Кіріспе

Архитектураның бір түрін анықтайтын қағида. Архитектурада функционализм – ғимараттардың жобалануы тек олардың мақсаты мен функциясына ғана негізделуі керек деген қағида. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, модернизм толқынының бір бөлігі ретінде халықаралық функционалистік архитектура қозғалысы пайда болды. Оның идеялары, негізінен, халық үшін жаңа және жақсы әлем құруға деген ұмтылыстан туындады, бұл Еуропаның әлеуметтік және саяси қозғалыстары арқылы кеңінен және күшті түрде білдірілді, әсіресе соғыстың қатты зардаптарынан кейін. Осы тұрғыдан алғанда, функционалистік архитектура көбінесе социализм мен қазіргі гуманизм идеяларымен байланысты. Бұл архитектураның жаңа толқынына қосылған жаңа ерекшелік – ғимараттар мен үйлер функционалдық мақсатты ескере отырып ғана жобаланбауы керек, сонымен қатар архитектура жақсы әлемді және адамдар үшін жақсы өмірді физикалық жағынан құру құралы ретінде қолданылуы тиіс. Бұл жаңа функционалистік архитектура Чехословакияда, Германияда, Польшада, КСРО және Нидерландыда, ал 1930 жылдардан бастап Скандинавия және Финляндияда ең күшті әсер етті. Бұл қағида мамандық иелері арасында, әсіресе заманауи архитектураға қатысты, қыңырсу мен дау тудырады, себебі ол көрінетіндей айқын емес.

Функционализм тарихы

Ғимараттардағы функционализмнің теориялық тұжырымдамасы Витрув триадасына дейін жетеді, онда утилитас (әр түрлі «қолайлылық», «ыңғайлылық» немесе «пайдалылық» деп аударылады) архитектураның үш классикалық мақсатының бірі ретінде фирмитас (беріктік) және венустас (сұлулық) қатарында тұр. Функционалистік көзқарастар кейбір готикалық жаңғыру архитекторларына тән болды. Атап айтқанда, Август Уэлби Пуджин «ғимараттың ыңғайлылық, құрылыс немесе лайықтылық үшін қажет емес ешқандай ерекшеліктері болмауы керек» және «барлық әшекейлеме ғимараттың негізгі құрылымын байытудан тұруы керек» деп жазды. 1896 жылы Чикаго архитектор Луис Салливан «форма функцияны қалайды» деген фразаны ойлап тапты. Дегенмен, бұл афоризм «функция» терминінің қазіргі заманғы түсінігімен – пайдалылық немесе пайдаланушының қажеттіліктерін қанағаттандырумен байланысты емес; ол метафизикаға негізделген, органикалық мәннің көрінісі ретінде және «тағдыр» деп парафраздауға болады. 1930-жылдардың ортасында функционализм дизайн тұтастығы (пайдалану) мәселесі емес, эстетикалық тәсіл ретінде талқылана бастады. Функционализм идеясы әшекейлемеушілікпен шатастырылды, бұл мүлдем басқа мәселе. Ол арзан коммерциялық ғимараттар мен қоймалар сияқты кеңістікті жабудың ең қарапайым және қатал тәсілдерімен байланысты жек көруге айналды, содан кейін, мысалы, Бакминстер Фуллердің геодезиялық күмбездерін академиялық сынға алу кезінде, жай ғана «әдепсiз» деген синоним ретінде қолданылды. 70 жыл бойы ықпалды американдық архитектор Филип Джонсон мамандықтың ешқандай функционалдық жауапкершілігі жоқ деп санайды, және бұл бүгінгі күні бар көптеген пікірлердің бірі. Постмодернист архитектор Питер Айзенманның ұстанымы пайдаланушыға қарсы теориялық негіздемеге және одан да радикальды: «Мен функциямен айналыспаймын».

Қазіргі заман

Қазіргі заманғы сәулет өнерінің кең таралған түсініктеріне франко-швейцариялық архитектор Ле Корбюзье мен неміс архитектор Мис ван дер Роэдің еңбектері зор ықпал етті. Екеуі де функционалист болды, кем дегенде олардың ғимараттары бұрынғы стильдердің радикалды түрде қарапайымдастырылуынан тұрды. 1923 жылы Мис ван дер Роэ Веймар Германиясында жұмыс істеп, бұрынғыдан мүлдем қарапайым, бірақ әдемі әрі ұқыпты жасалған құрылыстарды жасаумен мансабын бастады, олар Салливанның сәулеттік әдемілікке жету мақсатын іске асырды. Ле Корбюзье "үй – тұруға арналған машина" деген сөзді танымал етті; оның 1923 жылғы "Архитектураға қарай" кітабы сол кезде де, қазір де өте ықпалды, ал Францияның Пуасси қаласындағы Вилла Савойе сияқты оның алғашқы жұмыстары функциялық үлгі ретінде қарастырылады.

Чехословакия

Бұрынғы Чехословакия функционалистік стильді ерте қабылдады, оның ең танымал мысалдары – 1928 жылы Мис ван дер Рохе жобалаған Брнодағы Тугендхат вилласы, 1930 жылы Адольф Лоос жобалаған Прагадағы Мюллер вилласы, сондай-ақ 1920 жылдары Бата аяқ киім компаниясы құрған және Ле Корбюзьенің шәкірті Франтишек Лидие Гахура жобалаған Злин қаласы. Елдің барлық аймақтарында функционалистік стильде салынған көптеген виллалар, пәтерлер, интерьерлер, фабрикалар, кеңсе ғимараттары мен универмагтарды кездестіруге болады. Ел ХХ ғасырдың басында қарқынды индустрияланды, сонымен қатар Германияда бір уақытта пайда болған Баухаус архитектуралық стилін қабылдады. Әсіресе Брно қаласының кеңейтілген аудандарында функционалистік стильдегі көптеген пәтер үйлері салынған, ал Адольф Лоостың Пльзендегі үйлерінің интерьері функционалистік принциптерді қолдануымен ерекшеленеді.

Скандинавиялық "фанки"

Скандинавия және Финляндияда модернистік сәулеттің халықаралық қозғалысы мен идеялары 1930 жылғы Стокгольм көрмесінде сәулетшілер арасында кеңінен танымал болды, бұл директор және швед сәулетшісі Гуннар Асплундтың басшылығымен болды. Ынталы сәулетшілер өз идеялары мен шабыттарын “acceptera” манифестінде жинады, ал одан кейінгі жылдары Скандинавияда функционалистік сәулет пайда болды. Бұл жанр Скандинавияға тән ерекше ерекшеліктерді қамтиды және оны жалпы функционализмнен ажырату үшін көбінесе “фанкис” деп атайды. Ортақ ерекшеліктері – жалпақ шатырлар, сыланған қабырғалар, архитектуралық әйнек және жақсы жарықтандырылған бөлмелер, өнеркәсіптік стиль және теңізшілік элементтерге ұқсас дөңгелек терезелер сияқты бөлшектер. 1929 жылғы әлемдік қор нарығының дағдарысы мен экономикалық құлдырау арзан материалдарды – кірпіш пен бетонды пайдалану қажеттілігін туғызды, сонымен қатар жылдам және тиімді құрылыс салуды талап етті. Бұл қажеттіліктер скандинавтық функционалистік сәулеттің тағы бір айрықша белгісіне айналды, әсіресе 1930 жылдардағы ғимараттарда, және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өнеркәсіптік сериялық өндіріс кеңінен таралған кезде модернистік сәулетке көшті. Кейбір дания дизайнерлері мен суретшілері, сәулетші ретінде жұмыс істемегендер де, кейде Данияның функционалистік қозғалысына қосылады, мысалы Финн Юль, Луи Пульсен және Пуль Хеннингсен. Данияда кірпіш құрылыс материалы ретінде темір бетоннан көбінесе артықшылыққа ие болды, бұл фанкис ғимараттарына да қатысты. Институттар мен тұрғын үйлерден басқа, 1925-1945 жылдары 100 000-нан астам жеке тұрғын үйлер салынды. Дегенмен, нағыз арналған фанкис дизайнына көбінесе сақтықпен қарады. Көптеген тұрғын үйлерде консервативті дәстүршілдерді тым көп наразылыққа түсірмей, заманауилықты көрсету үшін дөңгелек терезелер, бұрыштық терезелер немесе архитектуралық әйнек сияқты фанкис элементтері болды. Фанкис дизайнына осы ұстамды көзқарас Даниядағы бунгало стилінің нұсқасын жасады. Даниялық функционалистік сәулеттің көрнекті мысалдары – Вильгельм Лауритценнің 1939 жылғы Каструп әуежайының терминалы, Орхус университеті (C.F. Мёллер және т.б.) және Орхус қалалық әкімдігі (Арне Якобсен және т.б.), олардың барлығы функционалистік рухта осы ғимараттар үшін арнайы жасалған жиһаз және шамдарды қамтиды. Солтүстік елдердегі ең ірі функционалистік кешен – Копенгагендегі Hostrups Have тұрғын үй кешені, жалпы ауданы 30 000 шаршы метр.

Финляндия

Финляндиядағы ең өнімді және танымал сәулетшілердің бірі, функи стилінде жұмыс істейтін Альвар Аалто мен Эрик Брюггман, екеуі де 1930 жылдардың басынан бастап осы саламен айналысты. Түрки аймағы бұл жаңа стильді алғаш рет енгізді, ал «Arkkitehti» журналы фин контекстінде функционализмді талқылады және насихаттады. Функи стиліндегі алғашқы ғимараттардың көпшілігі – өнеркәсіптік құрылыстар, мекемелер мен кеңселер болды, бірақ одан кейін тұрғын үйлер, жеке үйлер және шіркеулер сияқты басқа да түрлерге тарады. Функционалистік дизайн интерьер және жиһазға да әсер етті, мысалы, 1929 жылы жобаланған және 1933 жылы салынған Паймио санаторийі оның жарқын мысалы. Аалто 1920 жылдардың соңында Түркидегі тұрғын үйлерді жобалағанда стандартталған, зауытта жасалған бетон элементтерін енгізді. Бұл техника Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе 1950-1960 жылдары модернистік сәулеттің дамуының негізгі тасы болды. Ол сериялық өндірістегі ағаш үйлерді де енгізді.) және оның әріптестері Хелена Сиркус (Ле Корбюзьенің 1933 жылы CIAM IV кезінде Марсельден Афинаға барған «S. S. Patris» кемесіндегі серігі), Роман Пьотровский және Мачей Новицкий. Ле Корбюзье поляктар туралы («Кафедральдар ақ болған кезде», Париж, 1937) былай деді: «Академизм барлық жерде тамыр жайды. Дегенмен, голландтарда көнешілдікке қарсы көзқарас байқалады. Чехтар «модернге» сенеді, сондай-ақ поляктар да». Басқа поляк сәулетшілері, мысалы, Станислав Брукальский Геррит Риетвельдпен кездесіп, оның неопластикалық идеяларынан шабыттанды. Риетвельд-Шредер үйі салынғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, поляк сәулетшісі Станислав Брукальский 1929 жылы Варшавада осы үйден шабыттанған жеке үй салды. Оның заманауи поляк үйінің үлгісі 1937 жылы Парижде өткен әлемдік көрмеде қола медальмен марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польшада бай поляктар үшін жасыл желекке оранып, салтанатты үйлерден тұратын үлкен аудандар салу мода болды, мысалы, Варшавадағы Саска Кемпа ауданы немесе теңіз порты Гдынядағы Каменна Гора ауданы. Польшаның 1918-1939 жылдардағы функционалистік архитектурасының ерекше белгілері – иллюминаторлар, шатырлардағы террасалар және мәрмәрмен әрленген интерьерлер. Польшаның функционалистік архитектурасының ең көрнекті туындысы – 1926 жылы құрылған қазіргі заманғы поляк теңіз порты Гдыня қаласының толық құрылысы болып табылады.

Ресей

Ресей және бұрынғы Кеңес Одағында функционализм Конструктивизм архитектурасы деп белгілі болды және 1918-1932 жылдар аралығында маңызды құрылыс жобалары үшін басты стиль болды. 1932 жылы Кеңестер сарайына арналған байқау және Борис Иофанның жеңімпаз болған жобасы Сталиндік архитектураның эклектикалық тарихи стилінің басталуын және Кеңес Одағындағы конструктивизмнің басымдығының аяқталуын білдірді.

Södra Ängby, Швеция

Швецияның Стокгольм қаласының батысындағы Содра Энгби тұрғын аймағы функционалистік немесе халықаралық стильді бақ қала идеяларымен үйлестірді. 500-ден астам ғимаратты қамтитын бұл, Швециядағы және мүмкін, әлемдегі ең ірі, тұтас функционалистік виллалар ауданы болып табылады. 1933-1940 жылдар аралығында салынғаннан кейін жарты ғасырдан астам уақыт бойы жақсы сақталған және ұлттық мәдени мұра ретінде қорғалып келеді.

Цлин, Чехия

Злин – Чехиядағы қала, ол 1930-шы жылдары функционализм қағидалары бойынша толыққанды қайта құрылды. Сол кезде қала Bata Shoes компаниясының штаб-пәтері болды және Томаш Бата функционализм мен «Бау-бақша қала» қозғалысынан шабыттанған қаланың масштабты қайта құруын бастады. Злиннің ерекше архитектурасы соғыстар аралық кезеңдегі дамуының барлық кезеңінде қатаң сақталған принциптермен басшылыққа алынды. Оның басты идеясы – барлық архитектуралық элементтерді зауыт ғимараттарынан шығару болды. Злин тұрғындарының өміріндегі өнеркәсіптік өндірістің орталық рөлі айқын көрсетілуі тиіс еді. Сондықтан барлық мемлекеттік (және көптеген жеке) ғимараттарды салу үшін бірдей құрылыс материалдары (қызыл кірпіш, шыны, темір бетон) пайдаланылды. Злин архитектурасының ортақ құрылымдық элементі – 20x20 фут (6,15x6,15 м) өлшемді шаршы ойық. Бұл жоғары модернистік стиль әр түрлі өзгерістерге ұшырағанымен, барлық ғимараттардың біркелкілігіне әкелді. Бұл индустриялық бау-шаһардың орталық және бірегей идеясын бірден көрсетеді. Архитектуралық және қалалық функционализм заманауи қаланың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге арналған еді. Оның ғимараттарының қарапайымдылығы, сонымен қатар функционалдық бейімделуі күнделікті өмірдің қажеттіліктерін анықтауға (және оларға жауап беруге) бағытталған. Злин қаласының жоспары Париждегі Ле Корбюзье студиясының студенті Франтишек Лидия Гахураның еңбегі болды. Қаланың архитектуралық ерекшеліктеріне мысал ретінде Томаш Батаның вилласы, Бата ауруханасы, Томас Бата ескерткіші, «Grand Cinema» кинотеатры немесе Батаның көкжиегін атауға болады.

Хрущевка

Хрущевка – 1960 жылдардың басында Никита Хрущев Кеңес үкіметін басқарған кезде Совет Одағында салынған, төмен бағалы, бетон панельді не кірпіштен тұрғызылған үш-бес қабатты үйлердің ресми емес атауы. Бұл үйлерді "Хрущёба" (Хрущев+трущоба, Хрущев қамыстығы) деп те атаған.

Ландшафт сәулетіндегі функционализм

Ландшафт сәулетіндегі функционализмнің дамуы, ғимарат сәулетіндегі дамуымен қатар жүрді. Тұрғын үй деңгейінде Кристофер Туннард, Джеймс Роуз және Гаррет Экбо сияқты дизайнерлер сыртқы кеңістікте өмір сүруге арналған орындарды жасауға және үй мен бақтың үйлесімді болуына негізделген дизайн философиясын қолдады. Ірі масштабта неміс ландшафт архитекторы және жоспарлаушы Лебрехт Мигге, отбасылардың аштықпен күресуіне және өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейін арттыруына көмектесу мақсатында, әлеуметтік тұрғын үй жобаларында пайдалы бақтарды пайдалануды ұсынды. Одан да ірі масштабта, Congrès International d'Architecture Moderne адам пропорцияларына негізделген және адам қонысының төрт негізгі функциясын қолдайтын қалалық дизайн стратегияларын жақтады: тұру, жұмыс, демалыс және көлік.