Кіріспе

Құс түрі. Гумбольдт пингвині (Spheniscus humboldti) – орташа мөлшердегі пингвин. Ол Оңтүстік Америкада қоныстанады, ареалының көп бөлігі Перудің жағалауында орналасқан. Оның ең жақын туыстары – Африкалық пингвин, Магеллан пингвині және Галапагос пингвині. Гумбольдт пингвині және ол жүзетін салқын су ағысы екеуі де саяхатшы Александр фон Гумбольдттың құрметіне аталған. IUCN түрді осал деп тізімдеген, ал халықты қалпына келтіру жоспары жоқ. Қазіргі таңдағы ересек жекелерінің саны 32 000-ға жуықтап, азайып келеді. Бұл көшпелі түр. Гумбольдт пингвині Магеллан пингвинімен бірге Чилидің оңтүстігінде кем дегенде екі әртүрлі жерде аралас түрлердің колонияларында тіршілік ететіні белгілі. Гумбольдт пингвині соңғы онжылдықтарда экотүризмнің маңызды нысанына айналды.

Сипаттама

Гумбольдт пингвині - орташа мөлшердегі пингвиндер, ұзындығына дейін және салмағына дейін жетеді. Гумбольдт пингвинінің жынысын қауырсынының айырмашылықтары арқылы анықтау мүмкін емес, себебі олар мономорфты. Аталықтары аналықтарынан ауыр және ірі болады. Олардың жынысын бас ені мен мүсінің ұзындығы арқылы анықтауға болады; аталықтың мүсі аналыққа қарағанда ұзын.

Ән шығару

Гумбольдт пингвині әртүрлі дауыстарды қолданып, әртүрлі мақсатта қарым-қатынас жасайды. Оның дауыстарының функциясы Spheniscus туысына жататын барлық түрлерде бірдей болады. Егер біреу ересек Гумбольдт пингвиніне тым жақын келсе, "шырылдау" ескерту дауысы ретінде қолданылады, егер оған назар берілмесе, содан кейін ұрып-соғу немесе қуу амалы қолданылады. Пингвиндердің саны көбейгенде, аумақтық және агрессивті мінез-құлықтары күшейеді, нәтижесінде "шырылдау" жиілігі артады. Гумбольдт пингвиндері түлеу біткенше құрлықта қалуға мәжбүр.

Этимология

Гумбольдт пингвині мен Гумбольдт ағысы да Александр фон Гумбольдт есімімен аталған. Перуде оны "бала құс" деп аударылатын пажаро нино деп атайды, себебі олардың қимыл-қозғалысы мен ұшуға жарамсыз қанаттары жағажайда ойшақтап келе жатқан сәбидің бейнесін еске түсіреді. Гумбольдт пингвинінің көбею ареалы Чилидің оңтүстігінен басталып, Атакама шөлінің құрғақ және шөлді жағалау аймақтары арқылы Перудің солтүстігіндегі субтропикалық Исла-Фока аралына дейін созылады. Оның таралған аймағы Гумбольдт ағынының әсеріне ұшыраған жағалау және жағалаудағы аралдармен шектелген, ол үздіксіз түрде қоректік заттар мен тамақпен қамтамасыз етеді, соның арқасында теңіз құстарының көптеген популяциялары сақталады. Чилидегі ең маңызды көбею ошағы – Чанарал аралы. Жүгірмелілер мен қабықтылылардың тұтыну мөлшері популяциялар арасында әртүрлі болады. Солтүстік колониялары негізінен Атлантикалық саури мен гарфишті, ал оңтүстік популяциялары анчоу, араукандық сельдь, күміс балық, пильхард және кальмарды тұтынады. Гумбольдт пингвинінің тамақтануында маусымдық айырмашылықтар бар, ол жылдың әртүрлі мезгілдерінде балық түрлерінің қолжетімділігіне байланысты өзгереді. Гумбольдт пингвиндері күн шыққаннан кейін тамақ іздеу үшін аралдарынан шығып кетеді және әртүрлі популяциялар колониядан тамақ іздеу үшін әртүрлі қашықтықтарды таңдайды. Олар түнгі сапарларда тамақ іздеуге көбірек уақыт жұмсайды. Балық көбінесе қысқа, беттік суға түсу арқылы төменнен ауланады. Олар көбейіп жатқан пингвиндерге қарағанда сирек суға түседі.

Сүйісу

Гумбольдт пингвиндері ұсыну кезінде бір-біріне бас иіп, кезекпен әр көзбен бір-біріне қарайды. Жұптасу үшін құс тік боймен басын созып, кеудесін түсіріп, қанаттарын қағып, есек шақыруына ұқсайтын қатты дауыс шығарады. Бұл оларды шамадан тыс балық аулау салдарынан азық-түліктің жетіспеушілігіне осал етеді.

Адамның қатысуы

Гумбольдт пингвиндері адамның жақындығына өте сезімтал, оларға бейімделу мүмкіндігі аз. Норвегия және қара егеуқұйрықтар да жұмыртқаларын жейді. Басқыншы мысықтар мен иттің балапандарды, жас пингвиндерді және ересек Гумбольдт пингвиндерін жейді. Порт және теңіз тасымалымен байланысты мұнай төгілуі Оңтүстік жарты шардың көптеген пингвин түрлеріне әсер етті. 2017 жылы Andes Iron Чилидің Кокимбо аймағындағы Гумбольдт пингвині ұлттық қорығының жанына минералдық экспорт портын салуды ұсынды. Бұл ұсыныс қоршаған ортаға тигізер зиян қабылдауға келмейтін болғандықтан қабылданбады. Туроператорлар мен экологиялық белсенділер бұл шешімді құптады. Oceana – порт салу ұсынысын қабылдамау үшін лоббилеу жұмыстарын жүргізген үкіметтік емес ұйымдардың бірі болды. Andes Iron компаниясы бұл шешімге шағымданып, нәтижесінде Dominga кеніші мен Cruz Grande порты жобасына экологиялық келісім берілді. Содан бері Oceana жобаны жүзеге асырушылардың талаптарға сәйкестігін тексеріп, 2020 жылға дейін жобадан бас тарту және аймақтың бай теңіз биоәртүрлілігін қорғау үшін үгіт жүргізуде. Егер Доминга кешені салынса, онда ашық карьерлік мыс кеніші, өңдеу орнаты, тұзсыздандыру зауыты және порт болады.

Гуаноны шамадан тыс пайдалану

Гумбольдт пингвині үшін тарихи көбейту орындары Перу және Чилидің солтүстік жағалауларындағы аралдарды жауып тұрған, құстардың иен қазуға болатын гуано қабаттары болды. Перу және Чили CITES-ті ұлттық заңнама ретінде қабылдады. 2010 жылдың тамызында Чили мен Перудің Гумбольдт пингвині АҚШ-тың жойылуға жақын түрлер туралы заңы бойынша қорғауға алынды. Көптеген пингвиндер қорғалған аумақтарда көбейеді, бірақ бұл шешім кейіннен өзгертілді. 2018 жылдың тамызынан бастап, түр IUCN Қызыл тізімінде «Зардап шегуші» деп тізімделді, оның ересек 32 000 жеке басының саны азайып бара жатыр деген дерек келтірілді. Климаттың өзгеруі, негізгі жемтің (сардина және анчоус) коммерциялық аулаудың шектен тыс болуы, сондай-ақ коммерциялық және ұсақ балық аулау кезіндегі кездейсоқ аулау түрдің азаюына себеп болатын факторлар болып табылады. Тышқандар, жабайы мысықтар және иттердің шабуылдары кейбір колонияларға қауіп төндіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Гумбольдт пингвинінің саны олардың көбейту колонияларынан гуаноның алынуынан зардап шекті, бұл иен салу және ұя салу үшін қол жетімді орынды азайтты.

Тұтқында

Оңтүстік Америкаға жақын суларынан басқа, Гумбольдт пингвиндерін әлемнің түкпір-түкпіріндегі зоопарктерде кездестіруге болады, оның ішінде Испания, Германия, Үндістан, Оңтүстік Корея, Ирландия, Жапония, Ұлыбритания, АҚШ және тағы да басқа елдерде.

Теңіз мырза

«Вудленд парк» зообағындағы ең ескі пингвин және Солтүстік Америкадағы ең ескі пингвиндердің бірі болған Мистер Си, белсенділігі мен тәбетінің төмендеуіне байланысты ұйытылды. Оның 32 жасқа толуына екі ай жетпеді. Гумбольдт пингвинінің алғашқы жылын өткергеннен кейінгі орташа өмір жасы 17,6 жылды құрайды. Оның 12 тірі немересі, шөбересі және шөпшегі бар.

Токио жануарлар дүниесінен қашу

Токио теңіз өмір паркіне (Касай Ринкай Суизокуен) жататын 135 Гумбольдт пингвинінің бірі 82 күн бойы Токио шығанағында тіршілік етті. Ол, көрінеу, 4 метрлік қабырғаны асып, тікенді сым қоршаудан өтіп шығанаққа жеткен. Пингвин тек 337 нөмірімен белгілі болды және 2012 жылдың мамыр айының соңында зообақтың қызметкерлері оны қайта ұстады.

АҚШ-тың ашылуы

1953 жылы АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Бронксте Гумбольдт пингвині табылған. Бұл жануар жеке коллекциядан қашып кеткені ме, әлде жабайы жолмен келгені ме белгісіз, бірақ жергілікті зоопарктің барлық пингвинінің саны тексерілді.

Жас балаларды бір жынысты адамдармен тәрбиелеу

2009 жылы Германиядағы Бремерхавен зообағында екі ересек Гумбольдт пингвині биологиялық ата-анасы тастап кеткен жұмыртқаны қабылдады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін екі пингвин оны гетеросексуал пингвин жұптары өз балаларын өсіргендей, қорғап, күтіп, тамақтандырды. Осы сияқты мінез-құлықтың тағы бір мысалы 2014 жылы Уингем жабайы табиғат паркіндегі екі Гумбольдт пингвині – Джомбс пен Кермит халықаралық БАҚ назарына ілікті. Олар бірнеше жыл бұрын жұптасып, кейін анасы инкубацияның ортасында тастап кеткен жұмыртқаны сәтті шайқап, оны суррогатты ата-ана ретінде өсірді.