Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1-ғасырдағы бруктер тайпасының (герман халқы) көрушісі Веледа, римдіктерге қарсы көтеріліс кезінде (69-70 жж.) көтерілісшілердің алғашқы табыстарын дұрыс болжаған. Бруктер – герман тайпасы.
1st century seeress of the Bructeri, a Germanic people
Veleda was seeress of the Bructeri, a Germanic people who achieved some prominence during the Batavian rebellion of AD 69–70, headed by the Romanized Batavian chieftain Gaius Julius Civilis, when she correctly predicted the initial successes of the rebels against Roman legions.
Атауы
Веледа есімі, ең болжамдысы, галл тілінен алынған *ueletā («көруші әйел»; салыстыр қараңыз галл. uelets, көне ирланд тілінде filed, орта валли тілінде gwelet, орта бретон тілінде guelet) сөзінен тараған, және герман тіліндегі t > d реттелген дыбыс өзгерісіне сәйкес келеді.
The name Veleda is most likely a borrowing from Gaulish *ueletā ('seeress'; cf. Gaul. uelets, Old Irish filed, Middle Welsh gwelet, Middle Breton guelet), with regular Germanic sound shift t > d .
Өмір
Атауы келт тіліне тән және пайғамбар әйелге арналған жалпы атау болуы мүмкін (протокельт *welet – “көргіш”, *wel – “көру” түбірінен туындаған сөз). Ежелгі герман халықтары әйелдерде болашақты болжау қабілетін құдайлық деңгейде мойындаған және пайғамбар әйелдерді нағыз, тірі құдайлар деп есептеген. Біздің заманымыздың I ғасырының екінші жартысында Веледа Орталық Германиядағы көптеген тайпалар үшін құдайша саналды және зор ықпалға ие болды. Ол Рейн өзенінің саласы – Липпе өзенінің жанындағы мұнарада тұрды. Римдік Колония Клаудия Ара Агриппинес (қазіргі Кёльн) тұрғындары Германияның бірікпеген тайпасы – Тенктеримен (яғни Рим империясының шекарасынан тыс жерде) туған дауды шешу үшін оның төрелігін қабылдады. Төрешілік рөлінде елшілер Веледаға тікелей кіргізілмеді; аудармашы олардың сөздерін оған жеткізіп, оның шешімдерін хабарлады. Рим гарнизонының командирі Муний Луперк Веледаға жіберілді, бірақ ол жол жүрісінде, әлдеқанда шабуылға ұшырап қаза тапты. Кейін, преториандық трирема қолға түскен кезде, оны Веледаға сыйлық ретінде Липпе өзенімен жоғары қарай сүйреп әкелді. Гай Лициний Муциан басқаратын тоғыз рим легионының күш көрсетуі бүліктердің тоқтауына себеп болды. Цивилис Рейн өзенінің төменгі ағысындағы Батавия аралында Квинт Петилиус Цериалис басқаратын әскерлермен қоршауға алынды; оның тағдыры белгісіз, бірақ Цериалис көтерілісшілерге ерекше кешірімділікпен қарады, оларды римдік билікке және әскери қызметке бейімдету үшін. Римнен оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Ардея қаласында оның болашақты болжау қабілетін сатиралайтын грек эпиграммасы табылған. Веледа 83 немесе 84 жылы Бруктери тайпасының Римге жақын патшаны қабылдауына келісім беру арқылы Римнің мүддесін қорғаған болуы мүмкін.
The name may be Celtic and generic title for a prophetess (from Proto Celtic *welet "seer", a derivative of the root *wel "to see"). The ancient Germanic peoples discerned a divinity of prophecy in women and regarded prophetesses as true and living goddesses. In the latter half of the 1st century AD Veleda was regarded as a deity by most of the tribes in central Germany and enjoyed wide influence. She lived in a tower near the Lippe River, a tributary of the Rhine. The inhabitants of the Roman settlement of Colonia Claudia Ara Agrippinensium (now Cologne) accepted her arbitration in a conflict with the Tencteri, an unfederated tribe of Germany (i. e., one outside the boundary of the Roman Empire). In her role as arbitrator, the envoys were not admitted to her presence; an interpreter conveyed their messages to her and reported her pronouncements. The commander of the Roman garrison, Munius Lupercus, was sent to Veleda, though he was killed en route, evidently in an ambush. Later, when the praetorian trireme was captured, it was rowed upriver on the Lippe as a gift to Veleda. A strong show of force by nine Roman legions under Gaius Licinius Mucianus caused the rebellion to collapse. Civilis was cornered on his home island of Batavia on the lower Rhine by a force commanded by Quintus Petillius Cerialis; his fate is unknown, but in general Cerialis treated the rebels with surprising lenience, so as to reconcile them to Roman rule and military service. A Greek epigram has been found at Ardea, a few kilometres south of Rome, that satirizes her prophetic powers. Veleda may have acted in the interest of Rome by negotiating the acceptance of a pro Roman king by the Bructeri in AD 83 or 84.
Мұра
1795 жылы жазылған «Велледа, эйн Зауберроман» («Велледа, сиқырлы роман») романында Бенедикт Науберт Будика мен Веледаның өмірін біріктіріп, оларды тиісінше Боадицея мен Веледа ретінде романтизациялады. Науберттің туындыларында Велледа – Боадицеяның қыздарына герман құдайларының сиқырлы әлемінде өлместікке қол жеткізуді ұсынатын әйел, ал Боадицея оларды нақты әлемге қайтарады. Науберттің романынан үлкен үзінді Шон С. Джарвис пен Жаннин Блэкуэллдің «Каралеваның айнасы» еңбегінде, сондай-ақ Амали фон Хелвигтің 1814 жылғы «Die Symbole» («Символдар») әңгімесінде пайда болды, онда ол Велледа деп аталды. «Велледа» және «Велледа» формалары – бұл есімді қазіргі неміс тіліне беруге жасалған тырастың нәтижесі сияқты (Рихард Вагнер сақина циклында Одинді немесе Воденді Вотан ретінде бейнелегендей). 19 ғасырда Веледа/Велледа/Велледаны қамтитын басқа да туындылар: Фридрих де ла Мотте Фукенің 1818 жылғы «Велледа унд Джемма» романы, Эдуард Соболевскийдің 1835 жылғы «Велледа» операсы, Э. Х. Майндронның 1843–1844 жылдардағы Велледаның мәрмәр мүсіні, Франц Сигреттің «Бруктеридің пайғамбары Веледа» суреті және Пол Дукастың «Велледа» кантатасы. Жақында ғана Веледаның оқиғасын Поул Андерсон «Теңіз жұлдызы» (1991) романында, ал Линдси Дэвис «Марстың темір қолы» (1992) және «Сатурналия» (2007) туындыларында көркемдеді. Веледа Л. Уоррен Дугластың «Жылдардың пардасы» (2001) романында пайғамбар әйелден қасиетті тұлғаға айналған ретінде де бейнеленеді. Ол сонымен қатар Дэвид Дрейктің «Аждаһа иесі» (1979) романының кейіпкері. 1872 жылдың 5 қарашасында Париждік Пауль Генри Веледаның құрметіне 126 Веледа деп аталған астероидты ашты.
In her 1795 novel Velleda, ein Zauberroman (Velleda, a Magic Novel), Benedikte Naubert conflated the lives of two contemporaries, Boudica and Veleda, whom she romanticized as Boadicea and Velleda. In Naubert's work, Velleda is portrayed as a sorceress who offers Boadicea's daughters access to immortality in the magical world of Germanic goddesses, while Boadicea draws her daughters back to the real world. A large extract from Naubert's novel appeared in Shawn C. Jarvis and Jeannine Blackwell's The Queen's Mirror, as did Amalie von Helwig's 1814 story "Die Symbole" (The Symbols), in which she was called Welleda. The forms "Velleda" and "Welleda" appear to be attempts to render the name in modern German (much as Richard Wagner rendered Odin or Wōden as Wotan in his Ring cycle). Other 19th century works incorporating Veleda/Velleda/Welleda included Friedrich de la Motte Fouqué's 1818 novel, Welleda und Gemma; Eduard Sobolewski's 1835 opera Velleda; E. H. Maindron's 1843–44 marble sculpture Velleda; Franz Sigret's drawing Veleda, Prophetess of the Bructeri, and Paul Dukas' cantata Velléda. More recently, Veleda's story was fictionalized by Poul Anderson in Star of the Sea (1991), and by Lindsey Davis in The Iron Hand of Mars (1992) and Saturnalia (2007). Veleda is also referenced as a prophetess turned saint/goddess in The Veil of Years (2001) by L. Warren Douglas. She is also a character in The Dragon Lord (1979), by David Drake. On November 5, 1872, Paul Henry of Paris discovered an asteroid which was named 126 Velleda in honor of Veleda.