1680 жылғы Пуэбло көтерілісі: Испан отаршыларын қуу

Кіріспе

Пуэбло халқы испан отаршыларын қуып шығарады (1680)

1680 жылғы Пуэбло көтерілісі, сондай-ақ Попе көтерілісі немесе По’пай көтерілісі деп те аталады, бұл Санта-Фе де-Нью-Мексико провинциясындағы испан отаршыларына қарсы Пуэбло халқының көп бөлігінің көтерілісі болды. Бұл қазіргі Нью-Мексикодан аумағы жағынан үлкен болды. Қатыгездік пен зорлық-зомбылық оқиғалары, сонымен қатар испан саясатының тұрақты түрде ашуды қоздыруы 1680 жылғы көтеріліске әкелді. Ең жек көрінгені – дәстүрлі діни амалдарды сақтаған Пуэбло халқын қуғындау және оларға жаман қарым-қатынас жасау болды. Испандықтар "бұтқа табынушылық" деп санайтын діни амалдарды жойып, олардың орнына христиан дінін орнатуға ниеттенді. Пуэбло көтерілісінде 400 испандық қаза тауып, қалған 2000 қоныс аударушы провинциядан қуылды. Испандықтар он екі жылдан кейін Нью-Мексикоға қайта оралды.

Өмірбаян

1540 жылдан бастап 100 жылдан астам уақыт бойы, қазіргі Нью-Мексикодағы пуэбло халқы әскерлер, миссионерлер және қоныс аударушылардың бірінен соң бірі келген шабуылдарына ұшырады. Бұл кездесулер “entradas” (шабуылдар) деп аталады және испан отаршылары мен пуэбло халқы арасындағы зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстармен сипатталды. 1540-41 жылдардың қысында Франсиско Васкес де Коронадо экспедициясы Тива тайпасының он екі немесе он үш пуэблосына қарсы Тигуэкс соғысын жүргізді, бұл пуэбло және испан қарым-қатынасына зор зиян келтірді. 1598 жылы Хуан де Онате 129 сарбаз бен 10 францискан миссионерін, сондай-ақ көптеген әйелдерді, балаларды, қызметшілерді, құлдарды және малды Нью-Мексиконың Рио-Гранде аңғарына әкелді. Ол кезде аймақта шамамен 40 000 пуэбло тайпасының өкілдері тұрған. Онате Акома пуэблосындағы көтерілісті басып, жүздеген тайпа өкілдерін өлтіріп, құлдыққа салды, ал 25 жастан асқан барлық еркектерге аяқ кесу жазасын тағайындады. 1599 жылы Акоманың тау басындағы пуэблосына 70 сарбаздан тұратын отряд жіберілді, ол испан сарбаздарын өлтіргені үшін пуэбло халқын жазалау үшін жіберілді. Екі күндік соғыстан кейін 600-ға жуық акомалық еркек, әйел және бала тұтқындалып, құлға айналдырылды, олардың көпшілігі испан тажына қарсы жасаған қылмыстары үшін айыпталып, жаза ретінде мүсіндері бұзылды. Аумақтан қашқандар өртеніп кетті. Акома халқын қатаң жазалау испандықтардың қатыгездігін ұмытылмас сезім қалдырды. Акома қырғыны аймақтағы испандықтарға қарсы қорқыныш пен ашуды жылдар бойы күшейтті. Францискан миссионерлері тайпа өкілдерін христиан дініне өткізу үшін пуэблоның бірнеше қалаларына жіберілді. 1500 жылдардағы испан отаршылдық саясаты, тайпа өкілдеріне адамгершілікпен қарау туралы, солтүстік шекарада көбінесе ескерілмеді. 1598 жылы алғашқы тұрақты отарлау орны құрылғаннан кейін пуэбло халқы отарлаушыларға еңбек, ұнтақталған жүгері және мата түрінде салық төлеуге міндеттелді. Рио-Гранде бойындағы отарлаушылар енкомиендаларды құрды, бұл пуэблоның құнарлы жерлеріне және су көздеріне қол жеткізуін шектеді және пуэбло еңбегіне ауыр жүк салды. Пуэбло халқы үшін ең қорқыныштысы – олардың дәстүрлі діндеріне жасалған шабуыл болды. Францискан діни қызметкерлері пуэблоның көптеген ауылдарында теократия орнатты. 1608 жылы Испания провинцияны тастап кетуі мүмкін екенін сезінгенде, францискандар тажға қарсылық білдіру үшін жеті мың пуэблолықты шомылдыру рәсімінен өткізді. Францискандар бастапқыда пуэблолықтар діни рәсімдерге қатысып, католицизмнің жариялы көрінісін сақтаған кезде, пуэблолықтардың ескі дінінің көріністеріне төзімділік танытса да, Фрай Алонсо де Посада (1656-1665 жылдары Нью-Мексикода) пуэблолықтардың качина билерін заңсыз деп жариялады және миссионерлерге олардың бетперделерін, дұға таяқтарын және мүсіндерін тартып алып, өртеп жіберуге бұйрық берді. Францискан миссионерлері пуэблоның дәстүрлі діни рәсімдерінде энтеогенді заттарды қолдануға тыйым салды. Францискандықтардың билігін шектеуге тырысқан Николас де Агилар сияқты кейбір испандық шенеуніктерді ерестікпен айыптап, инквизиция алдында соттады. Пуэбло халқы миссионерлерге наразы болды, әсіресе хопилер испан діни қызметкерлерін «диктатор және талапшыл адам» деп атады. 1670 жылдары аймақты құрғақшылық жайлап, пуэбло халқы арасында ашаршылықты және апачтардың шабуылдарын күшейтті, оны испандық және пуэбло сарбаздары тоқтатуға шамалары келмеді. Фрай Алонсо де Бенавидес патшаға жағдайды сипаттап, «испандықтар мен үндістердің терісі мен арбалардың белбеулерін жейтінін» атап көрсетіп, бірнеше хат жазды. Пуэбло халқы арасындағы тәртіпсіздік 1675 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Губернатор Хуан Франсиско Тревиньо қырық жеті пуэблолық сиқыршыны тұтқындауға бұйрық беріп, оларды «сыйлық жасады» деп айыптады. Төрт сиқыршы асылып өлім жазасына кесілді; осы үкімдердің үшеуі орындалды, ал төртінші тұтқын өзін-өзі өлтірді. Қалғандары көпшіліктің алдында қамшымен соғылып, түрмеге қамалды. Бұл хабар пуэбло басшыларына жеткенде, олар тұтқындар ұсталған Санта-Феге күшпен көшіп барды. Испан сарбаздарының көпшілігі апачтарға қарсы соғысып жатқандықтан, губернатор Тревиньо тұтқындарды босату туралы пуэбло халқының талабына көнуге мәжбүр болды. Бостандыққа шыққандардың арасында Сан-Хуанның (тева тілінде «Окей Оуинге») тұрғыны болған «Попе» есімді адам болды.

For more than 100 years beginning in 1540, the Pueblo people of present day New Mexico were subjected to successive waves of soldiers, missionaries, and settlers. These encounters, referred to as entradas (incursions), were characterized by violent confrontations between Spanish colonists and Pueblo peoples. The Tiguex War, fought in the winter of 1540–41 by the expedition of Francisco Vázquez de Coronado against the twelve or thirteen pueblos of Tiwa Native Americans, was particularly destructive to Pueblo and Spanish relations. In 1598 Juan de Oñate led 129 soldiers and 10 Franciscan priests, plus a large number of women, children, servants, slaves, and livestock, into the Rio Grande valley of New Mexico. There were at the time approximately 40,000 Pueblo Native Americans inhabiting the region. Oñate put down a revolt at Acoma Pueblo by killing and enslaving hundreds of the Native Americans and sentencing all men 25 or older to have a foot cut off. A troop of seventy soldiers was dispatched to the cliff top Pueblo of Acoma in 1599 to punish the Pueblo for the killing of twelve Spanish soldiers by a band of warriors. After two days of warfare, almost 600 Acoma men, women, and children were seized and enslaved, with many being legally convicted and disfigured as punishment for crimes against the Spanish Crown. The survivors fled as the Pueblo was destroyed by fire. The harshness with which the Acomas were punished left an unforgettable sense of Spanish cruelty. The Acoma Massacre would instill fear of and anger at the Spanish in the region for years to come. Franciscan missionaries were assigned to several of the Pueblo towns to Christianize the natives. Spanish colonial policies in the 1500s regarding the humane treatment of native citizens were often ignored on the northern frontier. With the establishment of the first permanent colonial settlement in 1598, the Pueblos were forced to provide tribute to the colonists in the form of labor, ground corn, and textiles. Encomiendas were soon established by colonists along the Rio Grande, restricting Pueblo access to fertile farmlands and water supplies and placing a heavy burden upon Pueblo labor. Especially egregious to the Pueblo was the assault on their traditional religion. Franciscan priests established theocracies in many of the Pueblo villages. In 1608, when it looked as though Spain might abandon the province, the Franciscans baptized seven thousand Pueblos to try to convince the Crown otherwise. Although the Franciscans initially tolerated manifestations of the old religion as long as the Puebloans attended mass and maintained a public veneer of Catholicism, Fray Alonso de Posada (in New Mexico 1656–1665) outlawed Kachina dances by the Pueblo people and ordered the missionaries to seize and burn their masks, prayer sticks, and effigies. The Franciscan missionaries also forbade the use of entheogenic substances in the traditional religious ceremonies of the Pueblo. Some Spanish officials, such as Nicolás de Aguilar, who attempted to curb the power of the Franciscans were charged with heresy and tried before the Inquisition. The Pueblos by and large resented the missionaries, with the Hopis in particular referring to Spanish priests as tūtáachi, "dictator and demanding person." In the 1670s drought swept the region, causing a famine among the Pueblo and increased raids by the Apache, which Spanish and Pueblo soldiers were unable to prevent. Fray Alonso de Benavides wrote multiple letters to the King, describing the conditions, noting "the Spanish inhabitants and Indians alike eat hides and straps of carts". The unrest among the Pueblos came to a head in 1675. Governor Juan Francisco Treviño ordered the arrest of forty seven Pueblo medicine men and accused them of practicing "sorcery". Four medicine men were sentenced to death by hanging; three of those sentences were carried out, while the fourth prisoner committed suicide. The remaining men were publicly whipped and sentenced to prison. When this news reached the Pueblo leaders, they moved in force to Santa Fe, where the prisoners were held. Because a large number of Spanish soldiers were away fighting the Apache, Governor Treviño was forced to accede to the Pueblo demand for the release of the prisoners. Among those released was a San Juan ("Ohkay Owingeh" in the Tewa Language) native named "Popé".

Көтеріліс

Босатылғаннан кейін Попе, басқа да Пуэбло басшыларымен бірге, Пуэбло көтерілісін жоспарлап, ұйымдастырды. Попе Санта-Фе астанасынан солтүстікке қарай 70 шақырым қашықтықта орналасқан Таос-Пуэблода тұрып, келесі бес жыл бойы 46 Пуэбло қаласы арасында көтеріліс үшін қолдау іздеді. Ол Рио-Гранде аңғарындағы Солтүстік Тива, Тева, Това, Тано және Керес тілдерінде сөйлейтін Пуэблолардың қолдауын алды. Рио-Грандеден шығысқа қарай 50 шақырымдағы Пекос Пуэблосы, ал Рио-Грандеден батысқа қарай 120 және 200 шақырымдағы Зуни мен Хопи де көтеріліске қатысуға уәде берді. Көтеріліске қосылмаған Пуэблолар – Санта-Феге жақын орналасқан Оңтүстік Тива (Тигуэкс) қалалары және қазіргі Сокорро қаласының жанындағы Пуэблолардың негізгі орталықтарының оңтүстігіндегі Пиро Пуэблолары болды. Оңтүстік Тива мен Пиро басқа топтарға қарағанда испан мәдениетіне көбірек сіңген еді. Испан халқы, шамамен 2400 адам, оның ішінде араласқан метистер, жергілікті қызметшілер мен жалдамалылар, аймаққа шашырап орналасқан. Санта-Фе қалаға ең жақын орналасқан жалғыз елді мекен еді. Испан әскерінің тек 170 адамы ғана қарулы болды. Көтеріліске қатысқан Пуэблоларда, шамамен 2000 немесе одан да көп ересек ер адам садақ-жебе сияқты жергілікті қару-жарақ қолдана алды. Мүмкін, көтеріліске бірнеше Апачи мен Навахо да қатысқан шығар. Пуэбло көтерілісі отарлық қоғамдардағы милленаризм қозғалыстарына тән еді. Попе испандықтар өлтірілген немесе қуылған жағдайда, ежелгі Пуэбло құдайлары оларды денсаулық пен берекемен сыйлайтынын уәде берді. Пуэбло басшылары әр таңда шнурдан бір түйін шешіп, соңғы түйін шешілгенде, испандықтарға қарсы бірлесіп көтерілу сигналы бермек болды. Алайда, 9 тамызда Оңтүстік Тива басшылары испандықтарға көтеріліс туралы ескертіп, хабарды жеткізуге тапсырылған екі Тесуке Пуэбло жігітін тұтқындады. Оларды түйінделген шнурдың мағынасын айтуға мәжбүр ету үшін азаптады. Содан кейін Попе көтерілісті бір күн бұрын бастауға бұйрық берді. Аризонаның шалқары Хопи Месаларында орналасқан Хопи Пуэблолары көтеріліс басталуы туралы алдын ала хабарлама алмады және жоспарланған кестеге сәйкес әрекет етті. 10 тамызда Пуэблолықтар көтеріліп, испандықтардың қашуына кедергі келтіру үшін олардың жылқыларын ұрлап, Санта-Феге апарап баратын жолдарды жапты және испандық елді мекендерін тонады. Барлығы 400 адам қаза тапты, оның ішінде ерлер, әйелдер, балалар және Жаңа Мексикадағы 33 францискан миссионерінің 21-і. Тусаян (Хопи) көтерілісінде Аватови, Шунгопави және Орайби шіркеулері қиратылып, қатысқан дін қызметкерлері өлтірілді. Тірі қалғандар Санта-Фе мен Альбукеркиден оңтүстікке қарай 10 шақырымдағы Ислета Пуэблоға, көтеріліске қатыспаған Пуэблолардың біріне қашты. 13 тамызға қарай Жаңа Мексикадағы барлық испандық елді мекендер жойылды және Санта-Фе қоршауға алынды. Пуэблолықтар қаланы қоршап алып, сумен жабдықтауды тоқтатты. 21 тамызда Жаңа Мексиканың губернаторы Антонио де Отермин, губернаторлар сарайында бекініп, барлық қолдағы әскерімен сарайдан шығып, Пуэблолықтарды ауыр шығынмен кері шегінуге мәжбүр етті. Содан кейін ол испандықтарды қаладан алып шығып, Рио-Гранде бойымен оңтүстікке қарай Эль-Пасо-дель-Нортеге қарай шегінді. Пуэблолықтар испандықтарды көлеңкелеп жүрді, бірақ шабуыл жасамады. Ислетаға паналаған испандықтар да 15 тамызда оңтүстікке қарай шегінді, ал 6 қыркүйекте тірі қалғандардың екі тобы, барлығы 1946 адам, Сокоррода кездесті. Тірі қалғандардың шамамен 500-і – америкалық құлдар еді. Оларды испандық жүк көлігі Эль-Пасоға дейін сүйреп әкелді. Пуэблолықтар олардың Жаңа Мексикадан кетуіне кедергі жасамады.

Following his release, Popé, along with a number of other Pueblo leaders (see list below), planned and orchestrated the Pueblo Revolt. Popé took up residence in Taos Pueblo, about 70 miles north of the capital of Santa Fe, and spent the next five years seeking support for a revolt among the 46 Pueblo towns. He gained the support of the Northern Tiwa, Tewa, Towa, Tano, and Keres speaking Pueblos of the Rio Grande Valley. The Pecos Pueblo, 50 miles east of the Rio Grande pledged its participation in the revolt as did the Zuni and Hopi, 120 and 200 miles respectively west of the Rio Grande. The Pueblos not joining the revolt were the four southern Tiwa (Tiguex) towns near Santa Fe and the Piro Pueblos south of the principal Pueblo population centers near the present day city of Socorro. The southern Tiwa and the Piro were more thoroughly integrated into Spanish culture than the other groups. The Spanish population of about 2,400, including mixed blood mestizos, and native servants and retainers, was scattered thinly throughout the region. Santa Fe was the only place that approximated being a town. The Spanish could only muster 170 men with arms. The Pueblos joining the revolt probably had 2,000 or more adult men capable of using native weapons such as the bow and arrow. It is possible that some Apache and Navajo participated in the revolt. The Pueblo revolt was typical of millenarian movements in colonial societies. Popé promised that, once the Spanish were killed or expelled, the ancient Pueblo gods would reward them with health and prosperity. Each morning the Pueblo leadership was to untie one knot from the cord, and when the last knot was untied, that would be the signal for them to rise against the Spaniards in unison. On August 9, however, the Spaniards were warned of the impending revolt by southern Tiwa leaders and they captured two Tesuque Pueblo youths entrusted with carrying the message to the pueblos. They were tortured to make them reveal the significance of the knotted cord. Popé then ordered the revolt to begin a day early. The Hopi pueblos located on the remote Hopi Mesas of Arizona did not receive the advanced notice for the beginning of the revolt and followed the schedule for the revolt. On August 10, the Puebloans rose up, stole the Spaniards' horses to prevent them from fleeing, sealed off roads leading to Santa Fe, and pillaged Spanish settlements. A total of 400 people were killed, including men, women, children, and 21 of the 33 Franciscan missionaries in New Mexico. In the rebellion at Tusayan (Hopi) churches at Awatovi, Shungopavi, and Oraibi were destroyed and the attending priests were killed. Survivors fled to Santa Fe and Isleta Pueblo, 10 miles south of Albuquerque and one of the Pueblos that did not participate in the rebellion. By August 13, all the Spanish settlements in New Mexico had been destroyed and Santa Fe was besieged. The Puebloans surrounded the city and cut off its water supply. In desperation, on August 21, New Mexico Governor Antonio de Otermín, barricaded in the Palace of the Governors, sallied outside the palace with all of his available men and forced the Puebloans to retreat with heavy losses. He then led the Spaniards out of the city and retreated southward along the Rio Grande, headed for El Paso del Norte. The Puebloans shadowed the Spaniards but did not attack. The Spaniards who had taken refuge in Isleta had also retreated southward on August 15, and on September 6 the two groups of survivors, numbering 1,946, met at Socorro. About 500 of the survivors were Native American slaves. They were escorted to El Paso by a Spanish supply train. The Puebloans did not block their passage out of New Mexico.

Попе жері

Испандықтардың шегінуі Жаңа Мексиканы пуэблолықтардың билігінде қалдырды. Попе оңтүстік-батыс тарихында жұмбақ тұлға болып саналады, себебі пуэблолықтар арасында бүліктен кейін оның тағдыры туралы көптеген әңгімелер бар. Кейін испандықтарға пуэблолықтардың берген куәліктері, әдетте, Попеге қарсы сезімдермен және испандықтар естігісі келген нәрсені айту ниетімен ұластырылған. Көріп тұрғандай, Попе және оның екі лейтенанты – Санто-Домингодан Алонсо Катити және Пикуристен Луис Тупату қаладан қалаға сапар шегіп, «өздерінің ежелгі хал-ахуалына» оралуға бұйрық берді. Барлық кресттер, шіркеулер мен христиандық бейнелерді жою керек еді. Халыққа ритуалды ванналарда тазару, пуэблолық есімдерін пайдалану және Рим-католик діні мен испан мәдениетінің барлық белгілерін – испан малын және жеміс ағаштарын да жою туралы бұйрық берілді. Попе бидай мен арпа егуге тыйым салып, католик шіркеуінің рәсімдері бойынша үйленгендерге әйелдерін босатып, ежелгі дәстүр бойынша басқа әйел алуға бұйырған деседі. Пуэблолықтарда саяси біртүтастық дәстүрі болған жоқ. Попе сенімді және қатаң саясатты ұстанатын адам еді. Сондықтан әр пуэбло өздігінен басқарылды және кейбіреулері немесе барлығы Попедің испандықтарға дейінгі өмірге оралу талабына қарсылық көрсетті. Испандықтарды қуғанда Попе уәделеген жұмақ іске аспады. Құрғақшылық жалғасып, пуэблолықтардың егістерін жойды, ал апачилер мен навахолардың шабуылдары күшейді. Бірақ бастапқыда пуэблолықтар испандықтардың қайта оралуына жол бермеу мақсатында біріккен. Попе бүлік болғаннан шамамен бір жыл өткен соң пуэблолықтардың басшысы лауазымынан алынып, тарихтан жоғалып кетті. Ол 1692 жылы испандықтардың қайта басып алуына дейін қайтыс болған деп саналады.

Испанияның оралуға тырысуы

1681 жылдың қараша айында Антонио де Отермин Нью-Мексикоға қайта оралуға тырысты. Ол Пасо-дель-Нортеде (қазіргі Сиудад-Хуарес) 146 испан және олармен бірдей сандағы жергілікті сарбаздарды жинап, Рио-Гранде өзені бойымен солтүстікке қарай жорық жасады. Алғашқыда ол Пиро пуэблоларына келді, олар тастап кетілген және шіркеулері қиратылған еді. Ислета пуэблосында ол тұрғындармен қысқаша шайқасып, содан кейін олардың қарсыласуын қабылдады. Ислетада қалып, ол испан билігін орнату үшін сарбаздар мен жергілікті тұрғындардан тұратын отрядты жіберді. Келесі жылы, 1681 жылы, Отермин көтерілістің себептерін анықтау және оның басшыларын табу үшін Пуэбло аймағынан жылдам өтті. Ол тұтқынға алғандардың кейбірінен жауап алды. Олардың жауабы әлі күнге дейін аңызға айналған әзіл ретінде саналады. Испан губернаторы тұтқынға алынған пуэблолықтардың бірнешеуін сұраққа алып: «Маған айтыңыз, көтерілістің жетекшісі кім болды?» деді. Керес тайпасынан алынған тұтқын: «Иә, ол Пайастиамо болды» деді. Губернатор сұрады: «Ол қайда тұрады?» Керес тайпасынан алынған тұтқын тауларға ишара жасап: «Сол жақта» деді. Осы сұраққа жауап ретінде Тева немесе Тано тайпасынан алынған адам: «Похеемо – көшбасшының аты. Ол сол жақта тұрады» деді, солтүстікке қарай тауларды көрсетіп. Тауа тайпасынан алынған адам: «Оның аты Пайастиабо, ол сол жақта тұрады» деді, тауларға ишара жасап. Бұл – Пуэбло халқының жоғарыда, бұлттардың ар жағындағы Құдайға дұға тілеп, олар үшін араласуын сұрайтын құдайларының есімдері. Пуэблолықтар Отерминге қарсы үлкен күш жинап, қарсыласу үшін берілгендей көрінді. Пуэблолықтардың шабуылдауы қаупі күшейгенде, 1682 жылдың 1 қаңтарында Отермин Пасо-дель-Нортеге қайтуға шешім қабылдады, пуэблоларды өртеп, Ислета халқын өзімен бірге алып кетті. Нью-Мексиконы қайта басып алуға жасалған алғашқы испандық әрекет сәтсіз аяқталды. Испандықтар кейбір пуэблолықтарды Санта-Фе-де-Нью-Мексикоға қосылуға көндіре алмады және испандықтар көбінесе қайта басып алудың орнына бейбітшілік іздеп қайтып келді. Мысалы, хопи тайпасы испандықтардың қайта басып алу әрекеттерінен құтылды, бірақ олар бірнеше рет зорлықсыз бейбіт келісімдер мен сауда келісімдерін жасауға тырысты, бірақ олар сәтті болмады. Кейбір пуэблолықтар үшін көтеріліс испандық ықпалды жою мақсатына жетті. Алайда пуэблолықтар испандықтардың кетуіне қайғырмады. Азық-түлік азайды, аштықтан қашу мүмкін емес болды және шабуылдар жиіледі. Пуэблолықтардың, сондай-ақ олардың әйелдері мен балаларының азық-түлік қорын сақтау үшін ерекше күтім жасалды. 1691 немесе 1692 жылы Джемез, Зия, Санта-Ана, Сан-Фелипе, Пекос және бірнеше Тано тайпаларынан Пуэбло өкілдері Гуадалупе-дель-Пасоға қуылған испандармен келіссөздер жүргізу үшін барды. Тайпалық тарихқа сәйкес, Пуэбло өкілдері испандарды қайта оралуға шақырды.

In November 1681, Antonio de Otermin attempted to return to New Mexico. He assembled a force of 146 Spanish and an equal number of native soldiers in Paso del Norte (now known as Ciudad Juarez) and marched north along the Rio Grande. He first encountered the Piro pueblos, which had been abandoned and their churches destroyed. At Isleta pueblo he fought a brief battle with the inhabitants and then accepted their surrender. Staying in Isleta, he dispatched a company of soldiers and natives to establish Spanish authority. The following year, 1681, Otermin traveled quickly over Pueblo country in an effort to ascertain the reasons behind the uprising and identify its commanders. Some of the captives he had taken responded. Their reply is still regarded as a joke of legend. When questioning several of the Pueblo men who had been taken prisoner, the Spanish governor said, "Tell me, who was the leader of the revolt?" A Keresan captive responded, "Oh, it was Payastiamo." The governor followed up with, "Where does he live?" "Over that way," the Keresan remarked, gesturing to the mountains. In response to the same query, a Tewa or Tano man said, "Poheyemo is the leader's name. He lives up that way," pointing in the direction of the mountains to the north. A Towa man responded, "His name is Payastiabo, and he lives up that way," pointing toward the mountains. The joke is that these are the names of deities to whom the Pueblos pray to intercede for them with the One above, beyond the clouds. The Puebloans feigned surrender while gathering a large force to oppose Otermin. With the threat of a Puebloan attack growing, on January 1, 1682, Otermin decided to return to Paso del Norte, burning pueblos and taking the people of Isleta with him. The first Spanish attempt to regain control of New Mexico had failed. The Spanish were never able to re convince some Puebloans to join Santa Fe de Nuevo México, and the Spanish often returned seeking peace instead of reconquest. For example, the Hopi remained free of any Spanish attempt at reconquest; though they did, at several non violent attempts, try for unsuccessful peace treaties and unsuccessful trade agreements. For some Puebloans, the Revolt was a success in its objective to drive away Spanish influence. However, the Pueblos did not mourn the Spaniards' departure. Food grew scarce; starvation was unavoidable, and raids became increasingly common. Extra care was used to safeguard the food supply of the Pueblos along with their women and children. In 1691 or 1692, a delegation of Pueblo men from Jemez, Zia, Santa Ana, San Felipe, Pecos, and several Tanos traveled to Guadalupe del Paso to negotiate with the expelled Spaniards. According to tribal history, the Pueblo men invited the Spaniards to return.

Қайта иемдену

Испандықтардың Нью-Мексикоға қайта оралуына Миссисипи алқабындағы француздықтардың ілгерілеуінен туған қорқыныш және солтүстік шекараларындағы күшейе берген шабуылшыл көшпелі тайпаларға қарсы қорғаныс шебін құру ниеті себеп болды. 1692 жылдың тамызында Диего де Варгас, Зия тайпасының бұрынғы соғыс батыры Бартоломе де Охедамен бірге Санта-Феге ешқандай қарсылықсыз жетті. Де Варгас, тек алпыс әскер, жүздей үнділік көмекші немесе тумаша сарбаз, жеті зеңбірек (ол оларды Санта-Федегі Пуэбло халқына қарсы әсер ету үшін пайдаланды) және бір францискан дін қызметкерімен 13 қыркүйекте Санта-Феге келді. Ол жиналған мыңға жуық Пуэбло халқына Испания патшасына адалдық серт беру және христиан дініне қайта оралу жағдайында кешірім мен қорғау уәде етті. Бірақ Пуэбло халқы біраз уақыттан кейін испандардың ұсынысын қабылдамады. Испандықтар көптеген әрекеттерден кейін Пуэбло халқын бейбітшілікке келістіруге қол жеткізді. 1692 жылдың 14 қыркүйегінде де Варгас жерді қайта иелену туралы ресми жарлық жариялады. Ол Жаңа Испанияның вице-королі, граф де Гальвеге қуанышпен хабарлағандай, бұл оның Құдай мен Патша атынан қайта басып алған он үшінші қаласы болды. Алайда, осы жолы 70 Пуэбло сарбазы мен 400 отбасы мүшесі оның қалаға кіруіне қарсылық көрсетті. Де Варгас және оның әскерлері жылдам және қанасты қайта басып алу операциясын жүргізді, ол 30 желтоқсанда 70 Пуэбло сарбазының таслим болуымен және атылуымен аяқталды, ал олардың аман қалған отбасылары (шамамен 400 әйел мен бала) он жылға күлкіге салынып, испан отарлаушыларына құл ретінде таратылды. 1696 жылы он төрт Пуэбло қаласының тұрғындары бес миссионер мен отыз төрт отарлаушыны өлтіру арқылы екінші ұйымдастырылған көтеріліске көшті, сонымен қатар испандықтардың өзі жылдар бойы тумашаларға сатқан қару-жарақтарды қолданды; де Варгастың жазасы аяусыз, толық және ұзақ болды. Ғасырдың соңына қарай соңғы қарсылық көрсеткен Пуэбло қаласы да таслим болды, испандықтардың қайта басып алуы толығымен аяқталды. Бірақ көптеген Пуэбло халқы Нью-Мексикодан Апачи немесе Навахо тайпаларына қосылу үшін немесе Ұлы жазықтарға қайта қоныстану үшін қашып кетті. Көптеген Пуэбло тайпаларының испандардан тәуелсіздігі ұзаққа соқпаса да, Пуэбло көтерілісі Пуэбло халқына қайта басып алудан кейін олардың мәдениеті мен дінін жоюға бағытталған испандықтардың болашақ әрекеттерінен белгілі бір деңгейде бостандық берді. Сонымен қатар, испандықтар әр Пуэблоға кең аумақты жер берді және тумашалардың құқықтарын қорғау және испан соттарында олардың заңдық мәселелерін қарау үшін мемлекеттік қорғаушыны тағайындады. Нью-Мексикоға оралған францискандық дін қызметкерлері Пуэбло халқының дәстүрлі дінін сақтауын ескере отырып, оларға теократияны таңуға тырыспады. Дегенмен, генетикалық және археологиялық зерттеулер 17 ғасырдың бірінші жартысында тумашалардың жылқы шаруашылығының кеңінен дамығанын көрсетеді.

The Spanish return to New Mexico was prompted by their fears of French advances into the Mississippi valley and their desire to create a defensive frontier against the increasingly aggressive nomadic tribes on their northern borders. In August 1692, Diego de Vargas marched to Santa Fe unopposed along with a converted Zia war captain, Bartolomé de Ojeda. De Vargas, with only sixty soldiers, one hundred Indian auxiliaries or native soldiers, seven cannons (which he used as leverage against the Pueblo inside Santa Fe), and one Franciscan priest, arrived at Santa Fe on September 13. He promised the 1,000 Pueblo people assembled there clemency and protection if they would swear allegiance to the King of Spain and return to the Christian faith. After a while the Pueblo rejected the Spaniards. After much persuading, the Spanish finally made the Pueblo agree to peace. On September 14, 1692, de Vargas proclaimed a formal act of repossession. It was the thirteenth town he had reconquered for God and King in this manner, he wrote jubilantly to the Conde de Galve, viceroy of New Spain. This time, however, 70 Pueblo warriors and 400 family members within the town opposed his entry. De Vargas and his forces staged a quick and bloody recapture that concluded with the surrender and execution of the 70 Pueblo warriors on December 30, and their surviving families (about 400 women and children) were sentenced to ten years' servitude and distributed to the Spanish colonists as slaves. In 1696 the residents of fourteen pueblos attempted a second organized revolt, launched with the murders of five missionaries and thirty four settlers and using weapons the Spanish themselves had traded to the natives over the years; de Vargas's retribution was unmerciful, thorough and prolonged. By the end of the century the last resisting Pueblo town had surrendered and the Spanish reconquest was essentially complete. Many of the Pueblos, however, fled New Mexico to join the Apache or Navajo or to attempt to re settle on the Great Plains. While the independence of many pueblos from the Spaniards was short lived, the Pueblo Revolt gained the Pueblo people a measure of freedom from future Spanish efforts to eradicate their culture and religion following the reconquest. Moreover, the Spanish issued substantial land grants to each Pueblo and appointed a public defender to protect the rights of the Native Americans and argue their legal cases in the Spanish courts. The Franciscan priests returning to New Mexico did not again attempt to impose a theocracy on the Pueblo who continued to practice their traditional religion. although genetic and archaeological studies indicate that a native horse culture was already widely established by the first half of the 17th century.

Танымал мәдениетте

1994 жылы "Жұлдызды жол: Келесі буын" эпизоды "Сапардың соңы" Пуэбло көтерілісіне сілтеме жасайды, түрлі кейіпкерлердің ата-бабаларының осы көтеріліске қатысқандығы айтылады. 1995 жылы Альбукеркиде "La Compañía de Teatro de Albuquerque" Рамон Флорес пен Джеймс Лужан жазған "Casi Hermanos" екі тілді пьесасын қойды. Пьеса Пуэбло көтерілісіне дейінгі оқиғаларды бейнелейді, шайқас алаңының екі жағында кездескен екі ағаның тағдырынан шабыттандырылған. 2005 жылы мүсінші Клифф Фрагуаның По'Пей мүсіні АҚШ Капитолийіндегі Ұлттық мүсін залы коллекциясына қосылды, ол Нью-Мексико штатының екі мүсінінің бірі болды. Оның сол қолындағы түйіндік арқан көтерілістің басталу уақытын белгілеу үшін пайдаланылған. Түйіндердің нақты саны әлі де даулы болғанымен, (мүсінші Клифф Фрагуа) Пуэблолардың көпшілігін жоспарлау мен хабардар етуге көп күндер кеткеніне сенімді. Оның оң қолындағы аю мүсіншесі Пуэбло дінін көрсетеді, ол Пуэбло әлемінің ортасы. Оның артындағы ыдыс Пуэбло мәдениетін, ал киген елен терісі оның қамқор ретіндегі қарапайым рөлін бейнелейді. Оның мойнындағы әшекей өмірдің басталуын еске салады, ал ол Пуэбло стилінде, белдік матасымен және мокасиндермен киінеді. Шашы Пуэбло стилінде кесіліп, шоңгоға оралған. Оның арқасында Пуэбло әдет-ғұрыптары мен дініне адалдығы үшін алған қамшы салмаларынан қалған іздер бар. 2005 жылы Лос-Анджелесте "Native Voices at the Autry" Джеймс Лужанның (Таос Пуэбло драматургы) жазған "Kino and Teresa" пьесасын, "Ромео мен Джульетта" романының бейімделуін қойды. 1692 жылы испандықтардың қайта басып алуынан бес жыл өткен соң өтетін бұл пьеса, тарихи тұлғаларды әдеби кейіпкерлермен байланыстырып, екі тараптың қалай бірге өмір сүруді үйренгенін және қазіргі Нью-Мексико мәдениетін қалыптастырғанын көрсетеді. 2011 жылы Таос Пуэбло әншісі Роберт Мирабалдың "Po'pay Speaks" атты жаңа жеке көрсетілімі "1680 жылғы Пуэбло көтерілісінің ұлы көшбасшысының тарихы мен оның әсерін драмалық түрде бейнелейді" деп жарнамаланды. Мирабал, Стив Паркс және Таостан келген Нельсон Зинк жазған түпнұсқа сценарийде По'Пей ешқашан өлмегені айтылады. Ол содан бері тауларда жалғыз өмір сүріп, 331 жыл бұрын құтқаруға көмектескен адамдардың тарихын бақылап отыр. 2016 жылы Джейсон Гарсия (Okuu Pin Turtle Mountain) Нью-Мексикодағы Санта-Клара Пуэблоның үнемі өзгеріп отыратын мәдени ландшафтын бейнелеу үшін суреттер жасады. Гарсияның өнеріне Теваның дәстүрлі ырымдары, әдет-ғұрыптары мен әңгімелері, сондай-ақ 21 ғасырдың танымал мәдениеті, комикстер мен технология әсер етеді. Гарсия "Tewa Tales of Suspense!" балшықтан жасалған кескіндемелерінде комикстерді өзіндік өрнек құралы ретінде пайдаланады. Миссиялық шіркеу өртеніп жатқанда, мүсіншелі конкистадорлардың үстінен биік тұрған мықты По'Пей бейнеленген. Оның "Көміршек билеуші қыздар" ыдысын жақыннан қарағанда, суреттердің артында Пуэблодан шығатын спутниктік теледидар антеннасы көрінеді. 2023 жылы Берклиде "Alter Theater Ensemble" Диллон Читто (Миссисипи Чоктау, Лагуна Пуэбло және Ислета Пуэбло драматургы) жазған "Pueblo Revolt" пьесасының әлемдік премьерасын қойды, бұл пьеса Rella Lossy сыйлығын жеңіп алды. Ислета Пуэблода көтеріліске дейін, оның кезінде және одан кейін өмір сүрген екі жергілікті бауырластың тағдырын баяндайтын комедиялық пьеса "Тарих жасалып жатқанда, қарапайым адамдар не істейді?" деген сұрақ қояды.

The 1994 Star Trek: The Next Generation episode "Journey's End" references the Pueblo Revolt, in the context of ancestors of different characters having been involved in the revolt. In 1995, in Albuquerque, La Compañía de Teatro de Albuquerque produced the bilingual play Casi Hermanos, written by Ramon Flores and James Lujan. It depicted events leading up to the Pueblo Revolt, inspired by accounts of two half brothers who met on opposite sides of the battlefield. A statue of Po'Pay by sculptor Cliff Fragua was added to the National Statuary Hall Collection in the United States Capitol Building in 2005 as one of New Mexico's two statues. The knotted cord in his left hand was used to time the start of the revolt. Although the exact number of knots utilized is up for debate, (sculptor Cliff Fragua) believes that planning and informing the majority of the Pueblos must have taken many days. The bear fetish in his right hand represents the Pueblo religion, which is the center of the Pueblo universe. The pot behind him represents Pueblo culture, and the deer hide he wears is a humble representation of his role as a provider. The necklace he wears serves as a continual reminder of where life began, and he dresses in Pueblo style, with a loin cloth and moccasins. His hair is cut in the Pueblo style and wrapped in a chongo. The scars left over from the whipping he endured for his involvement in and devotion to Pueblo customs and religion are on his back. In 2005, in Los Angeles, Native Voices at the Autry produced Kino and Teresa, an adaptation of Romeo and Juliet written by Taos Pueblo playwright James Lujan. Set five years after the Spanish Reconquest of 1692, the play links actual historical figures with their literary counterparts to dramatize how both sides learned to live together and form the culture that is present day New Mexico. In 2011, Taos Pueblo singer Robert Mirabal's new one man show, "Po'pay Speaks," was advertised as "a dramatic presentation of the history and continuing influence of the great leader of the 1680 Pueblo revolt." According to the original script, which Mirabal, Steve Parks, and Nelson Zink of Taos wrote, Po'pay never died. He has been living in seclusion in the mountains for the entire time, observing the oddities of history as it has been shaped by the individuals he assisted in rescuing 331 years ago. In 2016, Jason Garcia (Okuu Pin Turtle Mountain) created artwork to capture the ever changing cultural landscape of Santa Clara Pueblo, New Mexico. Garcia's art is influenced by Tewa traditional rites, customs, and storytelling, as well as 21st century popular culture, comic books and technology. Garcia uses comic books as a medium for expression in his clay tile "Tewa Tales of Suspense!" A muscled Po'Pay towers over the helmeted conquistadors as a mission chapel burns. A close examination of his "Corn Dance Girls" jar reveals a satellite TV antenna emerging from the Pueblo behind the figures. In 2023, in Berkeley, Alter Theater Ensemble produced the world premiere of, "Pueblo Revolt", a Rella Lossy Award winning play written by Mississippi Choctaw, Laguna Pueblo, and Isleta Pueblo playwright Dillon Chitto. A comedy about two Indigenous brothers living in Isleta Pueblo before, during, and after the revolt, the play asks, "When history is in the making, what do ordinary people do? ".