Кіріспе
Ағайынды Гримм жазған «Аққу жүзді» ертегісінің кейіпкері, Дисней нұсқасы. «Зұлым патшайым» (böse Königin), сондай-ақ «Жаман патшайым» немесе «Патшайым» деп аталады, – ойдан шығарылған кейіпкер және «Аққу жүзді» ертегісінің басты қарсыласы, неміс ертегісі, ағайынды Гримм жазған; бүкіл әлемде осыған ұқсас әңгімелер бар. Патшайымның басқа нұсқалары ертегінің кейінгі бейімделулері мен жалғастыруларында, соның ішінде романдар мен фильмдерде кездеседі. Ерекше атаулы нұсқасы – Диснейдің кейде Королева Гримхильда деп танылатын бейнесі. Бұл кейіпкер басқа туындыларға әсер еткен архетипке де айналды. Зұлым патшайым – «елдегі ең әдемі» болуға құмарланған Аққу жүздінің кекшіл, жаман өгей анасы. Әдемі, жас ханшайым Аққу жүзді патшайымның қызғанышын тудырады, сондықтан патшайым Аққу жүздіні сиқыр арқылы өлтірудің бірнеше жоспарын құрады. Осы оқиғаның қозғаушы күші – патшайымның Сиқырлы айнасы. Оқиғаның дәстүрлі аяқталуында патшайым жасаған қылмыстары үшін қатты жазаланады. Бұл ертегі кішкентай балаларға сабақ ретінде, оларды өз мақтандығына, тәкаппарлығына және нарциссизмге қарсы ескертеді. Кейбір қайта жазылған ертегілерде патшайымның кейіпі жаңаша бейнеленеді немесе оның моральдық күресі, ақылының ауысуы сияқты жағдайлар көрсетіліп, оған көбірек жанашырлықпен қаралады. Кейбір ревизионисттік әңгімелерде ол басты кейіпкер ретінде бейнеленеді, тіпті антигерой немесе трагедиялық батыр ретінде суреттеледі.
the Disney version of the character
The Evil Queen (böse Königin), also called the Wicked Queen or the Queen, is a fictional character and the main antagonist of "Snow White," a German fairy tale recorded by the Brothers Grimm; similar stories exist worldwide. Other versions of the Queen appear in subsequent adaptations and continuations of the fairy tale, including novels and films. One particularly notable version is Disney's depiction, sometimes known as Queen Grimhilde. The character has also become an archetype that inspired unrelated works. The Evil Queen is Snow White's vindictive wicked stepmother, obsessed with being "the fairest in the land." The beautiful young princess Snow White evokes the Queen's sense of envy, so the Queen designs several plans to kill Snow White through witchcraft. A driving force in the story is the Queen's Magic Mirror. In the traditional resolution of the story, the Queen is grotesquely executed for her crimes. The tale is meant as a lesson for young children, warning them against the dangers of narcissism, pride, and hubris. In some retellings of the fairy tale, the Queen has been re imagined or portrayed more sympathetically, such as being morally conflicted or suffering from madness instead of being simply evil. In some of the revisionist stories she serves as the protagonist and has even been portrayed as an antihero or a tragic hero.
Гримм ағайындыларының ертегісі
Зұлым патшайым – өте әдемі, бірақ мақтаншыл және тәкаппар әйел, ол патшаның бірінші әйелі, Аққардың анасы қайтыс болғаннан кейін оған үйленеді. Зұлым патшайымның сиқырлы айнасы бар, ол бір күні оған жас өгей қызы, Аққар ханшайымның одан да әдемі болғанын хабарлайды. Аққарды жоюға шешім қабылдағаннан кейін, патшайым өзінің аңшысына ханшайымды орманға алып барып, өлтіруді бұйырады. Патшайым оған Аққардың өкпесі мен бауырын әкелуді тапсырады, бұл ханшайымның өлгенін дәлелдеу үшін. Бірақ аңшы Аққарға жаны ашып, оның орнына патшайымға жабайы шошқаның өкпесі мен бауырын әкеледі. Патшайым аспазға өкпе мен бауырды дайындауға бұйырады, содан кейін ол Аққардың мүшелері деп ойлаған нәрсені жейді. Айнаға тағы да қарап, патшайым Аққардың аман қалғанын және жеті ергежейлінің қолында баспана тапқанын біледі. Аққарды өзі өлтіруді көздеп, ол қарт саудагер әйелдің киімін киеді. Ол ергежейлілердің үйіне барып, Аққарға корсетке арналған бауды сатады, оны тым қатты байлап, қызды тұншықтыруға тырысады. Бұл сәтсіз аяқталса, патшайым тарақ сатушы болып қайта оралады және Аққарды уланған тарақ қолдануға көндіреді. Тарақ та Аққарды өлтіре алмаған соң, патшайым тағы да Аққарға барып, шаруа әйелі болып көрінеді және Аққарға уланған алма береді. Аққарды басқа елден келген ханзада оятып, оларды патшайымның үйлену тойына шақырады. Ол не болатынын білсе де, өзінің қызғанышы оны бара алмауға мәжбүр етеді. Сол жерде оған қызыл ыстық темір аяқкиім кигізіп, өлгенше "билеуге" мәжбүр болады.
Басқа тағдырлар
"Аққарлының" классикалық соңында Зұлым патшайым азаптау арқылы өлтіріледі. Бұл қазіргі қоғамдағы балалар үшін тым зорлықты және қорқынышты болып саналады. Гримм ертегісінің 1823 жылы Эдгар Тейлор жазған алғашқы ағылшын аудармасында патшайым Аққарлының тірі екенін көргенде өзінің қызғанышынан тұншығып кетеді. Сузанна Мэри Полдың тағы бір ерте ағылшын аудармасы (1871) "патшайымның қатыгез дене жазасымен өлтірілуін өзін-өзі жаралануымен және өзін-өзі жоюмен алмастырады", себебі оның ашуынан оның аяқ киімдері ысып кетеді. Басқа балама соңдарда патшайым тойда немесе айнаның алдында, осы жайтты білген кезде "ашудан" бірден өліп қалуы мүмкін, өзінің жасаған жоспарларының дұрыс болмауынан (мысалы, уланған гүлге тиюден) немесе табиғаттың әсерінен (мысалы, Аққарлыға у бергеннен кейін сарайға қайтып келе жатқанда батпаққа түсіп кетуінен), жұлдыздардың қуғыны кезінде өлтірілуі, өзінің айнасымен жойылғаннан кейін, орманға қашып, ешқашан көрінбеуі немесе мәңгілікке патшалықтан қуылғаннан кейін де болуы мүмкін. Сара Мейтленд жазғандай, "біз енді осы оқиғаның бұл бөлігін айтпаймыз; оның тым қатыгез екенін және балалардың нәзік жүректерін ауыртататынын айтамыз". Сондықтан, ертегілердің көптеген (әсіресе заманауи) қайта жазылған нұсқаларында көбінесе қорқынышты классикалық соң өзгертіліп, оны азырақ зорлықты көрсету үшін түзетіледі. Кейбір нұсқаларда патшайым өлмейді, тек одан әрі зұлымдық жасауына жол берілмейді. Мысалы, Фавзия Гилани Уильямстың "Аққарлы: Исламдық әңгімесінде" Аққарлы өзінің зұлым сиқыршы әйелін толығымен кешіреді, оны өкініп, өзін түзетуге мәжбүр етеді, бұл кітаптың балаларға арналған діни сабақтарының бір бөлігі болып табылады. Алайда, 2014 жылы Ұлыбританияда өткен жалпыұлттық сауалнамада "Аққарлыдағы" патшайымды барлық уақыттағы ең қорқынышты ертегі кейіпкері деп санады (сауалнамаға қатысқан ересектердің 32,21% көрсеткендей), үштен екісі бүгінгі әңгімелер балалар үшін тым "тазартылған" деп есептеді. Энтони Берджес 1983 жылы былай деді: "Оны оқығаннан кейін, оны қаншалықты қабылдауға болады? Бұл ертегідегі зорлық, ол нағыз қарақшылық, терроризм және аргентиналық азаптау сияқты емес". Массачусетс университетінің психология профессоры Шелдон Кашдан ертегілердің логикасына сәйкес, патшайымның қашуына немесе түрмеге жабылуына немесе жер аударылуына рұқсат етілмейтінін айтады, өйткені оқиға оны "ең жаман жазаға лайық жаратылыс ретінде бейнелейді". Оның пікірінше, ертегінің мазмұны сондай-ақ "егер сиқыршы өлсе – және өлген күйінде қалатын болса, оның қайта оралуының ықтималдығы жоқ болуы керек" деген талапты қояды, сондықтан "оқырман сиқыршының өлімі толыққанды екенін білуі керек, тіпті бұл жас оқырмандарды қазіргі заманғы стандарттар бойынша өте зорлықты актілерге ұшыратуды білдірсе де".