Кіріспе

Грек гетерасы Таис немесе Таис (Θαΐς; б.з.д. 4 ғасырында өркендеген) – Ұлы Александрдың жорықтарына қатысқан белгілі грек гетерасы. Вероятно, ол Афинадан шыққан және Персеполисті өртеуге себепкер болғанымен танымал. Сол кезде Таис Александрдың жақын серіктері мен генералдарының бірі Птолемей I Сотердің сүйіктісі болды. Афинейдің «Александр Таиспен бірге болуды ұнатқан» деген мәлімдемесіне сүйене отырып, ол Александрдың сүйіктісі болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ бұл оның әңгімесін ұнатуымен байланысты болуы мүмкін, өйткені ол өте зиялы және көңілді болған деседі. Афиней сондай-ақ Александрдың қайтыс болғаннан кейін Птолемей Таисқа үйленгенін, одан үш баласы болғанын және Мысыр патшайымы болуы мүмкін екенін айтады.

Персеполистің өртелуі

Таис Афинадан келген және Александрдың Азиядағы жорықтарында оны сүйреп жүрді. Ол 330 ж. б.з.д., Александр жеңілген Ахеменидтер әулетінің басты резиденциясы – Персеполис сарайын, бір тойдан кейін өртеп жіберген кезде тарихқа енді. Таис сол тойда болды және Александрды сарайды өртеп жіберуге көндірген сөз сөйледі. Клетарх бұл қиратудың ойсыздықтан туғанын айтады, ал Плутарх пен Диодор бұл Персия соғыстары кезінде 480 ж. б.з.д. Афинадағы Акропольдегі (қазіргі Парфенон орналасқан жер) Афинаның ежелгі ғибадатханасын өртеп жіберген Ксеркске жасалған кек қайтару екенін мәлімдейді. Таис сол кезде Александрдың сүйіктісі болғаны да айтылады. Т. Д. Огден Птолемейдің оны кейінірек өзіне алғанын болжайды, бірақ басқа авторлар оның Птолемейдің серігі болғанын тұжырымдайды.

Кейінгі өмірі

Таистың кейінгі өмірі белгісіз. Афинейдің (бес ғасырдан астам уақыт өткен соң өмір сүрген) сөзіне қарағанда, ол Александр қайтыс болғаннан кейін Мысыр патшасы болған Птолемейге үйленді. Тіпті олар ресми түрде үйленбесе де, олардың қарым-қатынасы "де-факто заңды мәртебеге" ие болған сияқты. Ол Птолемейден үш бала тудырды: екі ұл және бір қыз: Лагус, 308/307 жылдары Аркадия фестиваліндегі Ликеяда өткен көлік жарысында жеңіске жеткені мәлім. Александр Леонтиск, ол Кипрде әпкесімен бірге болған, себебі 307 немесе 306 жылы Димитрий Полиоркет аралға шабуыл жасағанда ол тұтқынға алынғандығы жазылған. Кейіннен ол Птолемейге қайтарылды. Олардың қарым-қатынасының заңдық жағдайы қандай болғанына қарамастан, Таистың Мысырдағы рөлі белгісіз. Птолемейдің басқа да әйелдері болды: біріншіден, Мысырлық Евридика, содан кейін Мысырлық Береника I, ол оның басты әйеліне және мұрагерінің анасына айналды. Таистың қайтыс болған күні белгісіз.

Әдебиеттердегі бейнелері

Оның есімдігінің зор күші Таис есімді кейіпкерлердің көптеген әдеби туындыларда бейнеленуіне себеп болды, олардың ең белгілілері төменде тізілген. Классикалық дәуірден кейінгі уақытта ол әдебиетте және өнерде көбінесе Птолемей емес, Александрдың сүйіктісі ретінде көрсетіледі.

Классикалық

Теренс пьесасындағы "Евнух" шығармасында, тарихи тұлғаның құрметіне Таис деп аталған әйел басты рөлде. Таис пьесада айтқан сөздері Цицеронның "De Amicitia" эссесінде келтірілген. Овидийдің "Remedia Amoris" (383) еңбегінде Таис Андромахамен салыстырылады, Андромаха – адал әйелдің символы, ал Таис – сексуалдық тартымның символы ретінде қарастырылады. Овидийдің сөзінше, Таис – оның өнерінің нысаны. Афинейдің "Деипнософтар" кітабында Таиске қатысты көптеген әңгімелер тіркелген. Ол "бірде мақтанғақ сүйіктісіне, көптеген адамдардан тостақандарды қарызға алып, оларды сындырып, жаңаларын жасау ниетінде екенін айтқанда: "Сен әрбір жеке адамның мүлкін жоясың" деді. Тағы бір рет, кімге бара жатқаны туралы сұрағанда: "Ұлы Пандионның ұлы Эгеймен бірге тұруға барамын" деп жауап берді. Бұл – белгісіз демеушіні иісті ешкі ретінде сипаттаудың тапқыр жолы (Эгей теңізі Эгей атты иісті ешкінің құрметіне аталған, ол Пандионнан туған).

Классикалықтан кейінгі

"Құдай комедиясында" Таис есімді кейіпкер – Данте Алигьери өзінің тозаққа саяхатында кездесетін бірнеше әйелдің бірі (Inferno, XVIII, 133–136). Ол жағымпаздар шеңберіне орналасқан, нәжіс толы шұңқырға батып, Вергилий айтуынша, ол сүйіктісіне өзін "тамаша" деп айтқаны үшін осы жағдайға түскен. Дантенің Таисі тарихи куртизанканы бейнелеуі мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ оған жатқызылған сөздер Цицеронның Теренцийден келтірген цитаталарынан алынған. Таис Франсуа Виллонның "Ескі заманның әйелдеріне арналған баллада" (1461) поэмасында танымал тарихи сұлулардың бірі ретінде еске алынады. Таис пен Ұлы Александр Кристофер Марлоудың "Доктор Фауст" пьесасында Киелі Рим императоры V Карлдың көңілін көтеру үшін Фауст тарапынан шақырылады. Таис Джон Драйденнің "Александрдың тойы немесе Музыканың күші" (1697) поэмасында Александрдың сүйіктісі ретінде көрінеді, ол "жанында әдемі Таис отырған" Александрдың "тағына" отырған күйін "шығыс гүлдей келіндей" деп сипаттаумен басталады. Поэмадағы той туралы айтылым Таисті Троялық Еленамен салыстырумен аяқталады: "Таис жол сілтеді / Оны олжаға бастау үшін / Екінші Елена сияқты, тағы бір Трояны өртеді". Кейіннен поэма Джордж Фредерик Гендель тарапынан "Александрдың тойы" деп аталатын оратория ретінде музыкаға қойылды. Роберт Херрик (1591–1674) "Оның қандай әйел болғанын қалап кетеді" деген өлеңінде: "Күндіз ол Лукреция болсын, түнде маған Таис болсын, Ол маған аш қалдырмасын, немесе тоқ етпесін" деген қорытындыға келеді. Таис Мэри Реноның Ұлы Александр туралы екі романындағы қосалқы кейіпкер: "Көктемнен от" және "Парсы ұлы", сондай-ақ Реноның Александр туралы "Александрдың мәдениеті" атты биографиясында да кездеседі. Ол Александрдың өлімінен кейінгі оқиғаларды баяндайтын Джо Грэмнің "Отты ұрлау" романында да қосалқы кейіпкер болып табылады. Таис – орыс жазушысы Иван Ефремовтің 1972 жылғы "Афинаның Таисі" романының басты кейіпкері. Онда оның Ұлы Александрмен кездескеннен бастап, Мысырдағы Мемфис қаласының ханымы болғанға дейінгі өмірі суреттеледі. Таис есімді басқа әдеби кейіпкерлер – бұл кейінірек өмір сүрген христиан әулиесі Александриялық Таисқа сілтеме, оның туралы француз романы мен опера жазылған.