Кіріспе

Шахматтағы ойыншылардың теңдікке келісуімен байланысты термин. Шахмат ойыны келісім бойынша теңдікпен аяқталуы мүмкін. Ойыншы кез келген уақытта теңдік ұсынуы мүмкін; егер қарсыласы қабылдаса, ойын теңдік деп есептеледі. Кейбір жарыстарда келісім бойынша теңдікке шектеулер қойылуы мүмкін; мысалы, теңдік ұсыныстары төрешінің қалауына байланысты болуы мүмкін, немесе 30 немесе 40 жүрістен бұрын тыйым салынуы мүмкін, тіпті толығымен тыйым салынуы да мүмкін. Шахматтағы теңдіктердің көпшілігі келісім арқылы туындайды. FIDE ережелеріне сәйкес, жүріс жасағаннан кейін және таймерді басудан бұрын теңдік ұсынылуы керек, содан кейін нәтижелер тізімінде (=) деп белгіленеді. Дегенмен, кез келген уақытта жасалған теңдік ұсынысы жарамды. Егер ойыншы жүріс жасамас бұрын теңдік ұсынса, қарсыласы ұсынысты қабылдау не қабылдамау үшін алдымен жүріс жасауды сұрауға құқылы. Бір рет ұсынылғаннан кейін, теңдік ұсынысын кері алуға болмайды және ол қабылданбағанша жарамды болып табылады. Ойыншы «Теңдікке келісесіз бе?» немесе осыған ұқсас сұрақтар арқылы теңдік ұсынуы мүмкін; француз тіліндегі «remis» сөзі (сөзбе-сөз «қайта орнату») халықаралық деңгейде теңдік ұсынысы ретінде түсініледі және егер ойыншылардың ортақ тілі болмаса қолданылуы мүмкін. Ойыншылар теңдік ұсыну және қабылдау үшін тек бас издеу арқылы да келісе алады. Теңдік ұсынысын ауызша немесе жүріс жасау арқылы қабылдауға не қабылдамауға болады. Егер екі ойыншы да жеңуге күш жұмсамай, жиырмадан аз жүріс ішінде теңдікке келсе, бұл «үлкен шебер теңдігі» деп аталады. Көптеген шахматшылар мен ұйымдастырушылар үлкен шеберлердің теңдіктерін жақтырмайды және оларды ынталандырмауға тырысады, мысалы, 30-шы жүріске дейін теңдік ұсынуға тыйым салу арқылы. Алайда, кәсіби ойыншылар үлкен шеберлердің теңдіктерін қорғап, турнир кезінде энергияны сақтау үшін олардың маңызды екенін айтады.

Етіктік

Кез келген уақытта теңдік ұсынылуы мүмкін, бірақ логикаға қайшы ұсыныстар 11.5-бапты бұзу қаупін тудырады, онда былай делінген: "Көрнектің назарын аудару немесе оны жалықтыруға тыйым салынады. Бұл [ ] теңдік ұсыныстарының ақылға сыймайтын түрлерін қамтиды [.]". Бұл ереже төрешінің дискрециясымен қолданылады; мысалы, қарсылас ойлап жатқанда дауыспен теңдік ұсынған ойыншы уақыт жоғалтуы немесе тіпті ойыннан айырылуы мүмкін, бірақ өз кезегі келмегенде, жағдайы нашар болғанда теңдік ұсынған ойыншыға жаза берілмейді. Кез келген уақытта шахматшылар теориялық тұрғыдан тең болатын, бірақ үстемдік ететін эндшпильді ойнауды жаман әдет санаған. Мұндай жағдайларда, үстемдік ететін тараптан теңдік ұсынылуы күтілген. ФИДЕ ережелерінде жазылмаған, бірақ кеңінен сақталатын теңдік ұсыныстарына қатысты белгілі бір мінез-құлық нормалары бар. Мысалы, көптеген шахматшылар, егер қарсылас теңдік ұсынғанша, бір рет теңдік ұсынған ойыншының қайтадан ұсынуын жаман әдет деп санайды. Мұндай қайталап ұсынылатын теңдіктер кейде төрешінің 11.5-бап бойынша шара қолдануына жеткілікті себеп болып саналады. Жақсы мүмкіндік болмағанда, тіпті жеңіске жету мүмкіндігі жоқ болса да, теңдік ұсынуы жаман әдет саналады. Гарри Каспаров өзінің жағдайы нашар болғанда теңдік ұсынатын гроссмейстерлерді жиі сынап тұрады. Дегенмен, мұндай ұсыныстар кейде психологиялық амал ретінде қолданылады. Диаграммадағы жағдай Самуэль Решевский – Фотийс Мастихиадис ойынында (Дубровник, 1950) туындады. Решевский 24. Nd2? қозғалысын жасады және 24...Nxf2 қозғалысының өте жаман жағдайға әкелетінін бірден байқады. Жылдам ойланып, ол қарсыласына теңдік ұсынды, ал қарсыласы өз ескермесіне қозғалысты жазып жатқан еді. Кішіше мастер Мастихиадис, атақты қарсыласына қарсы жарты ұпайға қол жеткізгеніне қатты қуанды және ұсынысты қабылдамас бұрын жағдайды тексеруге уақыт таппады. 1981 жылы Гарри Каспаров пен Анатолий Карпов арасындағы ойында теңдік ұсыну процедурасы туралы ереже бұзылды. Каспаров 17. Ra2 қозғалысын жасады және теңдік ұсынды. Карпов дереу 17...Be7 деп жауап берді, содан кейін "Қозғалыс жаса!" деді, бұл ережені бұзу болды. Каспаров 18. b5 қозғалысын жасады, содан кейін Карпов теңдікті қабылдады. 1958 жылы Тигран Петросян мен Бобби Фишер арасындағы ойында Фишер алдымен қозғалыс жасамай теңдік ұсынды, оны Петросян қабылдады. Ол өзінің "Менің 60 есте қаларлық ойыным" кітабында былай түсіндіреді: Мен теңдік ұсындым, бірақ бұл жаман әдет екенін түсінбедім. Петросян 67. Rxg6+ [ ] 68. Kxg6 Kb1 69. f8=Q c2 теңдігімен ойынды аяқтағаннан кейін теңдік ұсынысын ұзартуы керек еді. (Патша мен пілдің эндшпиліне қараңыз.)

Іс жүзіндегі ескертулер

Кейде ойыншылар сыртқы факторларды ескере отырып, теңдік ұсынысын жасайды. 1977 жылы Виктор Корчной мен бұрынғы әлем чемпионы Тигран Петросян 1978 жылғы әлем чемпионатына үміткерді анықтау үшін он екі партиядан тұратын кандидаттар матчының ширек финалын өткізді. Он бір партиядан кейін Корчной бір ұпаймен көш бастады, сондықтан жартылай финалға өту үшін оған соңғы партияда тең ойнау жеткілікті болды. Корчной, қара түспен ойнап, бұл партияда жеңіске жетіп жатқан болатын, бірақ 40-шы жүрістен кейін теңдік ұсынды. Эдмар Меднистің сөзінше, бұл «әдепті және практикалық шешім» болды. Корчной кейіннен Анатолий Карповқа қарсы әлем чемпионатына үміткер ретінде сәтті болмады. Кейде, бір немесе екі ойыншының уақыт шектеулері теңдікке келісуге түрткіс болуы мүмкін. Ыңғайлы жағдайға ие болған, бірақ уақыты шектеулі ойыншы, уақыты бітіп қалғандықтан жеңіліске ұшырамас үшін теңдікке келісуі мүмкін, ал қарсыласы да өзінің қолайсыз жағдайына байланысты теңдікке келісуге дайын болуы мүмкін.

Үлкен шеберлік жеребесі

Қысқа тең түсу – бұл өте аз ходтан кейін, әдетте жоғары дәрежелі ойыншылар арасында болатын тең түсу. Британдық шебер П. Х. Кларк қысқа тең түсудің пайдалы жақтары туралы былай деп жазды: Егер сіз Ботвинниктей болмасаңыз – ал кім болсын – күн сайын толық күшпен ойнауға үміт ете алмайсыз. Техникалық тең түсулер – энергияны сақтаудың қажетті тәсілі. Осылайша, олар ойын деңгейін төмендетпей, керісінше көтеруге көмектеседі. Екінші Пятигорский кубогының барлық ойындары, қысқа тең түсулерді қоса, ойыншылармен түсіндірілді. Олардың екі қысқа тең түсуге қатысты пікірлері келесідей (Спасский – Петросянға қарсы және Решевский – Портишке қарсы), содан кейін басқа қысқа тең түсулерге қатысты пікірлері берілген.

Авербах пен Фишердің арасындағы дау

1958 жылы Юрий Авербах пен Бобби Фишер арасындағы ойында, ақ фигурасы бір ұпай артық болған, түсініксіз жағдайда ойыншылар тең түсуге келісті. Тең түсу туралы сұрағанда, жас Фишер: "Мен орыс гроссмейстерінен жеңіліп қалудан қорқадым, ал ол – баладан жеңіліп қалудан" деді. Авербах Фишердің тең түсу ұсынғанын және әр ойыншының уақыт бақылауына дейін 19 немесе 20 жүріс жасауға шамамен он минуты уақыты болғанын мәлімдеді.

Карпов пен Каспаров

1984 жылғы әлем шахмат чемпионатында Анатолий Карпов пен Гарри Каспаров арасында бірнеше қысқа тең нәтижелер тіркелді. Осы тең нәтиже 29-шы партияда он үш жүруден кейін орын алды. Каспаровтың түсіндіруінше, қараның ұсынысымен келісімге келді: нәтижедегі толық симметриядан кейін күресу мүмкіндіктері дерлік сарқылды. Ақ 99 минут, қара 51 минут уақыт жұмсады.

Керс пен Петросян

1962 жылы Курасаода 1963 жылғы әлем чемпионатында Михаил Ботвинникке үміткерді анықтау үшін кандидаттар турнирі өтті. Кеңес ойыншылары Тигран Петросян, Пол Керес және Эфим Геллер өзара ойындарын тең нәтижемен аяқтауға келіскенін көрсететін нақты дәлелдер бар. Осы үш ойыншының арасында өткен он екі партияның барлығы қысқа теңдіктермен аяқталды, орташа есеппен 19 жүріс жасалды. Бұл схема ең қысқа партияның – бар болғаны он төрт жүріс ойналған соңғы позициясын көрсетеді. Бұл турнирдің 28 турының 25-і болды, және Керес пен Петросян арасындағы соңғы партия еді. Боби Фишер Петросянның жеңіске қадам басқанда теңдікке келіскенін айтты, ал Ян Тимман онымен келіседі. Петросян турнирде жеңіске жетіп, Ботвинниктен чемпиондық атағын ұтып алды.

Тал Ботвинникке қарсы

1960 жылғы әлем шахмат чемпионатының 24 партиясының 21-інде Михаил Таль мен Михаил Ботвинник арасындағы ойында Таль жеңіске жету үшін жарты ұпайға ғана қол жеткізе алатын болды, сондықтан ол қаралардың жеңу мүмкіндігі жоқ жағдайға келді де, тез арада тең түсуге келісті.

Полугаевский мен Тал

1967 жылғы КСРО чемпионатында Лев Полугаевский мен Михаил Тал соңғы турға дейін бірдей ұпай санымен көш бастады. Олар сол турда бір-бірімен ойнады. 1. d4 Nf6 2. c4 e6 қозғалыстарынан кейін Полугаевский теңдік ұсынды. Тал: «Мен 2…e6 ойнадым, сосын Лев маған теңдік ұсынды. Мен келістім, бірақ сыпайылық таныту үшін тағы шамамен 12 қозғалыс жасадық, ал бірінші орын мәселесі соңғы турға шегерілді» деп түсіндірді.

Каспаров Карповқа қарсы

1986 жылғы әлем чемпионатының 20-шы партиясы алдында Каспаров үш партияны қатарынан ұтып алды, бұл есепті теңестірді. Каспаров 20-шы партияда ақ түспен ойнады, онда 21 жүрістен кейін теңдік туралы келісімге келді. Ақ 1 сағат 11 минут, ал Қара 1 сағат 52 минут уақыт жұмсады. Каспаров: "20-шы партияда біз соңында "ойнамауға" (яғни, қысқа теңдікке ұмтылуға) шешім қабылдадық. [ ] Кәсіби шахматшылардың әдеттегі теңдігі, бірақ екі ойыншының да партия алдында өзіне қойған мақсатына жеткенін түсінуге болады". Каспаров төртінші партияны қатарынан ұтырғысы келмеді, ал Карпов қара түспен теңдікке қол жеткізуді қалады.

Каспаров пен Смыслов

Каспаров 1984 жылы Василий Смысловқа қарсы матчының бір ойыны туралы былай деді: "Бәрі 'алдын ала келісілген' теңдікпен аяқталды, мен мұндай бағдарламаланған нәтижеге аса қуанбадым".

Тартуды болдырмау үшін қабылданған шаралар

Көптеген ойындар қатысушылардың қызықты күресінен кейін логикалық түрде тең аяқталады, бірақ тарих бойында теңдіктерді ынталандырмауға немесе толығымен тыйым салуға әрекеттер жасалған. Шахмат – бұл ойыншылардың кез келген уақытта, кез келген себеппен теңдікке келісе алатын жалғыз кең таралған спорт түрі. «Үлкен шеберлердің тең ойындары» көрермендер үшін де (олар тек жарты сағаттық ойынды көруі мүмкін, онда ештеңе қызықты болмайды) және демеушілер үшін де (бұл жағдайларда бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығы төмендеп, олар зиян көреді) қанағаттандырмайтындықтан, жылдар бойы ойыншыларды теңдікке келісуден қайтару үшін түрлі шаралар қабылданды.

Белгілі бір қимылдан бұрын теңдік ұсынылмайды

1929 жылы ФИДЕ шахмат ережелерінің бірінші басылымы келісім бойынша тең ойнау үшін кемінде отыз жүріс жасалуын талап етті. Бұл ереже 1952 жылы ережелер қайта қаралып жаңартылғанда күштен шығарылды. 1954 жылы ФИДЕ осы ережені қайта енгізу туралы өтінішті қабылдамады, бірақ бұл ережеге келісудің, егер бәсеке басталмас бұрын жасалса, әдепсіз және спорттық емес екенін мәлімдеді. ФИДЕ директорлардың осы ережені үнемі бұзатын ойыншыларды жазалау керектігін айтты, бірақ бұл ойыншыларға тиетіндей әсер етпеді. 1962 жылы ФИДЕ отыздан кем жүріс жасап, келісім бойынша тең ойнауға қарсы ережені қайта енгізді, бірақ директорлар ерекше жағдайларда осыған рұқсат бере алатын болды. ФИДЕ осы ережені күшіне енгізуді жоспарлаған және жаза ретінде екі ойыншы да ойынды ұтыруы мүмкін еді. Дегенмен, ойыншылар оны елемеді немесе қасақана үш рет қайталау арқылы одан қашып өтті. Директорлар осы ережені орындауға қабілетсіз немесе ықылассız болды. 1963 жылы ФИДЕ осы ережені күшейтуге тағы бір әрекет жасады. Отыз жүріс жасамас бұрын келісім бойынша тең ойнауға тыйым салынды, ал екі ойыншы да ойынды жоғалтты. Директорлар осы ережені айналып өту үшін позицияны қайталау арқылы жасалған тең ойнауларды тексеруге міндетті болды. Бұл ереже 1964 жылы алынып тасталды, себебі ол белсенді ойынға ынталандырмайды деген шешім қабылданды. 2003 жылы гроссмейстер Морис Эшли «Тең ұсыныстың соңы?» деген мақала жазды, ол шахмат турнирлерінде жылдам келісіммен тең ойнаудың алдын алу жолдары туралы талқылауды қозғады. Эшли 50-ші жүріске дейін тең ұсыныстарға рұқсат етілмеуін ұсынды. 2003 жылы Нью-Йоркте өткен Generation Chess International турнирінде елуінші жүріске дейін тең ойнауға келісуге тыйым салынды (үш рет қайталау немесе пат сияқты басқа тәсілдермен тең ойнауға кез келген уақытта рұқсат етілді). 2016 және 2018 жылғы Әлем чемпионаттарында ойыншыларға 30-шы жүріске дейін теңдікке келісуге рұқсат етілмеді. 2021 және 2023 жылғы чемпионаттарда бұл мерзім 40-қа дейін ұзартылды.

Ойынды қайталаңыз (гладиатор шашкасы)

1862 жылы Лондонда өткен алғашқы халықаралық дөңгелек турнирінде тең ойналған партиялар шешуші нәтиже шыққанша қайта ойналуға тиіс болды. 2006 жылы Дания шахмат чемпионатында осыған ұқсас формат, "гладиатор шахматы" деп аталды, енгізілді. FIDE шенеуніктері ұсынған, қауқыпты "теңдікке" қарсы ем – қабылданған теңдік ұсынысынан кейін жылдам уақыт бақылаумен партия ойнау арқылы теңдіктерді толығымен жою, осылайша әрқашан жеңімпаз бен жеңілгеннің болуын қамтамасыз ету. Бұл ұсыныстың бір кемшілігі – екі ойыншы да турнирдегі партияда тез теңдікке келісіп, содан кейін мәселені шешу үшін жылдам шахмат партиясын ойнауы мүмкін. FIDE 128 ойыншыдан тұратын турнирінде турнирлік уақыт бақылаумен өткен көптеген матчтарда теңдік орын алып, келесі кезеңге өту жылдам (бір партияға отыз минут) немесе блиц (бес минут) партиялары арқылы шешілді.

3-1-0 балл жүйесі

3-1-0 баллдық жүйе жеңіске үш ұпай, тең түсуге бір ұпай, ал жеңіліске ұпай бермейді. Бұл жүйе тең түсулерді ынталандырмайды, себебі тең түсудің құны бұрынғы құнының үштен екі бөлігіне ғана тең. ФИФА 1994 жылы футбол матчтарында осы жүйені қабылдады, ал оған дейін әлемнің көптеген лигалары оны табысты түрде қолданып, тең түсулердің санын азайтуға қол жеткізген. Бұрын ФИФА 2-1-0 баллдық жүйені қолданған, ол бүгінгі күні шахматта қолданылатын жүйемен бірдей: жеңіске бір ұпай, тең түсуге жарты ұпай, ал жеңіліске ұпай берілмейді. 3-1-0 жүйесі алғаш рет 2003 жылы Липпштадт шахмат турнирінде және 2008 жылы Бильбао шахмат турнирінде қолданылды. 1964 жылы ФИДЕ конгресінде Пуэрто-Рико делегаты жеңіске төрт ұпай, тең түсуге екі ұпай, ойынға қатысып жеңіліске ұпай, ал матчты өткізіп алмаған жағдайда ұпай бермеуді ұсынды. Бұл 3-1-0 жүйесімен тең келеді, бірақ матчты өткізіп алмаған жағдайда бір ұпай айыппұл салынады. Бұл ұсынысты бұрын Исаак Кашдан да жасаған, бірақ ол іске асырылмады. Бұл жүйеге кейбір сын айтылды. GM Ларри Кауфман тең түсулердің көп болу себебінің ынталандыру емес, шахматтың өзіне тән екенін атап өтті: ақтардың бірінші жүріс артықшылығы бар, бірақ оның күшпен жеңуге жеткілікті еместігін айтты. Сондықтан қаралар тең түсуді жақсы нәтиже деп санауы керек және олар осы үшін жазаланбауы тиіс. Кауфман 3-1-0 жүйесі бойынша шахматтың "батылдар ойынына" айналатынын айтады, яғни кім бірінші мойынсұнып, тең түсудің қолайсыз нәтижесінен қашу үшін қате жүріс жасайды? Сондай-ақ, 3-1-0 жүйесі ойыншыларды тең түсуге келісудің орнына бір-бірімен жеңіске жету үшін күресуге ынталандырады және команда ретінде алдауға оңай жағдай жасайды. (Ойыншылар тобы ашық турнирге қатысады; олардың біреуі максималды ұпай мен жүлде қорының бөлігін алу үшін таңдалады, ал қалғандары сол ойыншыға өз ойындарын ұтырады; содан кейін жүлде команда мүшелері арасында бөліседі. Бұл жеңіске көбірек ұпай жинағанда оңайырақ болады.)

BAP балл беру жүйесі

BAP жүйесі ойыншының бірінің немесе екеуінің теңдікке келісуін ойнаған түске байланысты жеңіс/жеңіліс/теңдік үшін берілетін ұпай мөлшерін өзгерту арқылы ұнамсыз ету мақсатында жасалған: қара түспен жеңгені үшін үш ұпай, ақ түспен жеңгені үшін екі ұпай, қара түспен тең ойнағаны үшін бір ұпай, ал ақ түспен тең ойнағаны үшін немесе ақ немесе қара түспен жеңілгені үшін ұпай берілмейді. BAP жүйесін шахматқа құмар және бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясының президенті Клинт Баллард әзірледі және оны Баллардтың теңдікті болдырмау жүйесі (BAP) деп атады. Баллард BAP жүйесінің мақсатын былай түсіндірді: "Шахмат турнирлеріндегі соңғы турдағы теңдіктердің көп болуы шахматты теледидарда көрсетуге тиімсіз етеді. Көңіл көтерілмейді, драмалық шиеленіс болмайды, шахматқа теледидардан түсім түспейді. Шахмат американдық теледидар нарығында сәтті бола алмайды, егер теңдік нәтижесін сирек кездесетін жағдайға айналдырмасақ. Менің теңдікті болдырмау жүйем арқылы, барлық ойындардың тәуекел мен белгісіздікке толы, яғни драмалық мүмкіндіктерге ие күреске толы болуын қамтамасыз етуді үміттенемін". BAP жүйесі алғаш рет 2006 жылы өткен Bainbridge Slugfest турнирінде қолданылды.

Басқа балл беру жүйелері

Кейбір жеребелердің түрлері басқаларына қарағанда көбірек ұпайға ие болуы керек деген ұсыныстар жасалды. Эд Эпп ақтардың бірінші жүру артықшылығын толықтыру үшін тең ойын 0,4–0,6 ұпаймен бағалануы керек деп ұсынды.