Кіріспе

Франциядағы саяси партиялар одағы – Халық фронты. Бұл, соғыстар аралық кезеңде француздық солшыл қозғалыстардың, оның ішінде коммунистік Француз коммунистік партиясы (PCF), жұмысшылар интернационалының социалистік француз бөлімі (SFIO) және прогрессивті Радикалды социалистік республикалық партиясының альянсы болды. Испания Халық фронтының жеңісінен үш ай өткен соң, Халық фронты 1936 жылғы мамыр айындағы заң шығарушы сайлауда жеңіске жетті, нәтижесінде SFIO жетекшісі Леон Блум басқаратын және тек республикалық және SFIO министрлерінен құралған үкімет құрылды. Блум үкіметі түрлі әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды. Жұмысшылар қозғалысы сайлаудағы жеңісті 1936 жылғы мамыр-маусымда жалпы ереуіл ұйымдастыру арқылы қарсы алды, оның нәтижесінде Франциядағы әлеуметтік құқықтың негізгі тасы болып саналатын Матиньон келісімдеріне қол қойылды. Барлық жұмыскерлерге екі апталық төленетін демалыс берілді және кәсіподақтардың құқықтары күшейтілді. Социалистік қозғалыстың қуанышы SFIO мүшесі Марсо Пиверттің "Барлығы мүмкін!" (Tout est possible!) деген сөзінде көрінді. Алайда экономиканың тұрақсыздығы жалғасты, 1938 жылғы өндіріс 1929 жылғы көрсеткіштерге жетпеді, ал жалақының өсуі инфляциямен теңдестірілді. Кәсіпкерлер ақшаларын шетелге шығарып жіберді. Блум реформаларын тоқтатуға және франкты девальвациялауға мәжбүр болды. Француз Сенаты консерваторлардың бақылауында болғандықтан, Блум 1937 жылғы маусымда биліктен кетті. Кабинет төрағалығын радикал-социалист Камиль Шотемпс қабылдады, бірақ Блум 1938 жылғы наурызда Кеңес төрағасы болып қайта келді, содан кейін келесі айда басқа радикал-социалист Эдуард Даладье оны алмастырды. Халық фронты 1938 жылдың күзінде Испаниядағы Азамат соғысы (1936–1939), оңшылдардың қарсылығы және Ұлы депрессияның әсеріне байланысты туындаған ішкі келіспеушіліктерге тап болғандықтан таратылды. Бір жыл бойы белсенді қызмет еткеннен кейін, 1937 жылғы маусым айына қарай оның күші әлсіреді және Еуропалық дағдарыс күшейген кезде тек уақытша шараларға жүгінуге болатын. Социалистер биліктен шығарылды, тек радикалды социалистер мен кішігірім солшыл республикалық партиялар қалды. Ол солшылдардың үмітін ақтамады. Жұмысшылар маңызды жаңа құқықтарға қол жеткізді, бірақ олардың жалақысының 48 пайызға өсуі бағалардың 46 пайызға өсуімен өтелді. Жұмыссыздық деңгейі жоғары болды және жалпы өнеркәсіптік өндіріс тоқтап тұрды. Өнеркәсіп аптасына 40 сағаттық жұмыс уақытын енгізуге бейімделуде қиындықтарға тап болды, бұл Францияның әскери өндірісте Германияға жете алмауына себеп болды. Франция басқа елдермен бірге испандық республикашыларға Испания Азамат соғысында көмектесуден бас тартты, бұл көптеген француздық солшылдарды қатты наразылыққа ұшыратты, себебі оңшылдар Францияда тағы бір азаматтық соғысқа қауіп төндірді.

1936 жылғы мамырдағы сайлау және Блум үкіметінің құрылуы

Халықтық фронт 1936 жылғы 3 мамырда өткен жалпы сайлауда 608 орынның 386-сын жеңіп алды. Социалистер алғаш рет радикалды социалистерден көп мандат алды, ал социалистік лидер Леон Блум Францияның тұңғыш социалистік премьер-министрі және осы лауазымды атқарған алғашқы еврей болды. Халықтық фронттың алғашқы кабинетіне 20 социалист, 13 радикалды социалист және екі социалистік республикашыл кірді (коммунистік министрлер болған жоқ) және алғаш рет үш әйел (сол кезде Францияда дауыс беру құқығы болмаған) енді. Өз парламенттік фракцияларын құра алмайтын Халықтық фронт партияларының шағын мүшелері (PUP, PF, PRS CP және PJR) бірнеше тәуелсіз депутаттармен бірігіп, «Тәуелсіз солшылдар» (Gauche indépendante) парламенттік фракциясын құрды.

Оң жақтан

Блум оң жақтағы фашистік лигаларды таратып жіберді. Өз кезегінде, Халық фронтына оңшыл және атырабындағы оңшыл қозғалыстар қарсы күресті, олар Блумға және басқа еврей министрлерге қарсы антисемиттік айыптауларды жиі қолданды. Кагуль деген атырабындағы оңшыл топ тіпті үкіметтің жұмысын бұзу үшін бомбалық шабуылдар ұйымдастырды.

Испаниядағы азаматтық соғыс

1936 жылдың шілдесінде Испанияда Азамат соғысы басталды және бейтарап болуға тырысқан үкіметтің ішінде терең дау туды. Француздық солшылдар Мадридтегі Республикалық үкіметті жаппай қолдады, ал оңшылдар көбінесе Ұлтшыл көтерілісшілерді қолдады, тіпті кейбіреулері Францияға соғыс әкелумен қауіптендірді. Блумның кабинеті де терең бөлінген еді. Соғыстың Францияға таралуынан қорқу оның араласпау саясатын қабылдауына ықпал етті. Ол Ұлыбританиямен және тағы 25 елмен бірлесіп, Испанияға қару-жарақ немесе ерікті сарбаздар жібермеу туралы келісімге келді. Әуе министрі кабинет шешіміне бағынбай, Мадридке құпия түрде әскери ұшақтарды сатты. Джексон француз үкіметі "ішкі Азамат соғысының қаупі, шетелдегі неміс қауіп-қатері және өзінің әлсіз қорғанысымен парализге ұшырады" деген қорытынды жасады. Испаниядағы Республикашылар қорғанысқа көбірек мәжбүр болды, ал 500 000-нан астам саяси босқын Франция шекарасын кесіп өтіп, жылдар бойы босқын лагерьлерінде тұрды.

Құлау

1937 жылдан кейін, нәзік коалиция сол және оң жақтағы өршіген экстремизм мен қатыгез өшпенділік салдарынан құлдырауға бет бұрды. Экономика тоқырап қалды, ал француз саясаты Германияның қарқынды өсуіне қарсы күресте әлсіздік танытты. 1938 жылы радикалдар билікті өз қолына алып, социалистерді үкіметтен қуды. 1938 жылдың соңында коммунистер Мюнхен келісіміне қарсы дауыс беріп, коалициядан шықты, осы келісім бойынша Халық фронты Ұлыбританиямен бірге Чехословакияның бір бөлігін Германияға өткізген еді. Үкімет коммунистерді соғыс тудырушылар деп айыптап, 1938 жылдың соңында ірі ереуілдерге себепкер болды. Радикалдық үкімет коммунистерді талқандап, 800 мыңнан астам жұмысшыны жұмыстан шығарды. Нәтижесінде, Радикалдық партия жалғыз қалды.

Мәдениет саясаты

Радикалды мәдени идеялар Халықтық фронт дәуірінде алға шықты және көбінесе үкіметтер тарапынан ашық қолдау тапты, мысалы 1937 жылғы Халықаралық өнер және заманауи өмірдегі техникалар көрмесінде. "Халыққа арналған өнер" қозғалысы гүлденді, оны визуалды бейнелерді заңдастыруға бағытталған үш ең беделді өнер журналының – Cahiers d'art, Minotaure және Verve – күш-жігері жетекке шығарды. Халықтық фронттың мәдени саясатының ерекшелігі – әлеуметтік теңсіздікке қарсы бағытталған солшыл антикапиталистік дискурс болды. Үкімет авторды "меншік иесі" (propriétaire) емес, "интеллектуалдық еңбеккер" (travailleur intellectuel) деп қарастыратын жаңа философияға негізделген зияткерлік меншік құқығы туралы заң жобасын ұсынды. Бірақ, жоба қабылданбады.

Коммунистердің жаңа ұстанымдары

Халықтық фронттың жаңа топтық коалициясы коммунистерді бұрын ұзақ уақыт бойы қынжырлап келген буржуазиялық мәдени нормаларды қабылдауға мәжбүр етті. Олардың ішінде патриотизм, ардагерлердің қаһармандық құрбандығы, әскери шенді офицер болудың құрметі, буржуазияның беделі, Социалистік партия мен парламенттік Республиканың жетекшілігі бар еді. Ең бастысы, коммунистер өздерін француз ұлтшылдары ретінде көрсетті. Жас коммунистер революциялық дәуірдің киімдерін киіп, ғалымдар якобиндерді батыр бабалар ретінде мақтап, дәріптеді. 1920 жылдары коммунистер жас әйелдерді жұмылдыру қажеттігін түсінді, бірақ оларды ерлер ұйымдарының көмекшілері деп қарады. 1930 жылдары әйелдер үшін бөлек, бірақ тең құқылы рөлдің жаңа үлгісі қалыптасты. Партия жас жұмысшы қыздарға олардың мүдделеріне бағытталған жарияланымдар мен шаралар арқылы үндеу жасау үшін Франция жас қыздар одағын (Union des Jeunes Filles de France - UJFF) құрды. Партия бұрынғы коммунистік әйелдік және әйелдердің саяси белсенділігі туралы түсініктерін, гендерлік бейтарап революционерлік идеясынан бас тартты. Ол 1930 жылдардың соңындағы қалыптасқан көңіл-күйге сәйкес келетін және Халықтық фронттың орта тап өкілдері үшін қабылданатын жаңа үлгі ұсынды. Енді идеалды жас коммунистік әйелді некеге тұруға, ана болуға және жыныстық ерекшеліктерге байланысты қоғамдық қызметке берілген, жоғары моральдық қасиеттерге ие тұлға ретінде бейнеледі.

1936 жылғы Олимпиада ойындары

Халықаралық Олимпиада комитеті 1936 жылғы Олимпиада ойындарына Барселонаны емес, Берлинді таңдады. Фашистік елде осы шараны өткізуге қарсылық білдіру үшін Испания Халық фронты Барселонада «Халық Олимпиадасы» деген атпен қарсы ойындар ұйымдастыруға шешім қабылдады. Блум үкіметі бастапқыда ПКФ-ның талабымен оған қатысуға келісті, бірақ Испания Азамат соғысы басталуына байланысты ойындар өткізілмеді. Лео Лагранж Халық Олимпиадасын бірлесіп ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Осы Олимпиадаға іріктеу жарыстары 1936 жылдың 4 шілдесінде Париждегі Першинг стадионында өтті. FSGT клубы арқылы немесе жекелеген спортшылардың 1200-дей француз спортшысы фашизмге қарсы Олимпиадаға тіркелді. Бірақ Блум ақырында спортшылардың шығындарын жабу үшін қаражатқа дауыс бермеуді шешті. ПКФ депутаты: «Берлинге бару – азаптаушылармен бірге болу» деді. Дегенмен, 9 шілдеде Францияның бүкіл оңшылдары Берлиндегі Олимпиада ойындарына Францияның қатысуына дауыс берген кезде, солшылдар (ПКФ-ті қоса) дауыс беруден бас тартты. Ұсыныс қабылданды және Франция Берлиндегі Олимпиадаға қатысты.

1937 жылғы миллион франк жарысы

1937 жылы Халықтық фронт автомобиль өндірушілерді сол кездегі нацистік үкіметтің спорт саясатының бір бөлігі ретінде қолдау көрсеткен неміс «Мерседес Бенц» және «Авто Юнион» жарыс машиналарын басып озуға қабілетті жарыс машиналарын жасауға ынталандыру үшін «Миллион франк жарысын» ұйымдастырды. «Делахае» компаниясының шақыруымен Рене Дрейфус «Бугатти» атынан шыққан Жан Пьер Вимильді жеңді. Кейін Вимиль қарсылық қозғалысына қатысты. Келесі жылы Дрейфус легендарлық Рудольф Караччоланы және оның «Күміс жебесін» Пау Гран-приінде жеңіп, ұлттық батыр атанды.

Колониалды саясат

Халықтық майдан 1936 жылы Блум-Вайолеттің ұсынысын бастады, ол алжирлік мұсылмандардың бір бөлігіне француз азаматтығын беруді көздеген. Бұл жоба колондар мен Мессали Хадждың тәуелсіздік партиясының қарсылығына ұшырады және ешқашан Ұлттық Ассамблеяда дауысқа қойылмай, тоқтатылды.

Мұра

Көптеген тарихшылар Халық фронтын экономика, сыртқы саясат және ұзақ мерзімді тұрақтылық тұрғысынан сәтсіздікке ұшыраған деп санайды. "Көңілі толмады және сәтсіздікке ұшырады", - дейді Джексон, "Халық фронтының мұрасы осы болды". Филипп Бернард пен Анри Дубиф былай қорытындылады: "Халық фронты өзінің экономикалық тиімсіздігінен және оған бақылау жоқ сыртқы қысымнан зардап шекті". Бастапқыда солшылдар арасында зор қызығушылық пен үміт тудырды, бірақ соңында ол өзінің уәдесін орындамады. Халық фронты болашаққа сабақтар берді, тіпті шабыттандырды деген де ортақ пікір бар. Ол Виши және соғыстан кейінгі кезеңдерде қазіргі француз әлеуметтік мемлекетіне дейін жылдам дамыған экономикалық істерге үкіметтің араласу процесін бастады. Шарль Совервайн Халық фронтының ең бастысы фашизмге қарсы коалиция болғанын, ол 1940 жылға дейін Францияға фашизмнің келуін тоқтатуға жеткенін айтады. Ол былай қосады: "Ол жақтастары күткен үлкен өзгерістерді жасамады және көптеген қарапайым француз халқын терең көңілсіздікке түсірді". Сәтсіздіктің себептері әлі де талқыланып жатыр. Көптеген тарихшылар Блумды тым тартымды болмағандықтан, жұмысшылардың революциялық құлшынысын басып тастағаны үшін кінәлайды. Макмиллан Блумның "елдің проблемаларын шешуге батыл және шығармашыл басшылықпен қабілетті екеніне ішкі сенімі болмағанын" айтады, бұл оны қаржылық элитамен қақтығысудан аулақ болуға және жұмысшы табының қолдауын жоғалтуға әкелді. Басқа ғалымдар социалистер мен радикалдардың еңбек саясаты бойынша ешқашан келіспеген күрделі коалициясын айыптайды. Тағы басқалары коммунистерді, олар жалпы ереуілді революцияға айналдырудан бас тартқандарын, сондай-ақ үкіметке қосылудан бас тартқандарын айтады. Солшылдардың алыс тұрғысынан қарағанда, "Халық фронты үкіметінің сәтсіздігі – парламенттік жүйенің сәтсіздігі болды", – дейді Аллен Дуглас. Экономикалық тарихшылар көптеген жаман қаржылық және экономикалық саясаттарды атап көрсетеді, мысалы, франктың құнын кешіктіріп девальвациялау, бұл француз экспортын бәсекеге қабілетсіз етті. Экономистер әсіресе 40 сағаттық жұмыс аптасының зиянды әсерін атап көрсетеді, ол қосымша жұмыстың заңсыз болуына әкелді, бұл жұмыс берушілерді жұмысты тоқтатуға немесе 40 сағаттан кейін ең жақсы қызметкерлерін нашар және тәжірибесіз қызметкерлермен ауыстыруға мәжбүр етті. Жалпы алғанда, Франция нашар экономикалық жағдайларға, бизнес қауымдастығының қорқыныштарына және нацистік Германияның қатеріне қарамастан еңбек реформаларын жүзеге асыра алмады деген пікір айтылады. 40 сағаттық жұмыс аптасы Германияның қару-жарақ өндірісімен бәсекелесуге тырысқан Франция үшін ерекше қиындық тудырды, Германияның халқы ғана емес, сонымен қатар елуден алпыс сағатқа дейін жұмыс істейтін халықпен бәсекелесті. Жұмыс уақытын шектеу әсіресе ұшақ өндірісін шектеді, француз авиациясын әлсіретті және Мюнхен келісімінде жеңілдіктер беруге итермеледі.