Кіріспе
Экономикалық белсенділікті зерттеудегі маңызды ұғым
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі – экономикалық белсенділікті зерттеудегі маңызды ұғымға берілген атау. Милтон Фридман мен Эдмунд Фелпс 1960 жылдары осы «адамдық» мәселені зерттеп, өз жұмыстары үшін Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығын алды. Осы тұжырымдаманың дамуы сыйлықтың басты себебі ретінде қарастырылады. Бұл ұғымды қарапайым түрде былай түсіндіруге болады: «Экономика «толық жұмыспен қамту» тұрақты күйінде болғанда, жұмыссыздықтың табиғи деңгейі – жұмыс күшінің жұмыссыз бөлігін құрайды». Басқаша айтқанда, «толық жұмыспен қамту» термині экономикада «нөлдік жұмыссыздық» дегенді білдірмейді. Бұл – жиынтық өндіріс «ұзақ мерзімді» деңгейде болған кездегі гипотетикалық жұмыссыздық деңгейін көрсетеді. Бұл деңгей еңбек және тауар нарықтарындағы бағаның толыққанды реттелмеуі сияқты уақытша қиындықтар болмаған жағдайдағы жиынтық өндіріске сәйкес келеді. Сондықтан, жұмыссыздықтың табиғи деңгейі классикалық көзқарас бойынша экономикалық белсенділіктің қалыптасуына байланысты жұмыссыздық деңгейіне сәйкес келеді. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі негізінен экономиканың ұсыныс жағымен, соның ішінде өндіріс мүмкіндіктерімен және экономикалық институттармен анықталады. Егер осы институттар еңбек нарығындағы тұрақты сәйкессіздіктерді немесе нақты жалақының өзгеруіне кедерес келтірсе, жұмыссыздықтың табиғи деңгейі ерікті емес жұмыссыздықты қамтуы мүмкін. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі – еңбек және ресурстар нарықтары тепе-теңдікте болғанда, тиімді және дамитын экономикада сақталатын фрикциялық және құрылымдық жұмыссыздықтардың комбинациясы болып табылады. Сыртқы факторлардың (мысалы, инвестициялық көңіл-күйдің циклдық өзгерістері) пайда болуы нақты жұмыссыздықтың табиғи деңгейден үнемі ауытқуына және Кейнстік көзқарас бойынша жиынтық сұраныс факторларымен ішінара анықталуына әкеледі. Осыған байланысты саясаттың маңызы – сұранысты басқару саясаты (соның ішінде ақша-кредиттік саясат) арқылы жұмыссыздықтың табиғи деңгейін тұрақты түрде төмендету мүмкін емес, бірақ мұндай саясат нақты жұмыссыздықтың өзгеруін тұрақтандыруға көмектеседі. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, жұмыссыздықтың табиғи деңгейін төмендету экономиканың ұсыныс жағына бағытталған құрылымдық саясат арқылы жүзеге асырылуы керек. Көптеген сауалнамалардың нәтижесінде экономистердің үштен екісінен үштен төрт бөлігі «Экономика ұзақ мерзімді перспективада жұмыссыздықтың табиғи деңгейіне ұмтылады» деген пікірмен келіседі.
The natural rate of unemployment is the name that was given to a key concept in the study of economic activity. Milton Friedman and Edmund Phelps, tackling this 'human' problem in the 1960s, both received the Nobel Memorial Prize in Economic Sciences for their work, and the development of the concept is cited as a main motivation behind the prize. A simplistic summary of the concept is: 'The natural rate of unemployment, when an economy is in a steady state of "full employment", is the proportion of the workforce who are unemployed'. Put another way, this concept clarifies that the economic term "full employment" does not mean "zero unemployment". It represents the hypothetical unemployment rate consistent with aggregate production being at the "long run" level. This level is consistent with aggregate production in the absence of various temporary frictions such as incomplete price adjustment in labor and goods markets. The natural rate of unemployment therefore corresponds to the unemployment rate prevailing under a classical view of determination of activity. The natural unemployment rate is mainly determined by the economy's supply side, and hence production possibilities and economic institutions. If these institutional features involve permanent mismatches in the labor market or real wage rigidities, the natural rate of unemployment may feature involuntary unemployment. The natural rate of unemployment is a combination of frictional and structural unemployment that persists in an efficient, expanding economy when labor and resource markets are in equilibrium. Occurrence of disturbances (e. g., cyclical shifts in investment sentiments) will cause actual unemployment to continuously deviate from the natural rate, and be partly determined by aggregate demand factors as under a Keynesian view of output determination. The policy implication is that the natural rate of unemployment cannot permanently be reduced by demand management policies (including monetary policy), but that such policies can play a role in stabilizing variations in actual unemployment. Reductions in the natural rate of unemployment must, according to the concept, be achieved through structural policies directed towards an economy's supply side. According to multiple surveys, two thirds to three quarters of economists generally agree with the statement, "There is a natural rate of unemployment to which the economy tends in the long run."
Филипс қисығы
Милтон Фридман инфляцияның табиғи деңгейі Филиппс қисығынан туындайды деп сараптады. Бұл жұмыссыздық төмен болғанда жалақының өсуге бейім екенін көрсетті. Фридман инфляцияның жалақының өсуімен бірдей екенін айтты және өз аргументін инфляция мен жұмыссыздық арасындағы тұрақты теріс байланысқа сенетін кең таралған идеяға негіздеді. Осы сенімнің салдасы ретінде, сұранысты кеңейту саясаты және осылайша инфляцияны арттыру арқылы жұмыссыздықты тұрақты түрде төмендетуге болады деп есептелді. Фридман мен Фелпс бұл идеяға теориялық тұрғыдан қарсы шықты, себебі жұмыссыздық тұрақты түрде төмендесе, экономикадағы нақты айнымалылар, мысалы, нақты жалақы, тұрақты түрде өзгеретін болар еді. Инфляция жоғары болғандықтан мұндай жағдай тууы мүмкін, бұл еңбек нарығындағы жүйелі иррационалдыққа байланысты болып көрінеді. Фридман атап көрсеткендей, жалақы инфляциясы ақырында жететін болып, нақты жалақы мен жұмыссыздық деңгейін өзгертусіз қалдырады. Сондықтан, жұмыссыздық деңгейін төмендетуге жалақы инфляциясы мен инфляциялық күтулер нақты инфляциядан қалып қойғанда ғана қол жеткізіледі. Бұл тек уақытша нәтиже деп саналды. Ақырында жұмыссыздық инфляция деңгейіне тәуелсіз нақты факторлармен анықталатын деңгейге оралады. Фридман мен Фелпс пікірінше, Филиппс қисығы ұзақ мерзімді перспективада тік болып табылады, ал сұранысты кеңейту саясаты тек инфляцияның себебі болады, бірақ жұмыссыздықтың тұрақты түрде төмендеуіне себеп болмайды. Милтон Фридман жұмыссыздықтың табиғи деңгейінен ауытқудың басты себебі ретінде күту қателіктерін атап көрсетті. Фридман үшін бірегей табиғи деңгейдің болуы, инфляция толық күтілетін жұмыссыздықтың бір ғана деңгейі бар деген тұжырымымен тең болды (нақты және күтілетін инфляция бірдей болған кезде). Эдмунд Фелпс еңбек нарығының құрылымы мен қиындықтарына көбірек назар аударды, олар жиынтық сұраныстың өзгеруіне инфляцияға, ал баяу күтулерге жұмыссыздық деңгейін анықтауға ықпал етеді. Сонымен қатар, оның теориялары жұмыссыздықтың табиғи деңгейінің тым жоғары болу себептерін түсіндірді (яғни, жұмыссыздықтың неге құрылымдық немесе классикалық болуы мүмкін).
Сындар
Табиғи көрсеткішке қатысты басты сын – оның сенімді дәлелдемесінің жоқтығы, тіпті Милтон Фридманның өзі «табиғи» көрсеткіш қандай екенін біле алмаймыз деді. Табиғи көрсеткіш гипотезасы жұмыссыздықтың бірегей тепе-теңдік деңгейінің бар екенін негізгі болжам ретінде қабылдайды. Маңыздысы, Фридманның өзі табиғи көрсеткіштің нақты моделін жасамаған; Нобель лекциясында ол қарапайым еңбек ұсынысы мен сұранысы моделін ғана қолданды. Басқалар бірнеше тепе-теңдіктер болуы мүмкін екенін айтты, мысалы, Diamond кокосы моделіндегідей іздеудің сыртқы факторларына байланысты, немесе бірегей тепе-теңдік орнына жұмыссыздық деңгейінің табиғи диапазоны болуы мүмкін. UCLA-дан Роджер Фармердің сөзіне сәйкес, соққыдан кейін жұмыссыздық деңгейі табиғи деңгейіне оралады деген тұжырым деректермен сәйкес келмейді.