Кіріспе

Швециядағы католик шіркеуінің рөлі туралы шолу Швециядағы католик шіркеуі – Римдегі Папамен рухани байланыстағы әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі. Ол 829 жылы Биркада архиепископ Ансгар құрған, ал 9-ғасырда Швецияның христианға айналуы кезінде одан әрі дамыды. Король Олоф Скотконунг (шамамен 970–1021 жылдар) Швецияның алғашқы христиан патшасы деп есептеледі. Орта ғасырларда континенттік мәдениет, философия және ғылым католик шіркеуі арқылы Швецияға тарады, ол мектептер, Уппсала университеті, ауруханалар, сондай-ақ монастырлар мен әйелдер монастырларын құрды. Шіркеудің бірнеше өкілдері діни саладан тыс жерде де маңызды тұлғаларға айналды. Швециядағы Реформация 1527 жылы король Густав Ваза мен оның Вестерос Риксдағы қатысушылары швед шіркеуінің Риммен рухани байланысын үзіп, оны саяси жағынан корольдікке бағынышты еткен кезде басталды. Швед шіркеуіндегі католицизмнің жағдайы туралы пікір таластары король Иоанн III (1568–1592) және Польша мен Швецияның католик королі Сигизмунд (1592–1599) билік еткен кезеңге дейін жалғасты. 1593 жылы Уппсала синодында герцог және болашақ король Карл IX-тың ықпалымен швед шіркеуі ақыры лютерандық мемлекеттік шіркеуге айналды, бұл 1599 жылы католик патшасына қарсы соғыста Карлдың жеңісімен бекітілді. 1599 жылдан 1781 жылға дейін Швецияда католиктерге қарсы үкіметтік шаралар қабылданды, оның ішінде депортациялар мен өлім жазасы да болды. Швеция королі Густав III-тің 1781 жылы қабылдаған Төзімділік туралы заң арқылы Швецияға келген жеке шетелдік католиктердің сапарына шектеулер алынып тасталды. Швед азаматтарының католик шіркеуіне өтуі 1860 жылы заңсыз деп жарияланды. 1951 жылы швед азаматтарына лютерандық шіркеуден шығуға рұқсат берілді. 1977 жылы Швециядағы католик монастырларына соңғы заңмен тыйым салынды. Дегенмен, швед тәжін мұрагерлік ету туралы заңға сәйкес, қазіргі уақытта тек Швецияда тәрбиеленген лютеран дініндегі заңды ұрпақтар ғана монарх және Швецияның мемлекет басшысы болуға құқылы. 1953 жылдан бері Швециядағы католик шіркеуін ресми түрде Стокгольм епархиясы ұсынады, ол бүкіл елді қамтиды және 2013 жылғы мәліметтер бойынша шамамен 106 873 тіркелген мүшесі бар, ал елдегі католиктердің жалпы саны шамамен 150 000-ға жетеді деген жорамал бар. Олардың көпшілігі иммигранттар, ал қалғандары – швед азаматтарынан дін ауысқандар. 2017 жылдың 21 мамырында Папа Франциск Стокгольм епархиясының басшысы епископ Андерс Арборелиусты кардинал етіп тағайындады, бұл Швециядағы католик шіркеуі үшін алғашқы оқиға болды.

Атауы

Швеция мемлекеті 2000 жылы "тіркелген діни ұйымдарға" заңды мәртебе берген кезде және осыған дейін Швецияда католик шіркеуін ұйымдастырған бірлестіктер таратылғанда, шіркеу әдеттегі атауға құқығынан айырылды. Епархия әкімшілігі бұл атаудың католик шіркеуі екенін, және олар бұл атауды заңды түрде тіркеу үшін ешқашан өтініш бермегенін ескерді. Бірнеше кіші діни ұйымдар, олардың ішінде Либералды католик шіркеуі және Ескі католик шіркеуі, өзін "католик шіркеуі" деп атауына қарсылық білдірді. Шешім Ұлыбританиядағы жағдайға ұқсас болды, онда "Рим католиктері" ұзақ жылдар бойы Англикан шіркеуінің "Англокатоликтер" деп аталатын жоғары шіркеу қозғалысынан өзгеше екенін көрсету үшін қолданылып келді. Сондықтан шіркеу қазір швед заңдары бойынша "Рим-католик шіркеуі" (шведше: "Romersk katolska kyrkan") ретінде тіркелген.

Тарих

Католик шіркеуі орта ғасырлардан бастап 16 ғасырдағы протестанттық реформацияға дейін, король Густав I Риммен байланысын үзіп, Швецияның ресми шіркеуі болды. 1593 жылы Уппсала синодында Аугсбургтік иманды қабылдаған Швеция шіркеуі лютерандық дінге көшті. 1654 жылы Швеция патшайымы Кристина католицизмге өту үшін тағынан бас тартып, үлкен сенбеушілік тудырды. Ол Ватикан гробницасында жерленген санаулы әйелдердің бірі. 1770 жылдары көрнекті либерал Андерс Чайдениус, өзі лютерандық пастор болғандықтан, король Густав III-ті католиктерді (сондай-ақ яһудилерді) Швецияға көшіруге заңдық рұқсат беруге көндірді. Дегенмен, Лютеран шіркеуі 19 ғасырдың ортасына дейін Швециядағы жалғыз заңды шіркеу болып қала берді, одан кейін басқа шіркеулерге де рұқсат берілді. Лютеран шіркеуі 2000 жылға дейін мемлекеттік шіркеу мәртебесін сақтап келді.

Солтүстік Миссиялардың Апостольдық Викариат (829-1104 жылдары)

829 жылы император Людовик Пейске швед патшасының екі елшісі келіп, олардың отандастары христиан дінін қабылдауға ниетті екенін жеткізді. Сонда ол миссия үшін архиепископ Ансгарды тағайындады. Ансгар мен оның көмекшісі, монах Витмар саудагерлермен бірге жолға шықты, бірақ олардың жортысында викингтер шабуыл жасады, сондықтан Биркаға жаяу жетуге мәжбүр болды. Архиепископ Ансгар, кейде "Солтүстік елшісі" деп аталатын ол, 829 жылы Бремен архиепископтығынан Мяларен көліндегі аралдағы Бирка қаласына келді және Швециядағы алғашқы христиандық қауымын құрды. Оның құрамында Херигар да болды, ол, әлдеқанда, алғашқы христиан швед еді. Дегенмен, Варнемдегі христиан зиратынан табылған 9 ғасырға жататын мәліметтер, христиан дінінің Ансгардан бұрын келген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, сол кезге дейін Швецияда христиан құлдар мен басқа да шетелдіктер болған болуы ықтимал. Вита Ансгариде айтылғандай, сол кездегі швед патшасы Бьёрн еді, мүмкін, Хаугидегі Бьёрн. Содан кейін, 9 ғасырдан бастап 11 ғасырдың соңына дейін Швецияда христиан діні басқа елдерде христиандықпен байланысқа түскен адамдар және Киелі Рим империясы мен Англиядан келген миссионерлер арқылы баяу дамыды. Гёталанд Швеяландтан бұрын христиан дініне өткен сияқты. Христиан дінінің кеңінен тарағанының алғашқы маңызды белгісі – король Олоф Скотконгтың шамамен 1008 жылы крещениеден өтуі болды. Адам Бремендіктің мәлімдемесіне сәйкес, Олоф Скотконга Уппсаладағы тингте ультиматум қойылды: егер ол ежелгі скандинав мифологиясына және Уппсала ғибадатханасындағы блот салтына құрмет көрсетсе, онда ол христиандық ретінде бір графтықты таңдауға құқылы болды. Ол Вестергётланды таңдады, ал Нордикалық миссиялардың апостолдық викариатына жауапты Бремен архиепископтығымен бірлесіп, Скара епархиясы құрылды, ал 1014 жылы алғашқы епископ тағайындалды: Скаралық Тюргот (шамамен 1030 жылы қайтыс болды).

Лунд шіркеулік провинциясы (11041164)

1120 жылғы Папалық құжатта Скара, Лиунга каупинг (Линчёпинг), Туна (Эскилстуна), Стрэнгнес, Сигтуна және Ароса (Вэстерас немесе мүмкін Остра Арос/Уппсала) епископтық орын ретінде есімдері аталды. Кейін 12 ғасырда Вексё және Обо да қосылды. Сонымен қатар, Сигтуна Уппсалаға көшірілді. Епархиялар 1104 жылдан бастап сол кездегі Данияға қарасты Лунд архиепископтығына бағынды. 12 және 13 ғасырларда Швеция бойынша бірнеше діни ордендер құрылды. Альвастра, Нидала және Варнем аббаттықтары цистерциандықтармен негісталды. Доминикандықтар мен францискандықтар Висби және Скара қалаларында, сондай-ақ басқа да жерлерде монастырлар ашты.

Уппсала шіркеу провинциясы (11641557)

1164 жылы Швецияға өз шіркеу провинциясы берілді, Упсалада лайықты архиепископ орналасты. Дегенмен, Швецияның шіркеу провинциясы формальды түрде Лундқа бағынышты күйінде протестанттық реформацияға дейін сақталды. 14 ғасырда Швециядағы шіркеудің ең маңызды тұлғасы – Швециялық Бригита болды. Оның көріп білулері бүкіл Еуропа бойынша рухани және саяси тұрғыдан кең танылды. Ол пападан Бригиталықтар орденін құруға рұхсат алды және Вадстена аббаттығы құрылды. Орта ғасырлар Швециядағы католик шіркеуіне бірнеше әулиелер сыйлады. Олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін Швециядағы католик шіркеуінде тойланады. Бригитадан басқа, олардың ішінде Швециялық Сигрид, Скёвделік Елена және Вадстеналық Екатерина, Нильс Германссон, Скенингтік Ингрид және Скаралық Бринвольф сияқты жергілікті қастерленгендер де болды. Қосымша қараңыз: Швед әулиелерінің тізімі.

Протестанттық реформация (16 ғасыр)

XVI ғасырда Густав Ваза патшасы Рим папасымен қарым-қатынасын үзді, сондай-ақ солтүстік Еуропаның бірнеше монархиясы да осы қадамға барып, байланысты үзіп жіберді. Бұл процестің бастауы реформаторлардың католицизмге сын айтуы болды, бірақ одан өзге, патшалық билік күшейтіліп, орталықтандырылған әскери мемлекет құруға жасалған әрекеттер сияқты, кең ауқымды әлеуметтік жағдайлар да ықпал етті. Осылайша, Католик шіркеуінен және оның ілімдерінің бір бөлігінен үзіліс, саяси-экономикалық себептермен де, теологиялық реформамен де байланысты болды. Біріншісіне қатысты келіспеушіліктер негізінен 1527 жылы Вестероста өткен Риксдагта және 1536 жылы Густав Ваза патшаның кезінде канондық құқықты жою арқылы Рим папасымен қарым-қатынастың тоқтауында көрінді. Дегенмен, бұл өзгерістер Швецияда XVI ғасырда католиктердің жоқ болғанын білдірмейді. Әрине, протестанттық реформация кезінде және одан кейін өз нанымынан оңай айырылмаған, бірақ елді тастағысы келмеген көптеген адамдар болды. Жаңа заманда, католик елдерінен келген иммигранттар лютерандық дінді тек сырттай қабылдады, бірақ олардың кейбіреулерін «жасырын католиктер» деп атауға болады. Католик шіркеуінің өкілдері елге заңсыз кіріп, шведтерді Швециядан тыс жерде католик дінбасылары болуға дайындады, бірақ олар заңды түрде елге орала алмады. Реформациядан кейін де ерекше жағдайлар болды, олар король Иоанн III және оның ұлы король Сигизмундтың билік ету кезеңдері мен 1594-1599 жылдардағы швед-поляк одағымен байланысты болды. Иоанн III патша бұл жағдайды баяулатуға тырысты. Ол 1576-1580 жылдары Швецияда қызмет еткен норвегиялық иезуит Лоренций Николайды шақырды. Кейіннен Стокгольмдегі Риддархольмендегі Collegium regium Stockholmense колледжінде жұмыс істеген тағы екі иезуит келді. Иоанн III католиктердің қасиетті Евхаристиясына қатысып, Римдегі Әулие Тақпен шведтерді католицизмге қайтару мәселесі бойынша кеңінен әңгімелесті, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Дегенмен, оның қызы католик болып тұрмысқа шықты. Реформациядан кейін Католик шіркеуінің Швецияға қайта оралуына көп уақыт кетті. Католик дін қызметкерлері кейбір католик елшіліктерінде болды, бірақ олардың ықпалы айқын себептерге байланысты шектеулі болды, өйткені Швецияда католицизм қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылды.

Уппсаладағы Синод 1593

1592 жылы король Иоанн III қайтыс болғаннан кейін герцог Карл уақытша регент (швед. riksföreståndare) болып тағайындалды. Сонымен қатар, 1593 жылы Уппсала синодында Реформация идеялары қабылданып, Швецияда ұлттық шіркеу құрылды. Осы кезде Рим папасымен байланыс толығымен үзілді. Бұл тұста Швецияда саясат дінмен, ал дін саясатпен тығыз байланысты болды. Сондықтан бұл шешімді болашақ король Сигизмундқа және оның қолдаушыларына қарсы таққа талапкер герцогтың қауқырттық қадамы ретінде қарастыруға болады, бұл ақырында Сигизмундқа қарсы соғысқа әкеп соқты.

Король Зигизмунд және швед-поляк одағы 1592-1599

Сигизмунд III патшаның таққа отыруы және 1594-1599 жылдардағы Швеция-Польша одағының құрылуы нәтижесінде протестанттық реформация тоқтатылып, діни бостандыққа жол берілді. Осы кезеңде, тағы да католиктер мемлекеттік қызметтерге тағайындалды және шеттетілген католиктерге елге оралуға немесе жайласуға рұқсат берілді.

Заңмен күштелген католикке қарсылық 15991781

1599 жылы герцог Карлдың Сигизмундқа қарсы соғыста жеңіске жеткеннен кейін барлық католиктерге тыйым салынды және өлім жазасымен елден қуылды. 1611 жылы король Карл IX қайтыс болғаннан кейін, католик елдерінің елшілері мен олардың туыстары, сондай-ақ бірнеше саудагерлер мен жалдамалы әскерлер үшін дінін сақтауға мүмкіндік беретін кейбір заңдық жеңілдіктер ұсынылды. Содан кейін, католик елдерінен келген иммигранттар елшіліктердегі қасиетті қызметтерге (литургияларға) заңсыз қатыса бастады. Бірақ 1617 жылғы Риксдагтың шешімімен ережелер одан да қатаңдатылды. Дегенмен, швед католиктері үшін өлім жазасы күшінде қалды. Мысалы, 1624 жылы қала әкімі Заккариас Антелиус және король хатшысы Геран Бээр Рим-католик дініне ауысқандары үшін өлім жазасына кесілді. Густав Адольф патшаның қызы және мұрагері Кристина католик дін қызметкерлерін өзінің сарайына шақырды. Ол тақтан бас тартып, католик дініне көшті. 1670 жылдары Иоганн Стерк есімді иезуит дін қызметкері Швецияда белсенді қызмет етті. Ол бастапқыда елшіліктің дін қызметкері болған, бірақ ол қызмет еткен елші қайтыс болғаннан кейін, елде қалып, миссия ұйымдастырды. Соңында оған өлім жазасы берілді, бірақ ол жеңілдетіліп, елден қуылды. 1720 жылдары, негізінен Киелі Рим империясынан келген католик тоқымашылар келді, оларға дін бостандығының шектеулі құқығы берілді. Олардың елшілік шіркеулеріне баруына жабық есіктер артында рұқсат берілді, осылайша бұл шіркеулер шағын діни қауымдарға (приходтарға) айналды. Осы кезден бастап католиктер "шетелдік дін ұстанушылары" деп аталды. Осы уақытта Швециядағы католиктерді ресми түрде Солтүстік миссияларының Апостольдық викариаты өкілдік етті.

Швециядағы Апостолдық Викариат (17831953)

1781 жылы король Густав III Швецияда Төзімділік заңын қабылдады, ол Швецияға көшіп келген шетелдік католиктерге шіркеулер салуға және өз балаларын католик дәстүрінде тәрбиелеуге құқық берді. Бірінші кезекте, Апостолдық префектура құрылды, ал 1783 жылы Папа Пий VI француз дін қызметкері, әке Николаус Остерді Швецияда апостолдық викарий болып тағайындады. 1784 жылы Стокгольмде католиктер қауымы ресми түрде құрылды. Алайда, қауым мүшелеріне лайықты ғимараттар жетіспеді. Сондықтан 1837 жылға дейін Стокгольм католиктері бүгінгі Стокгольм қалалық мұражайының ғимаратындағы масондық залда мисса өткізді, оны осы мақсаттар үшін жалға алуға ұсыныс жасалды. Патша Оскар I католик ханшайымы Жозефина Лейхтенбергке үйленгеннен кейін, Швецияда католик шіркеуіне қосымша жеңілдіктер берілді. Патшайым өзімен бірге дін қызметкері, доктор Якобс Лорантиус Студакты алып келді. Ол қасиетті епископ болып тағайындалды және Швецияның жаңа апостолдық викарі болды. Осы кезде Норрмальмда Евгения капелласы салынды, ол 1837 жылы аяқталды, бірақ 1960 жылдары Норрмальмды қайта жаңарту кезінде бұзылды. 1873 жылдан бастап Швеция азаматтарының католик шіркеуіне өлім жазасынан немесе жер аударылудан қорқымай кіруі заңмен рұқсат етілді. Алайда, азаматтық құқықтар әлі де шектелген еді. 1951 жылға дейін католиктерге парламент депутаты, мұғалім, дәрігер немесе медбике болуға тыйым салынды. 1893 жылы доктор Альберт Биттер апостолдық викарий болып тағайындалды. 1899 жылы Швецияда бар болғаны 2500-ге жуық католик тіркелген. Католик шіркеулері Стокгольм, Гетеборг, Мальмё және Гевле қалаларында болды. 1902 жылы «Сесилия» ән жинағы жарық көрді. 1920 жылы жаңалықтар мен мәдени журналдың бірінші саны жарық көрді, ол қазір Signum деп белгілі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін босқындар мен иммигранттардың келуіне байланысты католик халқының саны артты. 29 маусым 1953 жылы Папа Пий XII Стокгольм епархиясын құрды. Швеция енді миссионерлік аймақ деп есептелмейді, бірақ одан бейіндірек мәртебеге ие болды. Сол жылы Әйетті Эрик шіркеуі собор мәртебесіне ие болді. Бірінші епархиялық епископ – Баварияда туған бұрынғы апостолдық викарий Иоганнес Эрик Мюллер болды. Одан кейін бенедиктин монахы епископ Ансгар Нельсон, епископ Джон Тейлор, облаттар және епископ Хубертус Бранденбург, сондай-ақ көмекші епископ Уильям Кенни қызмет етті.

Стокгольм епархиясы (1953 жылдан бері)

1953 жылы құрылған Стокгольм епархиясы Швецияның барлық аумағын қамтиды, 100 000-нан астам мүшесі бар және Швецияның ірі діни конфессияларының бірі болып табылады. 1998 жылы Швециядағы католик шіркеуі протестанттық реформациядан бері алғаш рет швед епископы – Андерс Арборелиусты алды. Епархияның кафедралық соборы – Стокгольмдегі Сёдермальм ауданында орналасқан Сент-Эрик соборы. Оның приходында шамамен 8 500 адам бар. Католик дін қызметкерлері Уппсалада білім алады, академиялық оқуларды Ньюман институты (Уппсала) ұсынады. Оқудың бір бөлігі Римдегі Папалық университеттерде де жүргізілуі мүмкін. Білім беру кезеңі әдетте жеті жылға созылады, онда философия, теология, пасторлық тәжірибе, сондай-ақ рухани және литургиялық білім беріледі. 1934 жылы епархияның ресми жастар ұйымы – Sveriges Unga Katoliker құрылды. Епархияның бас кеңсесі 1857 жылы сатып алынған жылжымайтын мүлікте, Сёдермальмда орналасқан. Бұдан бұрын, 1795 жылы Сёдермальмдағы Ньторгетте католик мектебі ашылды. 1859 жылы мектеп епархия кеңсесіне көшірілді, ал 1967 жылы Энскедеге көшірілді.