Кіріспе

Христиандық ниеттер мен мақсаттарды жариялайтын топтар немесе жеке тұлғалар жасаған террористік әрекеттер. Христиандық терроризм – діни терроризмнің бір түрі болып табылады. Христиан террористері, өздерінің зорлық-зомбылық тактикаларын Киелі кітапты және христиан дінін өз мақсаттары мен көзқарастарына сәйкес түсіндіру арқылы негіздейді. Христиандық терроризм басқа христиан дін өкілдеріне, басқа діндердің жақтастарына, зайырлы үкіметтерге, топтарға, жеке адамдарға немесе қоғамға жалпы түрде қарсы жасалуы мүмкін. Христиандық террористік топтарға жартылай әскери ұйымдар, секталар және басқа топтарды қорқыту мақсатымен біріге алатын адамдардың шашыраңқы топтары кіреді. Кейбір топтар дінге жат адамдарды да террористік әрекеттер жасауға ынталандырады. Жартылай әскери топтар көбінесе этникалық және саяси мақсаттармен қатар діни мақсаттарға да байланысты болады, және осы топтардың көпшілігі дәстүрлі христиан дінінің сенімдеріне қайшы келетін діни сенімдерді ұстанады.

Терминология

Христиан терроризмі терминінің тура мағынасы күмәнді. Ол академиялық әдебиеттерде түрлі іс-әрекеттер мен сенімдерді сипаттау үшін қолданылады. Босниядағыдай, этникалық, экономикалық және саяси себептері әртүрлі қақтығыстарда терроризмнің себебі ретінде дін көрсетілуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, олардың діни сенімдерімен байланысты болса да, «христиан терроризмі» термині мәселелі болып табылады. Аз ұлт өкілдерін қорқыту және эпизодтық зорлық актілері көбінесе терроризм деп аталмайды. Дегенмен, 2015 жылы американдықтардың көпшілігі, демократтар мен республикашылдардың арасында, «аборт провайдерлеріне жасалған шабуылдар ішкі терроризм деп есептелуі керек» деген пікірде болды.

Батырманың зақымы

Британиядағы жаңа заманның басында Реформация және оған қарсылық көрсеткендердің арасында діни қақтығыстар болды. 1605 жылғы ұнтақ заговор – ағылшын католиктерінің тобының протестант король Джеймс I-ді өлтіруге және Англия үкіметінің орталығы – Вестминстер сарайын жарылтуға жасаған сәтсіз әрекеті еді. Он жетінші ғасырда діни терроризм немесе жалпы терроризм ұғымы пайда болмаса да, Дэвид К. Рапопорт пен Линдсей Клутербак бұл заговордың жарылғыш заттарды қолдануының 19 ғасырдағы анархистік терроризмнің алғашқы белгісі болғанын айтады. Сью Махан мен Памала Л. Гризет бұл оқиғаны діни терроризм актісі деп санайды, олар: «Фокс және оның серіктері өз әрекеттерін дінмен ақтады» деп жазады. Питер Штейнфелс бұл жоспарды діни терроризмнің маңызды мысалы ретінде сипаттайды.

Қазалаулар

Румыниядағы Шығыс православиелік христиандыққа ықпал еткен, Яд Вашем мен Стэнли Г. Пейне сәйкесінше антисемиттік және фашистік деп сипаттаған, мысалы, Темір гвардия және Ланчиери сияқты қозғалыстар Бухарест погромына қатысып, 1930 жылдары көптеген саяси себептермен жасалған кісі өлтірулерге жауапты болды.

Ку-клукс-клан

1861-1865 жылдардағы Америка Азамат соғысынан кейін бұрынғы Конфедерация сарбаздары Ку-Клукс-Клан (KKK) ұйымын құрды. Бастапқыда Ку-Клукс-Клан әлеуметтік клуб болған, бірақ құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң, оны "түндегі шабуылшылар" тобы басып алды. Содан кейін олар өрт қою, ұрып-сапалау, мүлікті жою, линчелеу, кісі өлтіру, зорлау, қаралап-жабу, қамшылау және сайлаушыларды қорқыту сияқты зорлық-зомбылық әрекеттер жасауға кірісті. Клан жаңадан босатылған құлдарды, "кілемшелерді", "жергіліктілерді опасыздық жасағандарды" және Одақ әскерін нысанаға алды. Кланның бұл нұсқасы 1870 жылдары жойылды, бірақ 1915 жылы расизм, ксенофобия, нативизм және католиктерге қарсылық кең таралған кезде Грузияда протестанттар басқаратын Кланның жаңа нұсқасы құрылды. Бұл нұсқа географиялық аумағын кеңейтіп, алғашқы Кланға қарағанда нысаналар тізімін арттырды. Католиктерге қарсы күшті ұстанымда болған 1915 жылғы Клан, ашық түрде протестанттық христиандық террористік идеологияны жақтады, оның сенімдері протестанттық христиандықтағы "діни негізге" ішінара негізделген. Олар еврейлерді, католиктерді және басқа да әлеуметтік, этникалық және діни азшылықтарды, сондай-ақ неке адалдығын сақтамағандар, қарызын төлемегендер, құмар ойыншылар және алкогольге тәуелділер сияқты "әдепсіз" мінез-құлық танытқандарды нысанаға алды. ККК-нің мақсатының бірі ертеден бері "Америкада кез келген құралмен протестанттық христиандық құндылықтарды қайта орнату" болды және олар "Иса – алғашқы Клан мүшесі" деп сенді. ККК мүшелері христиандық моральды сақтауға ант берсе де, христиан дінінің барлық тармақтары дерлік ККК-ны ресми түрде айыптады. 1915 жылдан бастап "екінші дәуір" Клан мүшелері кресттерді өртеуді бастады (бұл 1915 жылғы "Бір ұлттың тууы" фильмінен алынған). Қазіргі Клан ұйымдары АҚШ-тағы ішкі терроризм актілерімен байланысты.

Қазіргі терроризмнің басталуы

Американдық дін академиясының бұрынғы президенті Марк Юргенсмайер, батыс ұлтшылдығының үлгілеріне сенімнің отаршылықтан кейінгі құлдырауы және жаһанданудың күшеюі салдарынан, суық соғыстан кейін діни ұлтшылдық жаһандық деңгейде өркендеді деп санайды. Юргенсмайер заманауи христиан террористерін "Әлжирден Айдахоға дейінгі діни белсенділердің" бір бөлігі деп жіктейді, олар секулярлық үкіметтерді өте ынталы жек көреді және көптеген секулярлық қоғам азаматтары заманауи, теңдікке негізделген демократия деп есептейтін қираған орында, құдайға бағынған әлеуметтік тәртіп орнату үшін революциялық өзгерістер жасау армандайды. Терроризм сарапашысы Дейвид Рапопорттың пікірінше, терроризмнің "діни толқыны" немесе циклы шамамен 1979 жылдан қазіргі уақытқа дейін созылып келеді. Рапопорттың сөзіне қарағанда, бұл толқынның ең басты белгісі – ислами терроризм, бірақ оған христиандар және ислами терроризмнің ықпалына түскен басқа да діни топтардың терроризм түрлері де кіреді.

Мәсіхшілердің ынта-жігерінің негізі

Сан алуан адамдар мен топтар өздерінің христиан діні немесе христиандық сенімдерін террористік әрекеттеріне себеп деп көрсеткен. Бұл олардың христиан дінін өздерінің кім екендігінің және өмір сүруінің басты себебі деп қарастыратынын білдіреді, әсіресе басқа топтардың кім екендігі мен өмір сүруіне қатысты, оларды қауіпті және христиан емес деп санайды. Террористер өздерінің Библияға немесе христиандық сенімдерге берген түсіндірмелерін де осы әрекеттерге итергіш күш ретінде келтіре алады. Сондай-ақ, христиан дінін жақтастарды ынталандыру немесе саяси қолдау немесе қорғау алу үшін де мотивация ретінде пайдалануға болады. Бұл себептердің бәрі бір-бірінен тәуелсіз емес және көбінесе күрделі байланыста болады.

Христиандықтың өзіндік ерекшелігі

Дін көбінесе этникалық идентичностьпен, экономикалық жағдайымен және өзіндік бейнемен тығыз байланысты. Егер христиандар тобы қауіп сезінсе, дін – "біз бен олар" деген ойды қалыптастыру үшін қолданылатын, мәдени маңызы бар нақты белгіге айналады. Бұл әсіресе екі топтың да ұқсас мәдени топқа жататын жағдайларда жиі кездеседі, мысалы, Югославияның тарауы және Угандадағы Құдайға қарсылық көрсету армиясы. Қарсыласатын этностар әртүрлі болғанда, тері түсінің айырмашылығы және/немесе мәдени дәстүрлер екінші жақты анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда террористер өздерін христиандар деп атауы мүмкін, бірақ олардың қозғаушы күші христиандық сенімдердің нақты түсіндірмесі болмайды. Мұндай кезде христиандық – тікелей идеологиялық емес, мәдени ықпалдарды көрсететін белгі. Бұл мәдени христиандық идентичность террористердің санасында басқа топты жамандау арқылы немесе оның қаупін үлкейту арқылы БАҚ және үкіметтік дереккөздермен нығайтылады. Этно-діни шиеленісті саясаттастыру Орталық Африка Республикасындағы зорлық-зомбылыққа елеулі үлес қосады. Осындай террористік мотивацияның нысандары басқа діндер мен конфессиялар болуы мүмкін, сонымен қатар қылмыскерге қауіп төндіреді деп санайтын адамдар да болуы мүмкін, мысалы, ЛГБТ қоғамының өкілдері немесе қылмыскердің өзіндік көзқарасына сәйкес келмейтін кез келген топтың мүшелері. Егер қарсыласатын топ та христиан болса, бірақ басқа конфессияға жатса, ол көбінесе христиан емес немесе христианға қарсы деп айыпталады. Мысалы, өзін протестант фундаменталисі деп жариялаған "Оранж еріктілерінің" жетекшісі, католик шіркеулеріне жасаған шабуылдарын "Антихристтің бекіністері" деп қорғады.

Христиандық мораль немесе теологияның түсіндірмелері

Қылмыскерлер өз әрекеттерін ақтау үшін және оларды тудыратын себеп ретінде христиан дінін жиі пайдаланады. Кейде олар заңсыз зорлық-зомбылық әрекеттерін ақтау үшін белгілі бір шіркеудің атын келтіреді. Дегенмен, олардың қалыптасқан христиан догмасынан өзгеше, жеке теологиялық көзқарастары болуы мүмкін. 2022 жылдың 12 желтоқсанында Австралияның Квинсленд штатындағы Виамбиллада алты адамның қаза болуына әкеп соққан христиан фундаментализмінің террористік шабуылы болды. Полиция террористердің мотивациясы ретінде мыңжылдыққа дейінгі сенімді атады.

Психикалық денсаулық

Психикалық денсаулықтың түрлі жағдайлары мен аурулары көптеген, және олардың зорлық-зомбылыққа әкелуі өте сирек. Террористтің психикалық денсаулығын объективті түрде анықтау көптеген факторлармен қиындатылады. Христиандық ынталандырумен әрекет ететін террористер туралы нақты статистикалық мәліметтер өте аз. Дегенмен, Гиллдің сөзіне сәйкес, оң жақтағы радикалдардың шамамен 30 пайызы, бір мәселемен айналысатындардың 52 пайызы және террористік ұйымдардағы адамдардың 8 пайызы психикалық ауруға шалдыққан.

Террористердің тактикасы

Христиандыққа негізделгенін мәлімдейтін террористер жеке немесе топтап әрекет ете алады. Кінәлінің толығымен жеке әрекет еткені немесе діни немесе саяси топтың ықпалымен әрекет еткенін анықтау көбінесе қиын. Осы мәселе Ислам терроризміне немесе кез келген діни немесе саяси себептермен жасалған террорлық актіге де қатысты.

Абортқа қарсы зорлық-зомбылық

2001 жылдың 16 шілдесінде Питер Джеймс Найт жеке аборт жасайтын Шығыс Мельбурн фертильділік клиникасына мылтық және басқа да қару-жарақтармен, соның ішінде 16 литр керосин, үш тұтандырғыш, шамдар, 30 ауыздық және "Қызметкерлердің бірі қаза болған оқиғаның салдарынан бүгін барлық жазылу уақыттары тоқтатылды, өкінішпен хабарлаймыз" деген жазбамен кірді. Кейін Найт клиникадағы барлығын өлтіру және Мельбурндағы барлық аборт клиникаларына шабуыл жасау ниетін білдірді. Ол клиника ішіндегі барлық пациенттер мен қызметкерлерді ұстап тұру үшін қолмен жасалған ауыздықтар мен есік тоқтағыштарын дайындады. Ол 44 жастағы күзетші Стивен Гордон Роджерсті кеудесіне атқан, ол осы оқиғадан көз жұмды. Қызметкерлер мен клиенттер оны көп ұзамай ұстап алды. Ол 15 қызметкерді және 26 пациентті тірідей өртеп өлтіруді жоспарлаған. Психиатр Дон Сендипатидің сөзіне сүйенсек, Найт Киелі кітапты өзіндік түсінікпен қабылдады және өзінің христиандық сенімдеріне берілді. Ол абортқа қарсы крест жорығын бастау қажет деп ойлады. АҚШ-тағы сирек аборт жасайтын дәрігерлердің бірі Джордж Тиллер абортқа қарсы зорлық-зомбылықтың жиі нысаны болды және 2009 жылы Скотт Родер оны шіркеуінің кіреберісінде өлтірді. Сол күні шіркеуде Тиллермен бірге жұмыс істеген куәгер сотқа Родердің кіреберіске кіріп, дәрігердің басына тапаншаны бағыштап, оқ атқанын айтты. Сотта Родер Тиллерді өлтіргенін мойындады және оны туылмаған балалардың өмірін қорғау үшін жасағанын мәлімдеді. Ол бірінші дәрежелі кісі өлтіруде айыпталып, өмір бойына түрмеге кесілді. Сотта ол Құдай "әділ қанның әрбір тамшысын өшіреді" деді, сондай-ақ Құдайдың Америка Құрама Штаттарына қарсы үкімі "бұл жерге далалық желдей соғады" деп мәлімдеді. Тиллер 1993 жылы абортқа қарсы белсенді Шеллі Шеннонның қолынан жарақаттанған, ол аборт жасаушыларды Гитлермен салыстырып, абортты тоқтату үшін "негізді күш" қажет деп сенді. Шеннон Тиллерді атуы үшін 10 жылға бас бостандығынан айырылды, кейін ол Калифорния, Невада және Орегон штаттарындағы аборт клиникаларын қиратып, өртеп жібергенін мойындады. Джеймс Копп Буффало аймағында аборт қызметтерін ұсынған акушер-гинеколог доктор Барнетт Слепианды өлтіргені үшін кінәлі деп танылды және ол Канададағы бірнеше аборт жасаушыларды атуда күдікті ретінде аталды. 1998 жылдың қазан айында Копп Слепианның үйінің артындағы орманда жасырынып, оны терезеден жоғары қуатты мылтықпен атып, отбасымен бірге ас үйінде тұрған кезде өлтірді. Слепиан әкесінің ескерткішінде болғаннан кейін үйіне оралғанда оққа ұшты. Копп 2001 жылы тұтқындалып, АҚШ-қа қайтарылғанға дейін Мексика, Ирландия және Францияда екі жарым жылдан астам қашып жүрді. 2003 жылы ол екінші дәрежелі кісі өлтіруде айыпталып, 25 жылға бас бостандығынан айырылды. 2007 жылы ол тағы бір федералдық айып бойынша айыпталып, өмір бойына түрмеге кесілді. Канада билігі Коппты Канададағы аборт қызметтерін ұсынатын адамдарға жасалған бірнеше зиянсыз шабуылдарда күдікті деп санайды, өйткені ол олардың үйлерінің терезелері арқылы атып жіберді деп санайды. Ол 1995 жылы Онтариодағы аборт қызметтерін ұсынатын доктор Хью Шортты өлтіруге талпынғаны үшін айыпталды, бірақ Нью-Йоркте сотталғаннан кейін айыптар алынып тасталды. Канада полициясы оны 1997 жылы Виннипегте доктор Джек Файнманды атуда күдікті деп атады, сондай-ақ 1994 жылы Ванкуверде доктор Гарсон Ромалисті атуда күдікті деп атады, бұл Канадада аборт жасаушыға жасалған алғашқы шабуыл болды. 2015 жылдың қараша айында Колорадо Спрингс қаласындағы жоспарланған әрекеттерде үш адам қаза тауып, тоғыз адам жарақат алды, бұл Колорадо губернаторы Джон Хикенлупер бұл оқиғаны "терроризмнің бір түрі" деп сипаттады. Атушы Роберт Льюис Дир "сасқан" деп сипатталды, өйткені ол марихуана интернет-форумында "күнәкарлар" соңғы күндерде "тозақта жанады" деп жазған, сондай-ақ марихуана тарту және әйелдерге жыныстық қатынас жасау туралы жазған. Ол "Құдайдың әскерін" мақтап, аборт клиникаларына шабуыл жасау "Құдайдың ісі" екенін айтты. Дирдің бұрынғы әйелі оның жоспарланған әрекеттер клиникасының кілтіне желім жаққанын айтты, ал ажырасуға қатысты сот құжаттарында "Ол өзін христианмын деп санайды және өте евангелистік, бірақ оның іс-әрекеттерінде Киелі кітапқа сәйкес келмейді. Ол құтқарылатынына сенгенше, қалағанын істей алады дейді. Ол әлемнің аяқталуын қатты күтеді" деді. Билік өкілдері оның тұтқындалғаннан кейін сұхбатта "бала бөліктері болмайды" деп айтқанын мәлімдеді. "Құдайдың әскері" – американдық христиандық террористік ұйым, оның мүшелері абортқа қарсы зорлық-зомбылық жасады.

Азшылықтарға қарсы зорлық-зомбылық

Гари Матсон мен Уинфилд Моудер – Реддинг, Калифорния қаласынан шыққан геи жұп, оларды 1999 жылы Бенджамин Мэтью Уильямс пен Джеймс Тайлер Уильямс өлтірді. Көршілер Уильямс ағайындыларының отбасы христиандық фундаментализм нанымдарымен белгілі болғанын, сондай-ақ олардың үйінен жиі уағыздар мен діни музыка жазбалары естілетінін айтты. Осы қылмысты жасаған екеуінің «Христиандық сәйкестік» қозғалысына байланысы бар деп саналады. Сондай-ақ, олар үш синагогқа жасалған 18 өртке қатысы бар деген күдік туды. 1996 жылы өзін Финеас діни қызметкерлері деп таныстырған үш адам – Чарльз Барби, Роберт Берри және Джей Мерелл – екі банк тонауы мен банктердегі жарылыс, Спокан газетіне жасалған жарылыс және Вашингтон штатындағы «Жоспарланған аталық» клиникасына жасалған жарылыс ісі бойынша айыпталды. Бұл адамдар христиандық жекелік теориясының антисемитшіл идеологтары болып табылды, олар Құдайдың олардан зорлық-зомбылық шабуылдарын жасауын қалағанына және мұндай шабуылдар арий нәсілінің үстемдігін жеделдетуіне сенді. 2015 жылы 63 жастағы инженер-механик Роберт Доггарт, Нью-Йорк штатының Делавэр округіндегі исламдық ауылы Исламбергке шабуыл жасау мақсатымен қару-жарақ жинап, діни мүліктің зақымдануына немесе жойылуына бағытталған азаматтық құқықтарды бұзуға шақыруы үшін айыпталды. Бірнеше жеке әскери топтардың мүшесі Доггарт ФБР өкілімен телефон арқылы сөйлескен кезде «500 оқ-дәрісі» бар M4 карабині бар екенін және оны Делавэр округінің анклавына, сондай-ақ тапанша, «Молотов коктейлі» және шабуырмен алып кетуге ниеттенгенін мәлімдеді. ФБР өкілінің жазған мәліметтеріне сәйкес, ол «егер шабуырға келсек, біз оларды тіл-кеспек етеміз» деген. Доггарт бұрын Теннесси штатының Довер қаласында орналасқан «жихадистердің оқу лагері» деп сипатталған жерге барып, бұл мәлімдемелердің жалған екенін анықтаған. Сәуір айында Доггарт өзінің кінәлі екенін мойындады және ол «мемлекетаралық сауда арқылы біреуге зиян келтіру туралы нақты қауіпті хабарлама жібергенін» мәлімдеді. Алайда сот келісімі оның іс жүзінде нақты қауіпті құрауына жеткілікті фактілерді қамтымайды деп танылды. Доггарт өзін «Христиандық Ұлттық (Конгрегациялық) шіркеуінің» (көрінетін, Конгрегациялық христиан шіркеулерінің ұлттық қауымдастығы) христиан пасторы деп сипаттайды. Оған тағылған ешбір айып терроризммен байланысты емес, бірақ кейбір топтар оның әрекеттерін осылай сипаттады. Окленд университетінің профессоры Дуглас Пратт, діни терроризм саласындағы халықаралық сарапшы, жаңазеландиялық Крайстчерч қаласындағы мешітке жасалған австралиялық Брентон Харрисон Тарранттың шабуылы, оның салдарынан 51 адам қаза тауып, тағы 50-ден астам адам (көбінесе мұсылмандар) жарақаттанды, «христиандық терроризм» және ақ нәсілшілдіктің бір түрі екенін айтты. Тарранттың «Ұлы алмасу» манифесті, француздық өте оңшыл конспирациялық теориясының атымен аталған, Бірінші крест жорығын бұйырған Папа Урбан II-нің сөздерін келтіріп, Иерусалимді қайтаруды талап етті, 11 жасар швед қызы Эбба Акерлундтың өлімі туралы, НАТО-ның Косовоға араласуы туралы мәлімдемелер жасады, Тарранттың Стамбулдың (Константинополь) Түркиядан алынып, христиандардың қолына қайтарылуын қалағанын және шабуылдардың басты себебі исламға қарсы кек алу екенін мәлімдеді. Шабуыл жасаған адамның мылтықтарында ақ нәсілшілдіктің белгілері және мұсылмандарға қарсы күрес жүргізген тарихи мұсылман емес тұлғалардың есімдері, мысалы, Шарль Мартель, Скандербег және Бажо Пивлянин, сондай-ақ 732 жылғы Тур шайқасы мен 1683 жылғы Вена шайқасы туралы жазылған. Питтсбургтегі «Өмір ағашы» синагогына шабуыл жасаған Роберт Бауэрс өзінің бұрынғы «Габ» шолуында Иса Мәсіх туралы Киелі кітаптан үзінді келтірген. Сол сияқты, Поуэй синагогына шабуыл жасаған күдікті Джон Т. Эрнест те өзінің шабуылын ақтау үшін Киелі кітаптан үзінділер келтірді және 2019 жылдың наурыз айында Калифорния штатының Эскондидо қаласында мешітті өртеп жіберуге тырысты, бірақ сәтті болмады.