Кіріспе

Үндістандағы археологиялық және діни орын, индуистік сенімдер бойынша Раманың туған жері.

Рама Жанмабхуми – индуистік діни сенімдерге сәйкес, индуистік құдай Вишнудың жетінші аватары Раманың туған жері. Рамаянада Раманың туған жері "Айодхья" деп аталатын қаладағы Сараяу өзенінің жағасында деп көрсетілген. Қазіргі Айодхья Солтүстік Үндістанның Уттар-Прадеш штатында орналасқан. Рамаянадағы Айодхья мен қазіргі қала бір екені әлде жоқ па, деген мәселе даулы. Кейбір индуистер Раманың нақты туған жері қазіргі Айодхьядағы Бабри мешіті тұрған жерде деп санайды, бұл сенім кем дегенде 1822 жылға дейін жетеді. 1949 жылы Рама мен Ситаның сүреттері мешітке орнатылып, ертеңіне-ақ ізбасарлар жинала бастады. 1992 жылы индуист ұлтшылдарының Бабри мешітін қиратуы кең ауқымды индуист-мұсылман қақтығыстарына әкеп соқты. Мүлікке қатысты заңдық дау Үндістанның Жоғарғы Сотына жетті, ол 2019 жылдың тамызынан қазан айына дейін титулдық дауларды қарады. 2019 жылдың 9 қарашасында Жоғарғы Сот индуист тараптарының пайдасына шешім шығарып, жерді индуист ғибадатханасын салу үшін сенімділікке тапсыруға бұйырды. Сот мұсылмандарға да 5 акр жер бөліп, мешіт салуға өтемақы төледі. Сот мешіттің негізі XII ғасырдағы ірі құрылыстың қабырғаларына салынғанын, ал оның архитектуралық ерекшеліктері индуист дініне қатысты екенін анықтады. Алайда, Жоғарғы Сот XII ғасырдағы құрылыс пен XVI ғасырдағы мешіт салу арасында уақыт аралығы бар екенін, ал АСИ есебіне сүйене отырып, осы кезеңдегі құрылыстың қирауына қатысты нақты қорытынды жасау мүмкін емес екенін мәлімдеді.

Талапқа қарсылық білдіру

Р. С. Шарма сияқты тарихшылардың бір тобы Бабри мешіті орнының Раманың туған жері екендігі туралы талаптар 18-ғасырдан кейін ғана пайда болғанын айтады. Шарманың сөзіне қарағанда, Айодхья ежелгі мәтіндерде қасиетті саяхат орталығы ретінде көрсетілмегендіктен, тек орта ғасырларда ғана индуистердің қасиетті саяхат мекемесі ретінде қалыптасқан. Мысалы, Вишну Смритидің 85-тарауында 52 қасиетті орын тізімделген, бірақ Айодхья олардың ішінде жоқ.

Рам Жанмабхуми ғибадатханасы

1853 жылы Нирмохи Ахараға қарасты қарулы индуист аскеттерінің тобы Бабри мешітінің орнын басып алып, оның меншігін талап етті. Кейін азаматтық әкімшілік араласып, 1855 жылы мешіт аумағын екіге бөлді: бірін индустарға, екіншісін мұсылмандарға берді. 1883 жылы индустар платформада храм салуға тырысты. Бірақ әкімшілік рұқсат бермеген соң, олар мәселені сотқа жүктеді. 1885 жылы Субсудья Пандит Хари Кишан Сингх бұл талапты қабылдамады. 1886 жылы жоғары соттар да талапты қабылдамай, статус-кво сақтау туралы шешім шығарды. Сот мешіттің жанында индуисттік храм салу заң мен тәртіпке қауіпті келіп, қиындық тудыратынын негіздеді. Аудандық судья мешітті индустар үшін қасиетті жерге салып қойғаны өте өкінішті екенін айтты, бірақ 358 жыл бұрын салынғандықтан, енді бұл процесті кері қайтару мүмкін емес еді. 1950 жылы мемлекет 145-ші бап бойынша құрылысты өз бақылауына алып, индустарға, мұсылмандарға емес, осы жерде ғибадат етуге рұқсат берді. 1980-ші жылдары Вишва Хинду Паришад (ВХП) және басқа да индуист ұлтшылдары мен саяси партиялар осы жерде Рам Жанмабхуми Мандир ("Рама туған жері" храмы) салу науқанын бастады. 1985 жылы Раджив Ганди үкіметі индустарға дұға ету үшін осы жерге кіруге рұқсат берді. 1992 жылдың 6 желтоқсанында индуист ұлтшылдары мешітті бұзды, нәтижесінде қақтығыстар болып, 2000-нан астам адам қаза тапты. 2003 жылы Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы (ҮАЗБ) сот бұйрығымен осы жерде қазба жұмыстарын жүргізді. ҮАЗБ есебінде мешіттің астында 10-шы ғасырға тән солтүстік үнді стиліндегі храм бар екені көрсетілді. Мұсылман топтары мен оларды қолдаған тарихшылар бұл қорытындыға күмән келтіріп, оны саяси мақсатта жасалған деп санады. Бірақ Аллахабад жоғары соты ҮАЗБ-ның қорытындысын қолдады. ҮАЗБ жүргізген қазба жұмыстары сотта бұл жерде бұрын индуисттік діни құрылыс болғанын дәлелдеу үшін пайдаланылды. 2009 жылы Бхаратия Джаната Партиясы (БЖП) сайлау манифестінде Рамаға арналған храм салу уәдесін қайталады. 2010 жылы Аллахабад жоғары соты даулы жерді 3 бөлікке бөлуге шешім шығарды: Рам Лаллаға немесе Бала Рамаға (Инду Махасабха өкілі) Рам храмын салу үшін, мұсылман Сунни Вакф Кеңесіне және қалған бөлігі Нирмохи Ахара индуист діни ұйымына берілді. Үш тарап та даулы жерді бөлу туралы шешімге қарсы Жоғарғы Сотқа шағым түсірді. Жоғарғы Соттың бес судьядан тұратын құрамы 2019 жылдың тамыз айынан қазан айына дейін меншік дауы туралы істерді қарады. 1990 жылдың қараша айында жаңа тағайындалған премьер-министр Чандра Шехар Айодхья дауын бейбіт жолмен шешуге тырысты. Осы мақсатта ол индустар мен мұсылман топтарынан Айодхьяға қатысты дәлелдерін алмасуды сұрады. Мұсылман ұйымы Бабри Мәсжид Әрекет Комитеті (БМӘК) өкілдерінің қатарында Р. С. Шарма, Д. Н. Джха, М. Атар Али және Сурадж Бхан болды. Олар ұсынған дәлелдерге Раманың туған жері туралы басқа теорияларды талқылайтын ғылыми мақалалар кірді. Бұл дереккөздерде 8 түрлі мүмкін туған жерлер аталып өтті, оның ішінде Айодхьядағы Бабри мешітінен басқа жерлер, сондай-ақ Непал және Ауғанстан. Бір автор – М. В. Ратнам – Раманың ежелгі Египет фараоны Рамзес II болғанын айтты. 1992 жылы жарық көрген "Айодхьяның ежелгі географиясы" атты кітабында тарихшы Шьям Нараин Панде Раманың қазіргі Ауғанстанның Герат қаласының маңында дүниеге келгенін жазды. 1997 жылы Панде Бангалор қаласында өткен Үндістан тарихы конгресінің 58-ші сессиясында "Тарихи Рама құдай Рамадан ерекшеленеді" деген қағаз баяндамасын жасады. 2000 жылы Раджеш Кочар "Ведалық халық: олардың тарихы мен географиясы" атты кітабында Раманың туған жерін Ауғанстанға дейін іздеді. Оның сөзіне қарағанда, Ауғанстанның Харриуд өзені – алғашқы "Сараю", ал Айодхья оның жағасында орналасқан. 1998 жылы археолог Кришна Рао Банавали Раманың туған жері болуы мүмкін деген гипотезасын ұсынды. Банавали – Үндістанның Харьяна штатында орналасқан Хараппа мәдениетінің ескерткіші. Рао Раманы шумер патшасы Рим Син I-ге, ал оның қарсыласы Равананы вавилон патшасы Хаммурапиге теңеді. Ол Сарасвати өзенінің бойында табылған Инд мөрлерін жазып, олардан "Рама Сена" (Рим Син) және "Равани дама" деген сөздерді тапты. Ол Айодхьяны Раманың туған жері деп мойындамады, себебі Б. Б. Лалдың зерттеулеріне сәйкес, Айодхья мен басқа Рамаяна орындарында біздің заманымызға дейінгі 1000 жылға дейін қоныстар болғандығын көрсететін дәлелдер жоқ. Сондай-ақ, ол кейінгі эпостар мен Пураналардың авторлары шатасып қалғанын айтты, себебі ежелгі Үнді арийлер өздерінің ежелгі жер аттарын шығысқа қарай көшіп бара жатқанда жаңа жер аттарына қолданды.

Алғашқы қазба

Үндістан археологиялық қоғамының Б. Б. Лал басқаратын командасы 1976-1977 жылдары жерді зерттеді. Олар индуисттік ғибадатхананың қалдықтарынан жасалған мешіттің 12 бағанасын тапты. Бағандардың негізінде жапырақтары шығып тұратын "ғада" (су құмырасы) деп аталатын "Пурна калаш" болды. Мұндай белгілер 12-13 ғасырлардағы көптеген ғибадатханаларда кездеседі. Қазба жұмыстары кезінде адамдар мен жануарлар бейнеленген көптеген терракота мүсіндері табылды, бұл мешітке емес, ғибадатханаға тән ерекшелік.

Пранали ғибадатханасы

Қазбашылар одан әрі крокодил бейнеленген ғибадатхана жүйесін тапты (бұл Қасиетті Гангтың символы), ол Ганг, Ямуна және Сарасвати қасиетті өзендерінде күнәларды жуу үшін жасалған символдық ваннаны көрсетеді. Олар сонымен қатар ғибадатхананың «пранали» (жүйесін) де тапты. Құдайды жуу қажет, ал «абхишека» суы «пранали» арқылы ағады. Бұл «макара пранали» да қазба жұмыстары барысында табылды. 2024 жылы 2003 жылғы қазбаларға жетекшілік еткен археолог Б.Р. Мани орталық үкіметтен АСИ есебін жариялауды сұрады, бұл есеп бойынша туындаған барлық күмәндарды сейілту үшін. Ол қазбалардан алынған мәліметтерді түсіндіріп, табылған құрылыстың қирауына адам күші қатысқандығын, және құрылыстың табиғи апаттан зардап шекпегенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, құрылыстың қирауы мешіт салынып жатқан шаққа сәйкес келеді. Сондай-ақ, сот есептің мақсаты – ғана табылғандарды баяндау екенін, оларды түсіндіру емес екенін ескергендіктен, қирау туралы ешқандай пікір білдірмеген. Қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл жердің тарихы б.з.д. 17 ғасырға дейін жетеді, бұл Айодхья тарихы б.з.д. 7 ғасырда басталды деген бұрынғы ғылыми тұжырымға қайшы келеді.

Рам-Мандирдің құрылысы

Шри Рам Жанмабхуми Тиртх Кшетра Трасты 2020 жылдың наурыз айында Рам Мандир құрылысының бірінші кезеңін бастады. Премьер-министр Нарендра Моди 2020 жылдың 5 тамызында Айодха қаласында Бхуми Пуджан рәсімін өткізіп, Рам ғибадатханасының негізін қалады.