Кіріспе

Угандалық дәстүрлі манкала ойыны

Омвесо (кейде Мвесо деп қысқартылады) – Уганда халқының дәстүрлі манкала ойыны. Ойын Уганданың ежелгі Буньоро-Китара империясының Бачевези халқы әкелген деп есептеледі. Бүгінде бұл ойынды көбінесе Уганда ауылдарындағы адамдар ойнайды. Бұл өте қиын және қарқынды ойын, ол адамның ой-қиялын сергекті және үнемі қызығушылықта ұстайды, соның салдарынан адам тәуелді болуы мүмкін. Ойынға қажетті құрал-жабдықтар негізінен Танзания және көрші елдерде кездесетін Бао ойынының құралдарымен ұқсас. Омвесо – Шығыс және Оңтүстік Африкада таралған манкала ойындарының үлкен отбасымен тығыз байланысты; оларға Уганданың Ланго аймағындағы Коро, Судандағы Авет, Намибиядағы ǁХус, Кенияның Ламу қаласындағы Комбе, Кенияның Момбаса қаласындағы Монгале, Конгодағы Монгола, Руандадағы Игисоро және Анголадағы Киела жатады. "Омвесо" атауы суахили тілінде "ойын" деген мағына беретін "мичезо" сөзінен шыққан.

Жабдық

Омвесо үшін 32 шұңқырдан тұратын тақта қажет, ол ойыншыларға қарай ұзындығынан сегіз шұңқырмен, ал тереңдігінен төрт шұңқырмен орналастырылады. Әр ойыншының аймағы – тақтаның өзіне қараған жағындағы 16 шұңқыр. Сонымен қатар 64 дәнек қажет. Бұл жабдық Омвесоның көптеген түрлерінде, сондай-ақ Занзибар мен Танзаниядағы Бао ойынында қолданылады. Бао тақталарынан өзгеше, Омвесо тақталарында ерекше шұңқыр (дуйа) болмайды.

Нысан

Ойынды жеңудің қалыпты жолы – қарсыластың барлық тастарын басып алу немесе қарсыластың әр ұяшасында бір тұқымнан артық қалдырмай, соңғы қадам жасауға қабілетті ойыншы болу. Балама ретінде, ойыншы бір жүрісте тақтаның екі шетіндегі тастарды басып алып жеңіске жете алады.

Құрылғы

Ойын басталар алдында, әр ойыншыға жақын орналасқан сегіз ұяшыққа төрттен (4) тұқым салынады, осылайша екі ойыншының да дәл 32 тұқымы болады. Бірінші ойыншы құрамен анықталады. Бұл ойыншы өзіне тиесілі барлық тұқымды тақтаның өз жағында қалауынша орналастырады (орналасу стратегиялық болуы керек). Содан кейін екінші ойыншы да өз тұқымдарын орналастырады. Бірінші ойыншы бірінші рет тұқым себуді бастайды.

Егіс

Ойын кезектерден тұрады, әр қимыл бірнеше айналымды қамти алады. Ойыншы кем дегенде екі дәнек бар ұяны таңдап, оларды бастапқы ұядан сағат тіліне қарсы бағытта, өзінің жағындағы тақта бойынша бірінен соң бірін себу арқылы жылдырады. Ойыншы тек өзінің аумағындағы он алты ұяның бірінен ғана себуге құқылы, және себу осы аумақ бойынша жүреді, қарсыластың жағына тікелей қатыспайды. Бұрын ойыншылар көп уақыт ойлануға кетіріп, бірақ қазіргі турнирлерде әр кезек үшін үш секунд ғана ойлауға рұқсат етіледі. Төреші emu, bbiri санайды, ал егер кезек басталмаса, екінші ойыншы оны өз кезек етіп алады.

Бұрылу үлгісі

Белгіленген тесіктен себуге дайындық. Себу 6 тұқымды қамтиды. Қамтылған 6 тұқым бастапқы тесіктен қайта себіледі.

Релелік егу

Егер соңғы себілген тұқым басылған ұяға түсіп қалса (бірақ ұсталмаса, төменде қараңыз), онда сол ұядағы барлық тұқымдар, оның ішінде енді салынған тұқым да, қарсыластың кезенін күтпей дереу себіледі. Бұл соңғы себу бос ұяда аяқталғанша жалғаса береді.

Ұстау

Егер соңғы себілген тұқым ойыншының сегіз ішкі шұңқырының біріне түсіп, ол шұңқыр бос болмаса, және қарсыластың осы бағандағы екі шұңқыры да бос болмаса, онда осы екі шұңқырдағы барлық тұқымдар алынып, осы тұтқынға алу айналымы басталған шұңқырдан бастап себіледі (яғни, соңғы алынған шұңқырдан, айналымның басынан бастапғы шұңқырдан емес).

Кері түсіру

Ойыншы сағат тіліне қарсы бағытта себудің орнына, егер ол қарсылас тұқымын алуға әкелсе, сол жақтанғы төрт ұяның кез келгенінен сағат тілімен себуге мүмкіндігі бар. Осы алынған тұқымдарды қайтадан енгізген кезде, ойыншы оларды сағат тілімен қайта себуге болады, бірақ бұл әрекет тікелей қарсылас тұқымын алуға әкелсе ғана. Ойыншы алынған тұқымдарды әдеттегідей сағат тіліне қарсы бағытта себуді де таңдай алады, және таңдау мүмкіндігі болған жағдайда, нақты бір бағытта ойнауға міндетті емес. Relay (тізбектеме) себу кезінде, егер оның бір айналымы сол жақтанғы төрт ұяның бірінде аяқталса, ойыншы бағытты өзгертіп, келесі бөлігін сағат тілімен себуді бастауға болады, егер бұл әрекет тікелей қарсылас тұқымын алуға әкелсе ғана.

Жеңіс шарттарының баламасы

Ойынды жеңудің қалыпты жолы – заңды жүріс жасауға мүмкіндігі бар соңғы ойыншы болу. Дегенмен, жеңіске жетудің тағы екі шарты бар: Emitwe ebiri Ойыншы бір жүріс ішінде досканың екі басындағы қарсыласының тұқымдарын түгелдей алып, жеңіске жете алады. Akakyala Кейбір турнирлерде ойыншы қарсыласы алғашқы тұқымын алғанға дейін екі жеке жүрісте тұқымдарды түгелдей алып жеңе алады. Сонымен қатар, akawumbi деп аталатын ерекше жеңіс, ойыншы қарсыласының әрбір ұяшағынан бір жүрісте тұқымдарды түгелдей алғанда туындайды. Турнирде мұндай жеңіс әдеттегі жеңістен бірнеше есе құндырақ болуы мүмкін.

Аяғы жоқ қимылдар

Қозғалыс аяқталмайтын себу тізбегіне алып келуі мүмкін. Турнирде ойыншыға өзінің қозғалысын аяқтауға үш минутқа дейін уақыт беріледі, егер оны аяқтау мүмкін болмаса, ойын күшін жояды. Аяқталмайтын омвесо қозғалыстары математикалық қызығушылық тудырды. Мейер тестісі белгілі бір позицияның аяқталмайтын себуге алып келу мүмкіндігін анықтау үшін қолданылады.