Кіріспе

1460 жылғы ағылшынның Қызыл және Ақ раушан соғысындағы шайқас, 1643 жылы Уэйкфилдке жасалған шабуыл. Уэйкфилд шайқасы 1460 жылдың 30 желтоқсанында Англияның солтүстігіндегі Уэйкфилдке жақын орналасқан Сандал Магнада болды. Бұл – Қызыл және Ақ раушан соғысының маңызды шайқасы. Қарсыластардың бірі – Ланкастер әулетінің тұтқынға алынған король Генрих VI мен оның әйелі Анжу королевасы Маргаретқа адал ақсүйектер, екіншісі – таққа таласқан Йорк герцогы Ричардтың әскері. Шайқасқа дейін бірнеше жыл бойы Йорк герцогы әлсіз Генрих корольдің сарайына наразылық білдірген. Екі тарап арасында ашық соғыс басталғаннан кейін, Генрихтің тұтқынына айналғаннан соң, ол таққа талап етуге тырысты, бірақ жеткілікті қолдауы болмады. Оның орнына, «Акті келісім» деп аталатын келісім арқылы Генрихтің тағына мұрагері болып тағайындалды, Генрих пен Маргареттің 7 жасар ұлы, Уэльс принці Эдвард мұрагерлік құқығынан айырылды. Анжу королевасы Маргарет және бірнеше көрнекті ақсүйектер бұл келісімге келіспеді және солтүстікте әскер жинады. Ричард Йорк оларды жеңу үшін солтүстікке жорық жасады, бірақ қарсыластары одан көп болды. Сандал қамалын басып алғанына қарамастан, 30 желтоқсанда Йорк қамалды тастап шайқасқа шықты. Оның мұндай қадамға бару себептері Ланкастер әскерлерінің алдауы, Йорк одақтас санаған кейбір дворяндар мен Ланкастер офицерлерінің сатқындығы немесе Йорктың асығыс шешімі болуы мүмкін. Ол қаза тауып, әскері талқандалды. Шайқаста көптеген белгілі Йорк басшылары мен олардың отбасы мүшелері қаза тапты, ал қалғандары тұтқынға алынып, жазаланды.

Өмірбаян

Генрих VI патша 1422 жылы таққа отырды. Ол тоғыз айлық кезінде таққа шықты. Ол тиімсіз патша болып өсті, және психикалық ауруға бейімділігі болды. Генрихтің атынан билік жүргізген шенеуніктер мен кеңесшілер арасында, негізінен Франциямен жүз жылдық соғыстың барысы туралы, күрт жікке бөліністер туды. 1450-ші жылдардың басында ең маңызды бәсекелестік Ричард, Йорк герцогы мен Эдмунд Бофорт, Сомерсет герцогы арасында болды. Йорк соғысты белсендірек жүргізуді, француздарға жоғалтқан аумақтарды қайтаруды талап етті, ал Сомерсет келісімдер жасау арқылы бейбітшілікті қамтамасыз етуге тырысқан топқа жатты. Йорк бірнеше жыл бойы Францияда лейтенант болған және сол лауазымда Сомерсетке ауыстырылғанына ренжіді, ол Нормандияны француз әскерлерінен қорғай алмады. Йорк ең бай магнат ғана емес, сонымен қатар ата-анасы арқылы король Эдуард III-тен тараған, бұл оның баласыз король Генридің мұрагері ретінде танылуына себеп болды. Оның қарсыласы Сомерсет король Генридің алыс туысы, Бофорт отбасынан шыққан еді. Бастапқыда заңсыз деп есептелген Бофорттар Парламент актісі арқылы заңды деп жарияланды, бірақ таққа мұрагерлік құқығынан айырылды. Дегенмен, осы шектеуді айналып өту мүмкіндігі әрқашан болды және Бофорт әулеті ақырында король Генрих VII және Тюдор әулетін (Сомерсеттің немересі Маргарет Бофорт арқылы) дүниеге әкелді. Йорк Ирландияның лейтенанты болып тағайындалды, бұл оны сарайдан шеттетуге бағытталған қадам болды, ал Сомерсет патшаға ықпалын күшейтті. 1452 жылы Йорк Лондонға жорық жасап, Генрихті Сомерсетті үкіметтен қуғызуға мәжбүрлеуге тырысты, бірақ ол осы кезде жеткілікті қолдау таппады және Ескі Сент-Пол соборында патшаға қарсы қару қолданудан бас тартуға ант беруге мәжбүр болды. 1453 жылы Генрих VI толыққанды психикалық күйзеліске ұшырады. Лордтар кеңесі Йоркті Лорд-протектор етіп тағайындады, ол елді жауапкершілікпен басқарды, бірақ Генрих 18 айдан кейін ақыл-есін қалпына келтіріп, Сомерсетті қайтадан жақсы көруге бастады. Генрихтің ақылсыздығы кезінде оның патшайымы Анжудың Маргарет ұл тауып, Генрих қайтыс болған жағдайда Йорк патша болу мүмкіндігінен айырды. Қарсылық көрсетуден қорқып, Йорк және оның ең белгілі одақтастары Невиллдер (Йорктің жеңгесі, Солсбери графы және оның ұлы, Уорвик графы, кейін "Патша жасаушы" деп аталды) 1455 жылы қарулы күшке жүгінді. Сент-Олбанс шайқасының бірінші кезеңінде Йорк пен Солсберидің көптеген қарсыластары мен жаулары қаза тапты, олардың ішінде Сомерсет, Нортумберленд графы (оның отбасы, Персилер, Невиллдермен ұзақ жылдар бойы соғысқан) және Лорд Клиффорд болды. Шайқас аяқталғаннан кейін Йорк король Генрихке адалдығын қайтадан растады, ол қаладағы дүкеннің бірінде тасталып кеткен күйде табылған еді. Ол Ирландияның Лорд-протекторы және лейтенанты болып қайта тағайындалды. Анжудың Маргарет Йорктің Генрихтің мұрагері ретінде оның шағалалы ұлы Эдуардты ығыстыруды көздеп отыр деп күдіктенді, ал Сент-Олбанста қаза тапқан Ланкастер дворяндарының мұрагерлері Йоркпен өлімге дейін соғысуға дайын болды.

Уэйкфилдке дейінгі жылдың оқиғалары

Келісуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1459 жылы қайтадан қақтығыстар басталды. Ричард Йорк тағы да өзінің қарсыластары басымдық құрған Ұлы Кеңесте бүлік жасады деген айыптаудан қорқып жүрді. Ол және Невиллдер күштерін Уэльс шебіндегі Людлоу қамалының маңына шоғырландырды, бірақ Людфорд шайқасы деп аталған патша әскерімен болған шайқаста, тәжірибелі капитан Эндрю Троллоп басқарған Кале гарнизонынан Уорвиктің жасағы түннің күрсінінде қарсы тарапқа өтті. Йорк пен Невиллдер әскерлерін тастап, қашқандықтарын жасайды. Ертесі күні, азайып, басшысыз қалған Йорк әскері қарсыластарына бас иді. Йорк Ирландияға кетті, онда оған толық қолдау болды, ал Солсбери, Уорвик және Йорктің үлкен ұлы Эдвард, Марш графы, Уорвик констебль болған Кале қаласына бет бұрды. Олар жаңа тағайындалған Сомерсет герцогының алдын алып, оны Троллоппен бірге қалаға қайтаруға тырысқандарына бөгет қойды. Ланкастерлердің Ирландия мен Каледегі билігін қайта орнату әрекеттері сәтсіз аяқталды, бірақ Йорк пен оның жақтастары сатқын деп жарияланып, мүліктері тәркіленді. Жеңіске жеткен Ланкастерлер Людфорд көпірінде Йорк әскері бас игеннен кейін Людлоу қаласын тонағандары үшін және көптеген бейтарап ақсүйектердің өздерінің меншігі мен құқықтары үшін қорқып, наразылық білдірген «шайтан парламентінің» қатаң шаралары үшін жазғырылды. Елде тәртіпсіздік сақталды. 1460 жылы Невиллдер Англияға Сандвичте алдын ала дайындаған бекінісі арқылы басып кірді және Уорвиктің халық арасында зор ықпалы болған Лондон мен Англияның оңтүстігін тез бақылауға алды. Уорвик пен Марш солтүстікке қарай Генри әскерімен Мидлендс аймағында кездесу үшін жорық жасады. Нортгемптон шайқасында Ланкастер әскерінің бір бөлігі қарсы тарапқа өтіп, қалғандары мүшелеп жеңілді. Генри шайқас алаңында екінші рет тұтқынға алынды. Ол Лондонға жеткізіліп, Лондон епископының сарайына қамалды. Джордж Невилл, Эксетер епискобы, Англияның канцлері болып тағайындалды, ал виконт Буршье (Йорктің тағы бір жекжат ағасы) қазынашылыққа ие болды. Йорк герцогы бірнеше аптадан кейін Честерге қонды және зор салтанатпен Лондонға жол тартты. Парламентке кірген ол таққа таласуға тырысты, бірақ оны таңғажайып үнсіздік күтіп алды. Оның ең жақын одақтастары да мұндай қадамға қолдау көрсетуге дайын болмады. Оның орнына, Лордтар палатасы оның талабын қарастырғаннан кейін, Генри патша болып қала беретін, бірақ Йорк елді Лорд-протектор ретінде басқаратын «Келісім туралы заңды» қабылдады. Генридің ұлы мұрагерлік құқығынан айырылды, ал Йорк немесе оның ұрпақтары Генри қайтыс болғаннан кейін патша болар еді. Әлсіз және қорқып қалған Генри келісуге мәжбүр болды.

Ланкастердің қимылдары

Нортгемптон шайқасы кезінде королева Маргарет және оның жеті жасар ұлы Эдвард Стаффорд маңындағы Эклшолл қамалында болды. Көптеген қарақшылармен және заңсыздықпен күрескеннен кейін, олар Чешир арқылы Солтүстік Уэльстегі Харлех қамалына қашып кетті, онда Ланкастер жақтастарымен (Генридің жартылай бауыры Жаспер Тюдор мен Эксетер герцогы сияқты) бірікті, олар Уэльсте және Батыс Англияда әскер жинап жатқан еді. Кейін олар кемемен Шотландияға аттанды, онда Маргарет королева және регент Мэри Гелдерстен Ланкастер ісі үшін әскерлер мен басқа да көмек алды, бұл үшін ол Бервик-апон-Твид қаласы мен қамалын тапсырды. Осы уақытта Солтүстік Англияда да Ланкастердің басқа да өкілдері жинала бастады. Олардың көптегені, соның ішінде Нортумберленд графы және Клиффорд және Рос лордтары, солтүстікте жер мен ықпалға ие болды. Кейін оларға Сомерсет герцогы мен Девон графы қосылды, олар Батыс Англиядан өз күштерін әкелді. Нортумберленд, Клиффорд және Сомерсет – Йорк пен Солсберидің қарсыластарының Сент-Олбанста қаза болған ұлдары еді. Ланкастер күштері Кингстон-апон-Халл маңында жиналды, және (Грегоридің заманауи хроникасында айтылғандай) 15 000 адамды құрады. Осы күштердің көп бөлігі Понтефрактта орналасып, Йорк пен Солсберидің жақын маңдағы иеліктерін тонауға кірісті.

Йорктің жауабы

Осы сын-қатерлерге қарсы тұрып, Йорк өзінің үлкен ұлы Эдуарды Уэльске Ланкастерлерді басып ұстау үшін жіберді. 9 желтоқсанда ол екінші ұлы Эдмунд, Ратланд графы және Солсбери графымен бірге Англияның солтүстігіне аттанды. Ол "Кенттен шыққан әмірші, Ловелес есімді адамның" артиллерия жасағын әкелуге тырысты, бірақ нашар ауа райы артиллерияны Лондонға қайтаруға мәжбүр етті. Кейбіреулер Йорк пен Солсбери армиясының 8000-9000 адамнан тұратынын айтса, енді біреулер оның жүзден аспайтын адамнан ғана құралғанын мәлімдеді, себебі Йорк жергілікті күштерді Арей комиссиясы арқылы жинауды жоспарлаған еді. Ол, мүмкін, солтүстіктегі Ланкастер армиясының күшін және тақты басып алуға жасаған әрекетінен туған қарсылықтың деңгейін дұрыс бағаламаған болуы мүмкін. 1454 жылы өзінің алғашқы қорғаушылығы кезінде солтүстікке жасаған бұрынғы жорығында, ол Невиллдермен бірге Персилер мен Эксетер герцогының бүліктерін оңай басып тастады. Бірақ 1460 жылы Ланкастер армиясына солтүстіктің дерлік барлық теңдесі қосылып қана қоймай, Йорктың номиналды қолдаушылары да екіге бөлінді. Невиллдер солтүстіктегі ең бай және беделді әулеттердің бірі болды, үлкен жерлерді басқарудан өзге, Солсбери графы бірнеше жыл бойы Шығыс шебінің сақшысы лауазымын атқарды. Алайда, Невилл-Невилл жанжалында, Солсбери бастаған әулеттің кіші тармағы үлкен мүлікті мұрагерлік жолмен алып, аға тармақты (кейде "солтүстік Невиллдер" деп аталатын) оның шөбересі Уэстморленд графының басшылығымен ығыстырып тастады. Уэстморленд бірнеше жыл бойы өз жерлерін қайтаруға тырысты. Содан бері ол қатты ауырып, мүмкін, психикалық ауруға шалдыққандықтан, ешқандай белсенділікке қатыса алмады. Оның кіші інісі, Рабидің Джон Невилл, Йорк пен Солсберидің құлауынан көп пайда көретін еді. Ланкастерлер әлі де күшейіп жатты. 16 желтоқсанда Ноттингемширдегі Уорксоп шайқасында Йорктың алғы шебі Сомерсеттің Батыс аймағынан солтүстікке қарай Ланкастер армиясына қосылуға бет алған жасағымен шайқасып, жеңілді.

Шайқас

21 желтоқсанда Йорк Уэйкфилдке жақын Сандал қамалының өз бекінісіне жетті. Ол шығысқа қарай 9 миль (14 км) жердегі Ланкастер лагеріне барлаушылар жіберді, бірақ олар кері қайтарылды. Йорк ұлы Эдуардтан көмек сұрады, бірақ күш-жігер келгенге дейін, ол 30 желтоқсанда қамалдан шабуыл жасады. Йорктің не үшін солай істегені белгісіз. Бір теория кейінірек, оқиғадан бірнеше онжылдықтар өткен соң жазылған Эдвард Холлдың жылнамасында баяндалды, бірақ ішінара бірінші қол деректерінен және замандас бургунд Жан де Вауриннің жылнамасынан алынған. Мүмкін, тәжірибелі Эндрю Троллоп жасаған стратегияда (Вауриннің есебі бойынша ол Йоркке дезертирлер арқылы хабар жіберді, ол тағы да жағын ауыстыруға дайын екенін айтты) Сомерсет пен Клиффордтың басқаруындағы Ланкастер армиясының жартысы Сандал қамалына қарай ашық түрде жылды, ал қалған бөлігі Рос пен Уилтшир графының басқаруымен аймақты қоршап тұрған ормандарда жасырынды. Йорк қамалда азық-түлік жетіспейтін болғандықтан, жаудың өз армиясынан күшті емес екенін көріп, күшейткіштерді күтіп тұрып қоршауға төтеп берудің орнына, ашық жерде шайқасуға мүмкіндік алды. Басқа деректерде, мүмкін Троллоптың алдауынан басқа, Йорк Джон Невилл Рабидің күштерінің жалған туларын көрсету арқылы Уорвик жіберген күш-жігер келді деп ойлауға алданды. Уорстердің "Annales Rerum Anglicorum" еңбегінде жазылғандай, Джон Невиллдің өзі Ричард Йорктен 8 мың адам жинап, Уэстморленд графының басқаруымен Йорк жағында соғысу үшін Аррей комиссиясын алды. Осы күшті жинап, Йоркті қаланы тастап, онымен кездесуге көндірген Джон Невилл Ланкастерлерге көшті. Тағы бір ұсыныс, Йорк пен Сомерсет Рождество кезінде 6 қаңтарға дейін бітімге келді, бірақ Ланкастерлер бітімді сақтауға ниетті емес еді. Олар үш күн қатарынан Йоркті ерте әрекет етуге шақырып, қорлаушы хабарлармен жаршылар жіберді. Йорк ашық жерге шыққанда, Ланкастерлер келісілгеннен ертерек шабуыл жасады. Ең қарапайым түсіндірме бойынша, Йорк асығыс әрекет етті. Мысалы, тарихшы Джон Сэдлер Ланкастерлердің алдауы немесе тұзақ құрмағанын айтады; Йорк өз әскерін азық-түлік іздеуге (немесе халық сенуі бойынша, шабуылға ұшыраған жинақтаушыларын құтқаруға) қамалдан алып кетті және Ланкастер жасақтары бірінен соң бірі шайқасқа қосылды (соңғысы Клиффордтың дивизиясы, Сандал Магнаның оңтүстігінде және шығысында орналасқан), Йорк әскері сан жағынан басым болды, қоршалды және жеңілді. Йоркшылар Сандал қамалынан қазіргі Манигейтс-лейн арқылы қамалдың солтүстігінде орналасқан Ланкастерлерге қарай жүріп кетті. Жалпы алғанда, Йорк Ланкастерлерді алдынан шабуылдағанда, басқалары оған қанаттан және артынан шабуыл жасап, қамалдан бөліп алды. Эдвард Холлдың сөзімен: бірақ ол қамалы мен Уэйкфилд қаласы арасындағы жазық жерде болғанда, ол барлық жағынан, аудағы балық сияқты немесе елен сияқты, қоршалды, ерлікпен күресіп жарты сағат ішінде қаза тапты және бүкіл армиясы жеңілді.

Шығындар

Бір замандас дереккөз (Грегорийдің хроникасы) 2500 йоркист пен 200 ланкастердің қаза тапқанын мәлімдейді, бірақ басқа дереккөздер йоркистердің қазасына қатысты 2200-ден 700-ге дейін әртүрлі сандарды көрсетеді. Йорк герцогы шайқаста қаза тапқан, немесе тұтқынға алынып, дереу өлім жазасына кесілген. Кейбір кейінгі еңбектер оның тізесіне ауыр жарақат алып, жылқысынан құлап, содан кейін ол және оның ең жақын серіктері сол жерде өлімге дейін шайқасқан деген халық ауыз әңгімесін қолдайды; ал басқалары оның тұтқынға алынғанын (Девонширлік сэр Джеймс Латтреллмен) және тұтқынға алушылардың оны қорлап, басын шауып тастағанын айтады. Оның ұлы Эдмунд, Ратланд графы, Уэйкфилд көпірі арқылы қашуға тырысты, бірақ оны Клиффорд қуып жетіп, өлтірді, мүмкін, Сент-Олбанстағы әкесінің өліміне кек қайтару үшін. Солсберидің екінші ұлы, сэр Томас Невилл де шайқаста қаза тапты. Солсберидің күйеу баласы Уильям, лорд Харингтон, және Харингтонның әкесі Уильям Бонвилл шайқастан кейін тұтқынға алынып, дереу өлім жазасына кесілді. (Бонвиллдер Девон графымен және Девон мен Корнуоллдағы Куртенэй отбасымен араздыққа түскен еді.) Солсберидің өзі шайқас алаңынан қашып құтылды, бірақ түні бойы қуылды және Ланкастер лагеріне жеткізілді. Ланкастерлік ақсүйектер Солсбериге өзін құтқаруға рұқсат беруге дайын болғанмен, ол Понтефракт қамалынан жергілікті қара халыққа тартылып шығарылды және олар оны қатал билеуші ретінде білгендіктен басын шауып тастады. Бұл халықты Эксетер герцогінің заңсыз ұлы, «Эксетердің балағаты» басқарған болуы мүмкін. Йорк армиясындағы «қарапайым халықтың» арасында қаза тапқандардың бірі – Лондонның белгілі саудагері Джон Харроу, ол «жаяу әскерінің капитаны» деп сипатталды.

Салдары

Соғыстан кейін Йорк, Ратленд және Солсберидің басшылықтары Йорк қаласы қабырғалары арқылы өтетін оңтүстік-батыс қақпасы – Миклегейт Бардың үстіне қойылды, ал герцог қағаздан жасалған тәж киіп, «Йорк Йорк қаласын бақыласын» деген жазуы бар белгімен көршіленді. Ричард Йорктің қазасы соғыстарды не Йорк әулетінің таққа талабын тоқтатпады. Уэйкфилд шайқасында жеңіске жеткен солтүстік Ланкастер армиясы, тонауға құмар шотландтар мен шекара тұрғындарымен күшейтіліп, оңтүстікке қарай жорық жасады. Олар Сент-Олбанстың екінші шайқасында Уорвик армиясын жеңіп, үшінші рет шайқас даласында тастап кетілген, бірақ Лондонға кіруге рұқсат берілмеген және қаланы басып алуға қол жеткізе алмаған әлсіз ақылды король Генриді қайтадан тұтқынға алды. Уорвик пен Эдуард Март Лондонды қайта басып алды, және бірнеше аптадан кейін Эдуард Март король Эдуард IV деп жарияланды. Сент-Олбанстың бірінші шайқасында Йорк билік үшін өзара бәсекелестік жасайтын қарсыластарының өліміне қанағаттанды. Уэйкфилдте және Розалар соғысының барлық келесі шайқастарында жеңімпаздар қарсыластың басшыларын ғана емес, олардың отбасы мүшелерін және қолдаушыларын да жоятын, бұл күресті одан әрі қатал және кек алуға толы етті. Йорк герцогының қаза тапқан жеріне орнатылған ескерткіш, бұрын тұрған ескі ескерткіштің орнынан оңтүстікке қарай сәл жылжытылған, бірақ ол Англия азаматтық соғысы кезінде қиратылған. Йорк ұлы Рутлендтің құрметіне арналған крест Уэйкфилдтегі Киркгейттің Парк-стрит жағында орнатылды. Археолог Рейчел Аскью Йорк герцогына арналған ескерткіш кресінің ойдан шығарылған болуы мүмкін екенін болжайды, өйткені 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басындағы антиквар Джон Камден оны осы жердің сипаттамасында есімдерін атамаған.

Әдебиет пен фольклорда

Көптеген адамдар Уильям Шекспирдің Генрих VI, 3-бөліміндегі оқиғалардың мелодрамалық нұсқасымен таныс, әсіресе Ратландтың Эдмундын өлтіруі. Бірақ Эдмунд кішкентай бала ретінде бейнеленген, ал Клиффордтың қажетсіз қырғынынан кейін Маргарет оның әкесі Йоркты өлтіруден бұрын мазақтайды. Шындығында, Рутланд он жеті жасында соғысқа белсенді қатысуға толыққанды жаста еді. Маргарет сол кезде Шотландияда болған болуы мүмкін. Кейбіреулер бұл шайқастың жаңбырдың дәстүрлі түстерін есте сақтауға көмектесетін естестердің бірі – "Ричард Йорк шайқасты бекер берді" және сондай-ақ "Ұлы ескі Йорк герцогы" атты әйелдер арасында таралған мақал-мәтелге бастау бергенін айтады. Бірақ бұл, көбінесе, XVIII ғасырдағы Джордж III-тің ұлы Йорк герцогына қатысты. "Диккидің шалғайы" – солтүстік аймақтарда кең таралған сөз, ол Уэйкфилд шайқасы өткен және Ричардтың қаза тапқан Сандалс шалғайына сілтеме жасайды деп есептеледі. Басым пікір бойынша, Ричардқа осы жерде шайқасудың ақылға сыймайтыны айтылған. Бұл сөз әдетте қауіпті әрекеттерден сақтандыру үшін қолданылады, мысалы: "Осылай істесең, Диккидің шалғайында аяқталасың". Дегенмен, бұл тіркестің алғашқы пайда болуы 1860 жылдарға дейін, шайқас өткеннен кейін 400 жылдан астам уақыт өткен соң тіркелген.