Кіріспе

1999 жылы жарық көрген Терри Пратчеттің "Диск әлемі" романы. "Бесінші піл" - британдық жазушы Терри Пратчеттің 1999 жылы жарық көрген "Диск әлемі" сериясының 24-ші кітабы. Онда "клакс" деп аталатын, қашықтыққа сигнал беруге арналған семафор жүйесі таныстырылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Анк Морпорк қалалық күзеті кеңейіп жатыр; қазірде жол қозғалысы бөлімі бар, онда иконограф техникасымен жасалған жол қозғалысы камералары және дөңгелектерді қысып алу тобы қолданылады, ал офицерлер арасындағы байланыс үшін құлақтар құлақтармен алмастырыла бастады. Күзет сонымен қатар Анк Морпорк жәндіктер нан мұражайынан Сконь-оф-Стонның көшірмесін (нағыз Сконь-оф-Стонның пародиісі) ұрлағанын және алдын алу құралдарын ойлап тапқан Уоллес Сонкиді өлтіргенін тергеп жатыр. Анк Морпорк қалалық күзетінің қолбасшысы және Анх герцогы Сэмюэл Ваймс, май импортын арттыру үшін келіссөздер жүргізу мақсатымен, Төменгі патшаның тәж кию рәсімінен пайдаланып, шалғай Убервальд айманына елші ретінде жіберіледі. (Аңыз бойынша, Убервальдта жер астындағы май қоймалары көп, себебі Диск әлемінің бесінші қолдаушысы – тарихи тұрғыдан алғандағы сылбыр фил сонда қалған.) Убервальд – Дискідегі жәндіктердің дәстүрлі мекені. Прогрессивті Рис Риссонның Төменгі патша болып сайлануы әртүрлі жәндік кландары арасындағы бөліністер мен Анк Морпорктың Дискідегі ең ірі жәндік қаласы ретіндегі ықпалының артуының нәтижесінде болды. Жергілікті қасқырлардың тобы бұл мүмкіндікті пайдаланып, қазірдің өзінде терең бөлінген жәндік қоғамын тұрақсыздандыруға тырысады. Олар қатаң күзетілетін үңгірден нағыз Тас шоғын ұрлап, дәстүршіл және прогрессивті жәндіктер арасында азаматтық соғыс тудырып, елді қасқырлардың феодалдық басшылығымен оқшаулауға себепші болады. Ваймс елші ретінде жергілікті вампирлердің, қасқырлардың және жәндіктердің басшыларымен кездесіп, жоспарланған төңкерісті тергеуді бастайды. Осы арада Анк Морпоркқа оралған Ангуа, қасқыр және ескі досы Гэвиннің ескертуімен өзінің қасқыр ағасы Вольфгангтың қастандықтардың басшысы екенін біледі және оны тоқтату үшін Убервальдқа барады. Нәтижесінде, Каррот та Күзетті тастап, оны ел бойына қуып, сөйлейтін иті Гасподты оның иісін іздеуге шақырады. Бұл Лорд Ветинариге тым ауыр жүктелген, қабілетсіз полковникті капитан қызметіне тағайындауды қалдырады. Капитан ретінде Колон барған сайын қатаң және параноикалық болып, басқа күзетшілерді төмендету, жұмыстан шығару немесе айыппұл салу арқылы жазалайды, көбінесе ұсақ немесе ойдан шығарылған бұзушылықтар үшін. Ол сондай-ақ "қызметкерге ұқсайтын" қыңырлықпен әрекет ете бастайды және тролльдер мен жәндік офицерлер туралы түршіл пікірлер айтады (Вимсті еліктеп, бірақ офицерлер арасында бірдей құрметке ие бола алмады), бұл көптеген күзетшілердің уақытының көп бөлігін қарауылдауға жұмсауына әкеледі. Бірнеше офицерлер күзетті тастап, басқа Сто-Плейнс қалаларының күзетшілеріне қосылады, жақсы жалақы, жағдайлар мен мансап перспективалары үшін. Колонның басқаруындағы күзетшілердің саны екі үшін бірге азаяды. Анк Морпорк қалалық күзетшілері Тас шоғының көшірмесін тауып алды. Ол зақымданбаған, бірақ олар біреудің көшірмесін жасады деп күдіктенеді. Алайда, Колонның күзетшілерге жалақы төлеуден бас тартуына жауап ретінде (оның қалған құжаттарымен бірге жалақы тізімін өртеп жіберген), Колонның лагерь көмекшісі ретінде жоғарылатудан айырылған капрал Нобби Ноббс Күзетшілер гильдиясын өзімен бірге гильдия президенті ретінде наразылық білдіреді. Қарауылдың басқа мүшелері қосылып, Колонға қарсы наразылық білдіреді, бірақ ақырында ол Ноббиге, Констебль Визитке, зомби Констебль Рег Шуға және голем Констебль Дорфлға дейін азаяды. Қылмыстық қылмыстар төмендеп келеді, себебі қылмыстық ұйымдар (оның ішінде Гильдиялар) Ваймның оралуын күтеді. Убервальдта Ваймс өзінің іс-әрекетін нағыз Тас шоғының ұрлануы туралы бейресми тергеуді қамтиды. Ол тез арада жәндіктердің күзету жүйесі олар ойлағандай қауіпсіз емес екенін және Scone-ді әртүрлі жолдармен ұрлап кетуі мүмкін екенін анықтайды, бірақ кейіннен ол шын мәнінде ұрланбағанын, бірақ жойылғандығын және оның қалдықтары үңгірдің еденіндегі құммен араластыру арқылы жасырынғанын қорытындылайды. Төменгі патшаның өміріне жасалған әрекетінен кейін Ваймс жұлдыздар қамауға алады, бірақ Леди Марголотаның, Убервальдтың ең аға вампирінің көмегімен қашып құтылады. Қысқы ауылдың ормандарында оны қасқырлар қуады, ол қасқырлардан қашу керек "ойын" ойнауға мәжбүр етеді. Каррот пен Ангуа Вимсті кісі өлтірушілер тобынан құтқару үшін дәл уақытында келеді. Вимстің әйелі Ангуаның қасқыр отбасының сарайына әкелінді, сондықтан командир және оның жан-жағы оны құтқару үшін жолға шықты. Олар билікке құмар Вольфгангты жеңіп, Тас шоғын қалпына келтіре алады. Алайда, табылған Скоун шын мәнінде Анк Морпорк жасаған көшірме екені белгілі болады, бірақ ол Тас шоғының мерзімімен алмастырылатыны қабылданады. Ол Төменгі патшаның "Идея тексерушісінің" (кеңесшісі) Дидің оның ұрлануына және қастандыққа қатысқан рөлін мойндауына себеп болады, Анк Морпорк жәндіктерге әйел болуға рұхсат етілгеніне қызғанудан туған. Елшіліктерінде Леди Сибил Ваймске жүкті екенін айта алады, бірақ Морпорктар қайтадан Вольфгангтың шабуылына ұшырайды. Соңғы тұрақтап қалғанда, ол тұтқынға берілмейді және командир Ваймс оны Clacks шағылысымен өлтіреді. Төменгі патшаның регалиясы қайтарылғаннан кейін, тәж кию рәсімі ақыры өтеді, ал Ваймс Анк Морпоркқа май импортына артықшылықты бағалармен марапатталады, осылайша бастапқы миссиясын орындайды, және Төменгі патшадан сыйлықтар алады. Морпорк делегациясы кетіп бара жатқанда, Төменгі патша өзінің әйел екенін білдіреді. Кітап Каррот пен Ангуаның Анк Морпоркқа оралуымен, ал Ваймс пен Леди Сибилдің екінші бал айына шығуымен аяқталады. Каррот бұрынғы капитандық шеніне оралып, Колонды сержанттық міндеттеріне қайтарады және оған Ноббимен бірге қалған күзетшілерді жинауды бұйырады.

Қабылдау

Бесінші піл 2000 жылы ең үздік роман үшін Locus сыйлығының финалисі атанды. SF Site сайтында Стивен Х. Сильвер оны Диск әлемімен таныс емес оқырмандар үшін «әлсіз бастама» деп бағалады және «қала күзеті туралы кітаптардың ең нашары болуы мүмкін» деді. Ол Кәдімгінің (Carrot) және Анх-Морпорктегі офицерлерге қатысты қосымша сюжеттердің Вимеске қатысты бөлімдерге қарағанда «көңілдірек» екенін айтты, бірақ бәрібір оның «жақсы роман» екенін және «жақсы жазылған детектив» екенін атап өтті. January Magazine журналы оны «( ) Carpe Jugulum-нан байрақ» және «( ) Jingo-ға ұқсас» деп тапты, сондай-ақ оның «күшті және алаңдатарлық аяқталуын» атап өтті. Kirkus Reviews оны «керемет дауысты» және «сатиралық, ашкөз, білімді, бейкүндеу, аяусыз және, ең бастысы, қызықты» деп мақтады, ал Publishers Weekly оны «сыр мен ойлап табудың қуатты хикаясы» және «жеңілдіктің салмақтылығы» деп сипаттады, ол «монархиядан фашизмге, сондай-ақ коммунизм мен капитализмге, мұнай байлығына және этникалық мәдениеттерге, орыс пьесаларына, көші-қонға, контрацептивтерге және евангелистік христиандыққа қарсы сын айтады».

Шығу тегі

2000 жылы берген сұхбатында Пратчет романның "алдыңғы романдарының" бір-екі сөйлемдерінен толыққандай романды тапқаннан шабыттанғанын айтты. Мысалы, Убервальд – зор империя құлап, көптеген саяси нақтылықтар жойылды, жаңа одақтар құрылды. Мен оны Диск әлемі картасына салғанда осының бәрінің қаншалықты байланысты екенін түсінбедім".