей эмоцияларды білдірді. Мацумото соқыр және көретін қатысушылардың жеңіс және жеңіліс кезінде ұқсас бет-әлпеттерін көрсеткенін анықтады. Бұл нәтижелер бет-әлпетін әлеуметтік жағдайға сәйкес өзгерту қабілетімізді көру арқылы үйрене бермейміз дегенді көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Микроэкспрессиялар және олармен байланысты ғылым 2009 жылғы "Маған өтірік айт" телесериалының негізгі идеясы болып табылады, ол Пол Экманның жаңалықтарына негізделген. Басты кейіпкер микроэкспрессиялар мен басқа да дене тілінің белгілерін анық сезіп, адамдардың өтірік айтып жатқанын немесе бір нәрсені жасырып жатқанын біледі. Олар Роберт Лудлумның өлімінен кейін жарық көрген "Амблер ескертуі" романында да маңызды рөл атқарады, ондағы басты кейіпкер Харрисон Амблер оларды тани алатын барлаушы агенті. Алястер Рейнольдстың "Абсолюциялық алшақтық" ғылыми-фантастикалық романындағы Аура сияқты, кейбір басты кейіпкерлер микроэкспрессияларды оңай оқи алады. "Менталист" сериалында басты кейіпкер Патрик Джейн адамдардың шындықты айтпағанын жиі сезеді. Дегенмен, микроэкспрессияларға 7-ші және соңғы маусымда ғана тікелей сілтеме жасалады. 2015 жылғы "Ex Machina" ғылыми-фантастикалық триллерінде жасанды интеллектіге ие Ава кейіпкері Калебпен алғашқы кездесуінде оны таң қалдырып, "Сенің микроэкспрессияларың мазасыздық сезімін білдіреді" дейді.

Дау

Микрокөріністерді зерттеу танымал БАҚ арқылы кең танымал болғанымен, зерттеулер оның тұжырымдамалық қалыптасуында ішкі үйлесімділік жоқтығын көрсетеді. Джон Джей қылмыстық сот әділдігі колледжінің психология профессоры Мария Хартвиг, күдіктілердің көрінетін микрокөріністеріне байланысты агрессивті тексерулерге ұшырап, осының салдарынан олардың заңсыз түрде қамауға алынғанын айтады. 2016 жылы Nature журналында жарияланған мақалада, ерікті емес көріністерді жалған көріністермен жасыру мүмкін екені және нақты жағдайларда 40%-дан астам жағдайларда оларды ажырату мүмкін емес екені түсіндіріледі. Джуди К. Бургун 2018 жылы «Психология шекаралары» журналындағы пікір мақаласында микрокөріністер теориясы адамдардың әрқашан бірдей ойларға немесе ниеттерге байланысты сезілетін эмоцияларды сезінетінін болжайды. Бірақ егер, мысалы, адамдар басқаларды алдаудан кінә сезінудің орнына қуаныш сезінсе қалай болады? Бургун сондай-ақ микрокөріністердің сирек кездесетінін көрсететін зерттеулерді келтіреді: микрокөріністердің жиілігін зерттеудің бірінде Портер мен Тен Бринке (2008) 700 жоғары тәуекелді шынайы және жалған эмоционалдық көріністерді кодтап, олардың тек 2%-ы микрокөріністер екенін анықтады. Сондай-ақ, әуежай сияқты жерлерде оларды қолданған кезде тұтқындаулар сирек болады: АҚШ Конгресіне берген куәлігінде 2011 және 2012 жылдары құқық қорғау органдарына жіберілген 61 000 жолаушының тек 0,6%-ы ғана тұтқындалғаны көрсетілді (АҚШ Үкіметінің Есеп беру кеңсесі, 2013).