Кіріспе

басқа да осы аттас әлеуметтік ұйымдар Халықаралық адам құқықтары ұйымы "Мемориал" – Кеңес Одағының ыдырауы кезінде Ресейде құрылған халықаралық адам құқықтары ұйымы, Иосиф Сталиннің билігі тұсында жасалған адам құқықтары бұзушылықтары мен өзге де қылмыстарды зерттеу және талдау мақсатымен құрылды. Кейіннен зерттеулерінің ауқымын бүкіл Кеңес кезеңін қамтуға дейін кеңейтті. 2022 жылдың басында Ресейде таратылғанға дейін, ол екі жеке заңды тұлғадан тұрды: "Мемориал Интернешнл", мақсаты – Кеңес Одағында, әсіресе сталиндік дәуірде жасалған адамзатқа қарсы қылмыстарды тіркеу, және "Мемориал" Адам құқықтары орталығы, ол адам құқықтарын қорғауға, әсіресе қазіргі Ресейде және оның төңірегіндегі дағдарыстық аймақтарда баса назар аударды. Біртұтас жүйе емес, қозғалыс ретінде, 2021 жылдың желтоқсанына қарай "Мемориал" Ресейде 50-ден астам ұйымды және басқа елдердегі (Қазақстан, Украина, Германия, Италия, Бельгия және Франция) 11 ұйымды қамтыды. Филиалдардың мақсаты аймақтар бойынша әртүрлі болғанымен, олардың барлығы адам құқықтары, өткенді құжаттау, жастарды тәрбиелеу және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күндерін атап өту туралы ұқсас мәселелерді қозғайды. "Мемориал" 1980-ші жылдардың соңындағы "қайта құру" кезеңінде, 20 ғасырда КСРО-да жасалған адамзатқа қарсы қылмыстарды құжаттау және Ұлы террор мен ГУЛАГ құрбандарына және олардың отбасыларына көмек көрсету үшін пайда болды. 1987 мен 1990 жылдар аралығында, КСРО әлі де бар болғанда, қоғамның 23 филиалы құрылды. Совет Одағы ыдырағаннан кейін, Украинадағы "Мемориал" филиалдары Ресейлік желіге қала берді. "Мемориалдың" Солтүстік-Батыс және Орталық Ресейдегі, Орал мен Сібірдегі ең көне филиалдары кейіннен тәуелсіз жергілікті зерттеулерді құжаттаған және өз аймақтарындағы Кеңес үкіметінің қылмыстарын жариялаған веб-сайттар жасады. 2012 жылдың шілдесінде Ресейдің "шетелдік агенттер" туралы заңы қабылданғаннан кейін, "Мемориал" үкімет тарапынан күшейтілген қысымға ұшырады. 2014 жылдың 21 шілдесінде Әділет министрлігі "Мемориал" Адам құқықтары орталығын "шетелдік агент" деп жариялады. 2015 жылдың қарашасында бұл мәртебе Санкт-Петербургтағы "Мемориал" ғылыми-зерттеу және ақпараттық орталығына, ал 2016 жылдың 4 қазанында "Мемориал Интернешнл" ұйымына берілді. 2021 жылдың 28 желтоқсанында Ресей Жоғарғы соты "Мемориал Интернешнл" халықаралық ұйымын "шетелдік агенттер" туралы заңды бұзғандықтан жабуға бұйырды. "Мемориал" заңгерлері апелляцияға жүгінетінін мәлімдеді. 2021 жылдың 29 желтоқсанында Мәскеу қалалық соты "Шетелдік агенттер" заңын бұзғандықтан "ХРК Мемориал" Ресейдегі заңды тұлға ретінде жабылып, таратылды. 2022 жылдың 5 сәуірінде Ресей апелляциялық соты тарату туралы шешімді растады. "Мемориалдың" адам құқықтары жөніндегі қызметінің бір бөлігі Ресейде жалғасты. "Мемориал" басқа елдерде де жұмыс істеуді жалғастыруда, әсіресе Германияда, онда оның ең көне және ең ірі ресейлік емес филиалы орналасқан. 2022 жылдың қазанында "Мемориал" Украинаның "Азаматтық бостандықтар орталығы" және белорус белсендісі Алесь Беляцкиймен бірге "соғыс қылмыстарын, адам құқықтарын бұзуды және билікті теріс пайдалануды құжаттағаны" үшін сол жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты атанды.

Ерте тарихы және алдыңғылары

"Мемориал" құрылуы 1980-ші жылдарда Кеңес Одағындағы тарихи зұлсалыстар туралы қоғамдық сананың артуына, сондай-ақ КСРО-ның белгілі бір аймақтарындағы адам құқықтарының қазіргі жағдайына байланысты алаңдаушылыққа жауап болды. Бұл президент Михаил Горбачевтің үкіметтік ашықтықты және азаматтық қоғамның төзімділігін арттырған саясаты – "перестройка" (қайта құру) және "гласность" (ашықтық) аясында жүзеге асты. "Мемориал" қоғамының мақсаттары туралы алғашқы мәлімдеме 1974 жылдың ақпанында Брежнев дәуірінің диссиденттері жасады, бұл диссидент жазушы Александр Солженицыннің КСРО-дан қуылғаннан кейін болды. Олар КСРО-да Солженицыннің "ГҰЛАГ архипелагы" еңбегін жариялауды, өткенге қатысты барлық құпия полиция мұрағаттарын ашуды және Кеңес құпия полициясының қылмыстарын зерттеу үшін халықаралық трибунал құруды талап етті. Лев Пономарев, Юрий Самодуров, Вячеслав Игрунов, Дмитрий Леонов және Арсений Рогинский сияқты белсенділер сталинизм құрбандарын еске алу кешенін ұсынған 1980-ші жылдардың соңында осы мақсаттардың кейбіреулері іске асырыла бастады. Олардың жобасына ескерткіш, мұражай, мұрағат және кітапхана кірді. 1988 жылы "Бүкіл Одақтық бейресми қозғалыс" ұйымдастырып, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) 19-шы съезіне петиция тапсырды, ал бұл орган Сталиннің жеке культі кезінде саяси қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш орнату туралы Политбюроның ұсынысын қолдады. КОКП-ның 1961 жылғы 22-ші съезінде қабылданған ұқсас шешім көп жылдар бойы назарсыз қалды. "Мемориал" дамуының маңызды кезеңі – 1988 жылдың 29-30 қазанында Мәскеуде өткен конференциясы болды. Ресми органдар конференцияны кейінге жылдыруға тырысқандарына қарамастан, ол 57 қаладан 338 делегатты біріктірді. 16 қарашада Политбюроға жолданған баяндамасында КГБ-ның жаңа төрағасы Владимир Крючков делегаттардың 66%-ы Мәскеуден және Мәскеу облысынан келгенін атап өтті. Крючков екі күндік іс-шара барысында диссиденттер мен жас белсенділердің "провокациялық мәлімдемелерін" сынады. Конференцияда диссиденттер Лариса Богораз және Елена Боннер (диссидент ғалым Андрей Сахаровтың әйелі), сондай-ақ ГҰЛАГ-тың Соловки лагерінің алғашқы тұтқыны, сексен жастағы жазушы Олег Волков сөз сөйледі. Политбюроға жолданған баяндамасында КГБ төрағасы Крючков Халықаралық "Мемориалдың" болашақ төрағасы (1998-2017 жж.) Арсений Рогинскийді ерекше ашық сөйлегені үшін атап көрсетті. Рогинский "Мемориал" Кеңес кезеңінің соңындағы Хельсинки топтарының жалғасы болуы керек деді, сондай-ақ ол "Ағымдағы оқиғалардың хроникасы" (1968-1982) және оның құрастырушыларын үлгі ретінде атады. "Мемориал" 1989 жылдың 26-28 қаңтарында Мәскеу авиация институтында өткен конференцияда "тарихи-ағарту" қоғамы ретінде құрылды. Екі жылдан кейін азаматтық құқықтарды қорғау орталығы да құрылды. Мәскеу көшелерінде жүргізілген сауалнамада жауап берушілер "Мемориал" қоғамының қорғаншылар кеңесіне кіруге лайық деп санайтын көптеген адамдарды атады. Екінші ең танымал Андрей Сахаров болды, ол 1975 жылы Кеңес Одағындағы азаматтық бостандықтарды ілгертуге атсалысқандығы үшін Нобель сыйлығын жеңіп алды; Сахаров "Мемориалдың" алғашқы төрағасы болды. Шығарылған Солженицын де аталды, бірақ ол шетелден көмектесе алмайтынын айтып, шақыруды қабылдамады; жеке сөйлескенде ол Сахаровқа жобаның ауқымы тек Сталин дәуірімен шектелуі керек емес, өйткені репрессиялық шаралар Владимир Ленин басшылығымен Қазан төңкерісімен басталғанын айтты. "Мемориал" 1990 жылға дейін ресми түрде танылмады, сонда ғана ұйым ресми мәртебеге ие болды. 1992 жылдың 19 сәуірінде Кеңес Одағы тарағаннан кейін "Мемориал" халықаралық үкіметтік емес ұйым ретінде қайта құрылды, ол "тарихи, ағарту, адам құқықтары және қайырымдылық қоғамы" болып табылады және посткеңестік мемлекеттерде (Ресей, Украина, Қазақстан, Латвия және Грузия), сондай-ақ Германия, Чехия, Италия және Францияда ұйымдары бар.

Еске алу күні

Moscow Memorial Ресей билігін әр жылдың 30 қазанында саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күніне айналдыру, бұл ұзақ жылдар бойы қалыптасқан диссиденттік дәстүрді сақтауға көндірген ұйымдардың бірі болды. Келесі тридцать жыл ішінде бұл күн Ресейде кеңінен қабылданды: 2016 жылға қарай жыл сайынғы шаралар "Ресей некрополі" веб-сайтына енгізілген 411 жерлеу орны мен естелік ескерткіштердің 103-інде өтті. "Мемориал" "Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы" заңның әзірленуінде жұмыс істеді.

Ғылыми-зерттеу және білім беру

Халықаралық Мемориалдық қоғам өмір бойында, әсіресе 2012 жылдан бері, қызмет аясын кеңейтті. Бүгінде олардың ішінде "Соңғы мекенжай" жобасы бар, сондай-ақ Берлиндегі "Террор топографиясы" экскурсиялары мен көрмелерінің үлгісімен, қоғам Мәскеуде және Ресейдің басқа қалаларында Кеңес дәуірі туралы ұқсас білім беру шараларын ұйымдастыруда.

Мұрағаттар мен онлайн-деректер қоры

2005 жылы «Мемориал» қорының деректер базасында Кеңес Одағындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарының 1,3 миллионнан астам жазбасы болды. Алғашқыда CD-де жарияланған, 2020 жылға қарай деректер базасының бесінші нұсқасы онлайн қолжетімді болды және кеңес кезеңінде атылған, түрмеге қамалған немесе жер аударылғандар туралы үш миллионнан астам мәліметтерді қамтыды. Бұл, кеңес қауіпсіздік қызметтері мен полиция жеке адамдар туралы сақтап келген іс материалдарынан асып, ақпарат көздерін кеңейтті. «Мемориал» мұрағатынан британдық тарихшы Орландо Фигс сияқты мамандар пайдаланды.

Мектеп бағдарламалары

1999 жылдан бері "Мемориал" орта мектеп оқушылары арасында "Адам және тарих: ХХ ғасырдағы Ресей" тақырыбында жыл сайынғы байқау өткізіп келеді. Жыл сайын 1500-ден 2000-ға дейін өтінім түседі. Ең үздік 40 жұмыстың авторлары Мәскеуге арнайы мектеп академиясына және марапаттау салтанатына шақырылады. Қазылар алқасын бұрын Отто Сигурд, Светлана Алексиевич және Людмила Улицкая басқарған. Бүгінгі күнге дейін жеңімпаздардың 26 жинағы жарияланды: олардың көпшілігін "Тарих сабақтары" веб-сайтында табуға болады.

"Виртуалды ГУЛАГ" мұражайы және Ресейдің Некрополистің веб-сайты

XXI ғасырдың басында Санкт-Петербургтегі «Мемориал» ұйымы бұрынғы Кеңес Одағының барлық аймандарынан зерттеулер мен мұрағаттарды біріктіріп, ГУЛАГ пен оның тұтқындарының тарихын еске алу және сақтау мақсатында «Виртуалды ГУЛАГ» мұражайын құруға күш салды. 2021 жылдың тамызында «Ресейдің терроризм некрополі және ГУЛАГ» атты ағылшын тіліндегі нұсқасы жарық көрді. Бұл дерекқор 400-ден астам нысанды, олардың кейбіреулері Ресей азамат соғысы кезеңіне дейінгі уақытқа жатады, олардың сақталу деңгейі, ескерткіштері мен рәсімдері, сондай-ақ қорғалатын мәртебесі туралы мәліметтерді қамтиды. Оған Ұлы тазалаудың Красный Бор сияқты жаппай жерлеу орындары, ГУЛАГтың тасталған зираттары, сонымен қатар «арнайы» қоныстардың 138 зираты кіреді. Бұл қоныстарға ондаған мың шаруа отбасылары «декулакизацияланды», кейіннен поляктар, литвалықтар және басқа да халықтар депортацияланды. Санкт-Петербург маңындағы Ковалевский орман-тоғайында «Мемориал» Қызыл террор кезінде қаза болған 4500 адамның құрметіне арналған Ұлттық мемориалдық музей кешенін салуға тырысты. Ұйым қызметкерлері 2002 жылы осы жерден қабірлерді тапты. Карелиядағы Сандармох жаппай жерлеу орнында (1937–1938 жж.) Юрий А. Дмитриевтің күш-жігері арқасында мемориалдық кешен құрылды. 1997 жылдың шілдесінде Санкт-Петербург және Карелия «Мемориал» қоғамдарының бірлескен экспедициясы (Дмитриев, Ирина Флиге және Вениамин Йоффе басшылығымен) 1937 және 1938 жылдары Сталин репрессиясының құрбандарының кем дегенде 6000 денесі салынған 236 жалпы қабірді тапты. 2016 жылы Ресей үкіметі бұл деректерді қайта қарастыруға тырысып, қаза тапқандардың арасында 1941–1944 жылдары финдердің шабуылы кезінде ұсталған совет әскерлерінің де бар екенін мәлімдеді. «Мемориал» өкілдері бұл мәлімдеменің себептерін және оны растау үшін ұсынылған жаңа «дәлелдерді» сынап бақты.

Қазіргі оқиғалар хроникасы (1968-1982)

2008 жылы "Мемориал ХРК" Кеңес Одағында таралған "Ағымдағы оқиғалардың хроникасы" атты белгілі самиздат басылымының онлайн нұсқасын іске қосты. Жыл бойында белгілі бір уақыт аралығымен шығарылатын бұл басылым 1968-1983 жылдары КСРО-да машинаға терілген (самиздат) түрінде таралды. Оның барлық 63 саны ағылшын тіліне аударылып, шетелде жарияланды. Батыстық сарапшылар мен ғалымдар оны Сталиннен кейінгі Совет Одағындағы адам құқықтары туралы сенімді ақпараттың маңызды көзі деп есептеді. Онлайн нұсқасының таныстырылымы "Мемориалдың" Каретныйдағы кеңсесінде өтті. Бұл құпия басылымның көптеген бұрынғы редакторлары қатысты, оның ішінде Сергей Ковалев және Александр Лавут.

Медиа

"Мемориал" адам құқықтарына қатысты түрлі басылымдар мен фильмдерді қаржылап, немесе оларды жасауға көмектеседі. Олардың ішінде Чечнядағы Зумсой ауылы мен оның тұрғындарының, ресейлік армия мен "партизан" жауынгерлерінің әскери шабуылдары мен күштеп жоғалуларына қарсы тұрып, өздерінің мәдени ерекшеліктерін сақтау күресіне арналған "Аулаған күн" (2007) деректі фильмі бар. 25 минуттық бұл фильм WITNESS ұйымымен бірлесіп түсірілді.

Ресейден тыс халықаралық мемориал

Халықаралық Мемориалдың Еуропаның бірнеше елінде филиалдары бар. Memorial Italia 2004 жылдан бері қызмет етеді. Memorial Belgium 2007 жылы құрылды. Кейіннен Халықаралық Мемориалдың филиалдары Чехияда (2016) және соңғы кезде 2020 жылдың сәуір айында Францияда ашылды. Бұрын айтылғандай (§), Украинаның шығысы мен оңтүстігінде Кеңес кезеңінің соңында құрылған Мемориал ұйымдары Ресей желісімен байланысын сақтап келеді. Тарихи материалдармен және қазіргі адам құқықтары мәселелерімен жұмыс істейтін маңызды орталық – 1989 жылдың ақпанынан бері серіктес ұйым болып табылатын Харьков Адам құқықтарын қорғау тобы, қазір "Украинадағы адам құқықтары" порталын басқарады.

Марапаттар мен ұсыныстар

2004 жылы «Мемориал» адам құқықтары орталығы (ХҚО) Ресей және бұрынғы КСРО мемлекеттеріндегі адам құқықтарын бұзу деректерін жинақтаған жұмысы үшін «Тікелей тіршілік ету» сыйлығының төрт иесінің бірі атанды. RLA төрешілер алқасының сөздерін келтіре кетейік: «өте қиын жағдайларда және зор жеке батылдықпен тарихты жазу және түсіну қажеттігін көрсеткені үшін, сондай-ақ өткеннің салдарына тұрақты шешімдер табу үшін адам құқықтарына барлық жерде құрмет көрсетілуі керек». Сол жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰЖК) «Мемориал» ХҚО-ны Ресей Федерациясындағы күштеп көшірілген және ішкі қоныс аударған адамдарға, сондай-ақ Африка, Азия және Таяу Шығыстан келген босқындарға көрсеткен кең ауқымды қызметтері үшін жыл сайынғы Нансен босқындар сыйлығының лауреаты деп жариялады. 2008 жылы «Мемориал» Герман Кестен сыйлығын жеңіп алды. 2009 жылы «Мемориал» Еуропалық Одақтың Сахаров сыйлығына ие болды. Сыйлықты жариялаған Еуропалық парламенттің төрағасы Ежи Бузек, парламенттің «Ресей Федерациясындағы адам құқықтарын қорғаушылардың төңірегіндегі қорқыныш пен зорлық-зомбылық айналымын тоқтатуға үлес қосуды» үміттенетінін айтты. 2009 жылдың желтоқсанында «Мемориалға» сыйлықпен бірге 50 000 еуро көлеміндегі ақшалай сыйлық табысталды, ал «Мемориалдың» қызметіне байланысты жұмысы үшін Гёте медалі берілді. 2009 жылы «Мемориал» ХҚО Қауіпке ұшыраған халықтар қоғамының Виктор Голланц сыйлығымен марапатталды. 2012 жылы «Мемориал» Ұлттық естелік институтының «Ұлттық естелік сақтаушысы» сыйлығын алды. 2015 жылдың 4 ақпанында Лех Валенса «Мемориал Интернешнл» ұйымын 2014 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ұсынды. «Мемориал» 2022 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығын беларусьтік құқық қорғаушы Алесь Беляцкиймен және украиндық «Азаматтық бостандықтар орталығымен» бірге бөлісті. Норвегия Нобель комитетінің төрағасы Берит Рейсс Андерсен, сыйлық иелерінің «соғыс қылмыстарын, адам құқықтарын бұзу және билікті теріс пайдалануды құжаттауға ерекше үлес қосқанын» мәлімдеді, бірақ комитет бұл таңдаудың Украинаға басып кірген Путинге қарсы емес екенін атап өтті. Сонымен қатар, «Мемориал» Украинаның «ZMINA» адам құқықтары орталығымен бірлесіп, адам құқықтары мен демократияны ілгерілетудегі батыл және маңызды күш-жігерлері үшін Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) 2022 жылғы «Демократияны қорғаушы» сыйлығына ие болды.

Халықаралық мемориал

2021 жылдың сәуірінде «Мемориал» зерттеушілері Сергей Кривенко мен Сергей Прудовский 1937–1938 жылдардағы Ұлы террор кезінде НКВД жүргізген «ұлттық» операциялар туралы зерттеу жариялады. Қолда бар құжаттарды қарастырып, олар НКВД және КГБ-ның мұрагері – ФСБ президент Борис Ельциннің 1992 жылғы маусым айындағы жарлығының талаптарын орындамағанын анықтады. Аталған жарлықта «жаппай репрессиялық шаралар мен адам құқықтарын бұзудың негізі болған» барлық заңнамалық актілер мен басқа да құжаттар үш ай ішінде құпиясы ашылып, жалпыға қолжетімді болуы тиіс еді. Ұлы террор – «адамзатқа қарсы қылмыс» санатында болғандықтан, оған ескіру мерзімі қолданылмайды. 1968 жылы КСРО БҰҰ-ның Соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысты ескіру мерзімінің қолданылмауы туралы конвенциясына қосылды. Одан бері ондаған жылдар өткен соң, ал 1992 жылғы президент жарлығынан кейін отыз жыл өткенде, зерттеушілер ФСБ-ның аймақтық бөлімшелеріне 80 жыл бұрынғы Ұлы террор туралы құжаттарды беру үшін сотқа шағымдануға мәжбүр болды. Кривенко – ғалым және «Мемориал» ұйымының негізін қалаушы мүшесі болса, Прудовский өз әдесінің тағдырын зерттеуден бастап, соңғы он жылды 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргін тарихын жан-жақты зерттеуге арнады.

" Мемориал " адам құқықтары орталығы

Ресейдегі саналы тұтқындар мен саяси тұтқындардың тізімі ұзарып барады (2021 жылдың 9 қарашасында "Мемориал" адам құқықтары орталығы 377 адамның есімдерін жариялады), бұл "Мемориалдың" өткендегі қатыгездіктер мен бүгінгі күнгі адам құқықтарын бұзу арасындағы байланысты үнемі көрсетуімен байланысты. Бұл, бір жағынан, Кеңес Одағы мен Ресей аймағындағы қақтығыс ошақтарына, Чеченстандағы екі соғысқа, Грузия және Украина сияқты көрші елдермен болған жанжалдарға, ал екінші жағынан, Владимир Путин мен оның басшылығымен Ресейдегі билікке қатысты.

Қуғын-сүргін

1990 жылдары "Мемориал" зерттеушілері ФСБ орталық мұрағаттарына қол жеткізді және коллективтендіру, ГУЛАГ және Ұлы террор туралы көптеген маңызды құжаттар табылып, жарияланды. Елордадан тыс жерлерде ел бойынша жағдай әртүрлі болды. 2012 жылы Владимир Путин үшінші рет қайта сайланғаннан кейін, азаматтық қоғамның барлығы, әсіресе "Мемориал" ұйымы, үкімет тарапынан көбірек сынға ұшырады. "Мемориалдың" тарихи тазалаулар туралы жазбалары жиі Путиннің кеңестік тарихты қастерлеу әрекеттерімен келіспеді.

Цифрлық архивті тәркілеу, 2008 жыл

2008 жылдың 4 желтоқсанында Мемориалдың Санкт-Петербургтегі кеңсесіне полиция шабуыл жасады. Полиция қызметкерлері 20 жылдық зерттеулерді қамтитын 11 компьютерлік қатты дискіні тәркіледі. Аталған мәліметтер жүздеген мың есімді қамтитын, барлығына қолжетімді деректер базасын құруға арналған еді. Директор Ирина Флидж Мемориалдың путинизмге қарсы тұрғаны үшін, атап айтқанда "Сталин мен Кеңес үкіметі ұлы ел құруда табысқа жетті" деген идеяны жоққа шығарғаны үшін мақсатқа алынғанын айтты. Шабуылға себеп 2007 жылдың маусым айында "Новый Петербург" газетінде жарияланған ксенофобиялық мақала болуы мүмкін деген болжам бар. Мемориал аталған басылыммен байланысын жоққа шығарды. Ресейдегі бірқатар құқық қорғаушылар бұл шабуылдың 2006 жылы Ұлыбританияда Ресейдің бұрынғы барлау қызметінің қызметкері Александр Литвиненконың қазасына арналған, көрсетілуіне тыйым салынған "Төңкеріс: Литвиненко ісі" (2007) фильмінің Санкт-Петербургтегі көрсетіліміне жауап ретінде жасалғанын болжады. Human Rights Watch ұйымының Мәскеудегі директоры Эллисон Гилл: "Бұл сұмдық полиция шабуылы Ресейдегі үкіметтік емес ұйымдар үшін қалыптасқан улы атмосфераны көрсетеді. Бұл Ресей үкіметінің сынды дауыстарды басуға жасаған ашық әрекеті" деді. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар сол кездегі президент Дмитрий Медведевке дискілер мен материалдарды тәркілеуді айыптайтын ашық хатқа қол қойды. Нәтижесінде, 2009 жылы 12 қатты диск, оптикалық дискілер және бірқатар құжаттар Мемориалға қайтарылды.

Чечня және Солтүстік Кавказ, 1994-2018

"Мемориал" ұйымына қатысы бар белсенділер алғашқы чечен қақтығысында (1994–1996) маңызды рөл атқарды. Ресейдің адам құқықтары жөніндегі омбудсмені Сергей Ковалев федералдық авиацияның бомбалауы кезінде бірнеше күн Грозныйда болғанда, олар қақтығыстың екі жағында да қозғалып, жоғалғандарды іздеді және соғыста қаза тапқандардың денелерін алмастыруды ұйымдастырды. Екінші чечен қақтығысы (1999–2005) кезінде адам құқықтары жөніндегі белсенділер үшін бейтарап түрде әрекет ету әлдеқайда қиын болды. "Мемориалдың" Грозныйдағы кеңсесіне жиі рейдтер жасалды. Өлтірілген журналист Анна Политковскаяның (1958–2006) жақын әріптесі, "Мемориал" белсендісі Наталья Эстемирова Чечнядағы кісі өлтірулер мен ұрлауларды зерттеді, оған дейін 2009 жылдың 15 шілдесінде Грозныйда ұрланып, көрші Ингушетияда атылып өлтірілді. Би-Би-Си тілшілері оның өлімінің елдегі үкімет қолдаған милициялық топтарды тергеумен байланысты болуы мүмкін екенін болжады. Үш күннен кейін "Мемориал" Чечнядағы қызметін тоқтатты, "Әріптестеріміздің өмірін қауіпке тіге алмаймыз, тіпті олар жұмысын жалғастыруға дайын болса да" деді. Солтүстік Кавказда тәжірибесі бар "Мемориал" басқарма мүшесі Олег Орлов Чечен президенті Рамзан Кадыровты оның өліміне кінәлі деп айыптап, Кадыровтың оны ашық түрде қорқытқанын мәлімдеді. Кадыров қатысы бар екенін жоққа шығарды және "Мемориалды" жамандау үшін сотқа берді, шағымында Орловты атап көрсетті. Бірнеше жыл өткен соң да бұл мәселе шешілмеді. 2018 жылдың 17 қаңтарында бетперделі өрт сөндірушілер Ингушетияның Назран қаласында "Мемориалдың" Солтүстік Кавказдағы кеңсесін өртеп жіберді.

"Шетелдік агент" мәртебесі, 2014-2020

2012 жылғы шетелдік агенттер туралы заңға сәйкес, "көшілген топтар шетелдік көздерден – мемлекеттік немесе жеке тұлғалардан – ең аз қаржы алған жағдайда және "саяси қызметпен" айналысса, Әділет министрлігінде "шетелдік агенттер" ретінде тіркелуге міндетті". "Мемориалдың" алғашқы "шетелдік агент" деп танылған бөлігі 2014 жылдың шілдесінде Мәскеудегі Адам құқықтары орталығы болды. Келесі жылы Әділет министрлігі Санкт-Петербургтегі "Мемориал" зерттеу және ақпараттық орталығын, Екатеринбургтегі екі "Мемориал" ұйымын және Рязаньдегі тағы бір ұйымды "шетелдік агенттер" деп белгіледі. 2016 жылдың 4 қазанында шетелден қаржы алған және "саяси қызметпен" айналысқан ұйымдарды "шетелдік агент" ретінде тіркеуді және жариялауды талап ететін заң Memorial International-ға қолданылды. Memorial HRC және International Memorial өздерінің мәртебесін сот арқылы даулап, Ресей сот жүйесіндегі барлық заңдық шараларды қолданғаннан кейін, Страсбургтегі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа (АҚЕҚ) жүгінді. Петербургтегі "Мемориал" зерттеу және ақпараттық орталығы өз жұмысын және жобаларын жалғастыратынын мәлімдеді, бірақ "барлық жарияланымдарына осындай белгі қоймақ емес", оны шетелдік агент деп таныды. Олар "RIC Memorial-дың қоғамдық қызметін Джофф қоры жалғастыратыны туралы барлық мүдделі тұлғаларға хабарлады". 2015 жылғы "шетелдік агент" аудитінде Ресейдің Әділет министрлігі "Мемориал" Адам құқықтары орталығын "Ресей Федерациясының конституциялық құрылысының негіздерін әлсіретуде" және елде "саяси режимді өзгертуге" шақыруда айыптады. "Мемориал Интернешнл" ұйымын "шетелдік агент" деп тану – мемлекеттің ҮЕҰ және азаматтық қоғаммен үздіксіз күресінің бір бөлігі болды. 2020 жылы "Мемориал" АҚЕҚ-қа шамадан тыс айыппұлдар мен мазақтаулар туралы шағым түсірді.

Қорқыту және жабу туралы бұйрық, 2021

2021 жылдың 14 қазанында 20-ға жуық адам "Мемориал" ұйымының Мәскеудегі кеңсесіне кіріп, "Джонс мырза" фильмінің көрсетілімін жаулы ұрандармен тоқтатты. "Мемориал" қызметкерлері полицияға хабарласты, бірақ полиция келгенше, басқыншылардың көпшілігі тарап кетті, ал полиция қалған үш адамды алып кетті. Содан кейін полиция түсініктеме бермей, фильмді тамашалаған адамдарды "Мемориал" ғимаратында бірнеше сағатқа, түнге дейін ұстап қалды. Барлығы өздерінің паспортындағы толық жеке мәліметтерін, тұрғылықты мекенжайын және телефон нөмірін, сондай-ақ білімі, жұмыс орны мен лауазымы туралы ақпаратты ұсынуға мәжбүр болды. "Мемориалды" жабу туралы алғашқы ұсынысты 2014 жылы Әділет министрі Александр Коновалов Жоғарғы Сотқа жолдаған өтініш арқылы жасады. Ұйым төрағасы Арсений Рогинский, егер "Мемориал" жабылса, ұйымның көптеген бөлімшелері қайта тіркеліп, содан кейін бүкіл ел бойынша бір-бірімен байланысты қалпына келтіруі керек дейді. 2015 жылдың қаңтар айында сот министрліктің өтінішін қанағаттандырмау туралы шешім қабылдады. 2021 жылдың 11 қарашасында Ресей Бас прокуратурасы Ресейдің "шетелдік агент" заңын бұзғандығы үшін "Мемориал Интернешнл" ұйымын жабу туралы Жоғарғы Сотқа сотқа шағым түсіргенін хабарлады. Келесі күні Мәскеу қалалық прокуратурасы Мәскеу қалалық сотына "Мемориал" адам құқықтары орталығын жабуды талап етіп, сотқа бергені белгілі болды. Сот отырыстары тиісінше 26 және 23 қарашада өтеді. 120 мыңнан астам адам ұйымды құтқару үшін петицияға қол қойды. 2021 жылдың 28 желтоқсанында Ресей Жоғарғы соты Халықаралық "Мемориал" қоғамын және оның өңірлік бөлімшелерін 2012 жылғы "шетелдік агент" заңын бұзғандықтары үшін жабуға бұйрық берді. 2024 жылдың ақпан айында "Мемориалдың" тең төрағасы Олег Орлов Ресей армиясын "қайталап қаралағандығы" үшін айыпталып, екі жылға бас бостандығынан айырылды.

Жабылу қатеріне халықаралық жауап

29 желтоқсанда Женевадағы БҰҰ Адам құқықтары басқармасы Ресей соттарының үкімдерін "елдегі азайып бара жатқан адам құқықтары қауымдастығын одан әрі әлсірететінін" мәлімдеді.