Кіріспе

Яһудилікте қолданылатын термин. Яһудилікте минян (миньян, сөзбе-сөз – "сан", "санау"; көпше түрі – מניינים \ מִנְיָנִים mīnyānīm) – белгілі бір діни міндеттерді орындау үшін қажетті он ересек яһудидің жиыны. Яһуди дінінің дәстүрлі бағыттарында минян құрамына 13 жастан асқан ерлер ғана кіре алады. Жиналыс үшін қажетті кемінде 10 яһуди санының бастауы Ыбырайымның Жаратылыс кітабының 18:23 (HE) аятындағы Құдайға жасаған дұғасына байланысты. Минян қажет болатын ең көп таралған амал – қоғамдық дұға. Сәйкесінше, қазіргі заманғы яһуди дінінде минян термині дұға ғибадаттарын білдіретін қосымша мағынаға ие.

Минянмен дұға ету

Сопылардың берік сенімі бойынша, он израильдік ғибадат етуге немесе Тора заңын оқуға жиналған жерде, Алланың қасиетті күші олардың арасында болады. Раввиндер әдебиетінде, кішкентай топтарда оқуға немесе дұға етуге жиналғандар, тіпті жалғыз ойланып дұға ететіндер де мақтауға лайық. Дегенмен, он адамдық миньянның артықшылығы мен қадірлілігіне ерекше мән беріледі. Маимонид, оның түсіндірушілері және "Шулхан-Арух" авторы сияқты заңгерлер осы пікірді қолдады. Осылайша, мың жылдан бері таң мен кешкі қауымдық дұғаларға он адамнан тұратын кворуммен қатысу міндетті болып келеді. Орта ғасырлық түсіндірушілердің арасында миньянмен дұға етудің міндетті ме, әлде артықшылықты ма екендігі туралы пікірталас бар. Рашидің пікірінше, адам миньянмен дұға етуге міндетті, ал Нахманид он ересек ер адам болған жағдайда ғана бірге дұға етуге міндетті, бірақ адам миньян іздеуге міндетті емес. Раши мен Тосафоттың пікірінше, миньянмен дұға ету үшін 4 миль қашықтыққа бару керек (қазіргі заманғы ғалымдар бұл қашықтыққа немесе осы қашықтықты жүруге кеткен уақытқа қатысты әртүрлі пікірде, ал қазіргі технологиямен одан да алысқа бару қажет). Мишна Берура үйде отырған адам бір мильге дейін жол жүруге тиіс деп жазған.

Құқықтық негіздеме

Раббилік әдебиеттерде миньян құрамына кімнің қабілетті екендігі мәселесі кеңінен талқыланады. Кейбір пікірталастар миньянның осы міндетті амалдарды орындауға міндетті адамдардан тұруы керек пе, жоқ па дегенге қатысты. Ал кейбір ғалымдар миньянның негізін құрайтын аяттар мен олардың мағынасын зерделеп, кімнің миньян бола алатынын анықтайды. Мысалы, "Мен осы жаман жиынды, Мені қарғыс айтатындарын неше уақыт көтеремін?" деген аят он барлаушы туралы, яғни ересек яһуди еркектерінен құралған жиынды білдіреді. Осыдан миньян да он ересек яһуди еркек адамынан құралуы керек деген қорытынды шығады. Басқа классикалық көздер өз шешімдерін Талмудта келтірілген пікірталастарға негіздейді. Қазіргі заманғы раввиндер миньянға қатысты талаптар бойынша көптеген сұрақтарды қарастырады.

Кәмелетке толмағандар

Он үш жасқа толмаған ұлдар еврей заңы бойынша кәмелетке толмаған саналады және діни міндеттерді орындауға міндетті емес. Дегенмен, егер бала алты жастан асқан және діни ережелердің мағынасын толық түсінген болса, оның мәртебесі өзгеруі мүмкін. Оның миньянға қатысуы Талмудтағы пікірталас нысаны болып табылады. Талмудтағы Берахот жолындағы мәтінге сүйене отырып, Раббину Там кәмелетке толмаған баланың оныншы адам рөлінде саналатынын, ал Баал Ха-Маор бойынша, төрт кәмелетке толмаған балаға рұқсат етілуі мүмкін дейді. Рош, кәмелетке толмағанды миньянға қосуға рұқсат берушілердің, оныншы мүшені құдайдың қатысуы деп санайтынын, осылайша миньянды дұрыс ететінін түсіндіреді. Сондықтан кейбір ғалымдар кішкентай баланың хумаш ұстауы арқылы осы фактіні көрсетуін талап етеді. Алайда, көптеген поскимдер Ридің пікірімен келіседі, ол кәмелетке толмағанды ешқандай жағдайда миньянға қосуға болмайды дейді. Шулхан Арух та осы пікірді қолдайды, ол кейбір ғалымдардың алты жастағы епті балаға рұқсат бергенін мойындаса да, консенсус бұл көзқарасқа қарсы және тек он үш жастан асқан еркектер ғана миньянды құрай алады деп жазады. Бірақ, ерекше жағдайларда кейбір ғалымдар алты жастан асқан балаға хумаш немесе Сефер Тора ұстатып, миньянды толықтыруға рұқсат береді. Раввин Моше Файнштейн, Миньян заңдарының көп бөлігі раббилік сипатта болғандықтан, осыған сүйенуге болатынын айтады, сондықтан Киелі кітаптағы Миньян заңдарымен айналысқанда (мысалы, Құдайдың атын жұрт алдында қасиеттеу) баланы санауға болмайды деген қорытындыға келуге болады.

Әйелдер

Әйелдерге миниян құрауға рұқсат етілу мәселесі ерте туындыларда қозғалғанмен, бұл мәселе соңғы онжылдықтарда ғана ерекше назарға алынды. Бұл, заманауи қоғамда әйелдер рөлінің артуымен және оларды діни өмірдің барлық саласына қатыстыру туралы талаптармен байланысты. Талмудтың өзі әйелдердің деварим шебкдуша үшін миниянның бір бөлігі саналатындығына тікелей жауап бермейді. Талмуд Киддуш Хашем және деварим шебкдуша үшін бірдей гезерах шава қолданғандықтан, екі жағдайға қатысты заңдардың да бірдей болуын күтуге болады. Көптеген білушілер әйелдердің Киддуш Хашем мен Хиллул Хашем үшін миниянға кіретінін айтады. Дегенмен, дәстүрлі кодекстерде деварим шебкдуша үшін әйелдер миниянға кірмейді. Талмудта (Арахин 3а) әйелдер үш қатысушының зимунын оқуға міндетті екендігі айтылады, ал Берахот 45-те әйелдер зимун оқуға құқылы екендігі көрсетілген. Алайда, ғалымдардың көпшілігі он әйелдің зимун би Шемнің қосымша түрін оқуына болмайды деген пікірде. Он әйелге зимун би Шем формуласын қолдануға рұқсат беретін бірнеше билік өкілдері, он адамның қажеттілігінің бұл жағдайда ерекше екенін және миниян талап ететін басқа жағдайлармен салыстыруға болмайтынын түсіндіреді. Осы пікір білдірушілердің ішінде тек Раббину Симха ғана бір әйелдің тоғыз ер адаммен бірігіп, намаз оқу үшін миниян құруы мүмкін екенін айтады. Бұл жеке пікірді кодекстеушілер қабылдамайды. Мегилла оқу сияқты бірқатар жағдайларда, шектеулі билік өкілдері әйелдерді миниянға есептейді. Алайда, мұндай жағдайларда әйелдер «қауым» ретінде есептелмейді, егер көпшілік алдында сөйлеу қажет болса, ғана есептеледі. Құдайдың алдында жиналу үшін қауым құру міндетінің ер адамдарға жүктелуінің себебі – әйелдер жеке-жеке жеткілікті қасиетті саналғандықтан, оларға қосымша қасиеттілікке жету үшін топтық және арнайы дұғалардың қажеті болмады. Шөлдегі әйелдердің адалдығының арқасында олар ер адамдар сияқты өлімге ұшырамады және тыңшылардың қасиетті жер туралы жағымсыз баяндамасына қарамастан, оған кіруге ниет білдірді. Басқалары әйелдердің үйді және балаларды күтуі дәстүрлі әлеуметтік жағдай екенін атап көрсетеді. Яһуди дәстүрі бойынша, әйелдер көпшілік алдында дұға ету үшін өздерінің әлеуметтік рөлінен бас тартуға міндетті емес.

Реформа

1845 жылы жаңадан қалыптасқан реформалық иудаизмнің Франкфурт Синодына қатысқан раввиндер әйелдердің миньянда санаға алынатынын жариялады, бұл 1811 жылдан бері дамып келе жатқан реформалық практиканың ресми тіркелуі болды.

Консервативті

1973 жылы Консервативті яһуди дінінің яһуди заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті ерлер мен әйелдерді минян құрамында тең санауға дауыс берді. 2002 жылы Комитет рабби Дэвид Файнның жауабын қабылдады, ол әйелдердің минянда санауына ресми діни-заңдық негіз береді және әйелдердің дұғадағы рөліне консервативті көзқарасты түсіндіреді. Бұл жауапта еврей әйелдері дәстүрлі түрде ерлермен бірдей міндеттерге ие болмаса да, консервативті әйелдер оларды қоғамдық тұрғыдан ерікті түрде өз мойнына алғандығы айтылады. Осы ортақ міндеттемеге байланысты Файнның жауабы консервативті әйелдердің басқалар үшін өкілдер ретінде әрекет етуге және шешім қабылдауға құқылы екенін көрсетеді. Жауап сондай-ақ, дәстүрлі көзқарасты ұстанатын қауымдар мен жеке әйелдердің Консервативті қозғалыс тарапынан күнәлі деп есептелмей, осыдан бас тартуға құқылы екенін де нақтылайды. Осы жауапты қабылдау арқылы CJLS өзінің теңдік принциптерін яһуди заңымен негіздеуге мүмкіндік алды, сонымен қатар сенімсіз аргументтерге жүгінбестен, қауым мен дін қызметкерлерінің маңыздылығын төмендетпей, жеке әйелдерден жеке өмірге қатысты сұрақтар қоймай, халахи дәстүрін жоққа шығармай және дәстүрлі практикаларды ұстанатын әйелдерді күнәкар деп танудан аулақ қалды.

Қауіпсіздікті бұзушылар

Күнәкардың миньянға қосылатыны туралы мәселе соңғы буынларда өте маңызды болды, себебі көптеген яһудилердің арасында діни мінез-құлықтың жалпы құлдырауы байқалды. Шүлхан Арухта айтылғандай, адам әдепсіз және қайта-қайта күнә жасаған болса, тіпті өлім жазасына да кесілген қылмыс жасаған жағдайда да, егер оған күнәлі мінез-құлқы үшін діни тыйым салынбаса, он адамның қатарына кіреді. Бұл пікірдің бастауы Ахан оқиғасынан алынған, ол өз қылмысы үшін өлтірілгеніне қарамастан, яһуди ретінде танылды. Алайда, При Мегадим бұл тек қана өзін қанағаттандыру үшін күнә жасаған жағдайда ғана дұрыс екенін түсіндіреді. Егер адам Аллаға қарсылық көрсету үшін күнә жасаса немесе жаушыл сенімді қабылдау арқылы немесе Шаббатты ашық түрде бұзу арқылы яһуди халқымен байланысын үзіп тастаса, онда мұндай адам миньян құруға құқылы емес. Дегенмен, көптеген заманауи раввиндер Шаббатты кеңінен сақтамаушылыққа байланысты жеңілдетілген көзқарас қабылдауға мәжбүр болды, бұл сенімді әдейілеп теріске бұру емес, білімсіздік пен әлеуметтік және экономикалық жағдайлардың ықпалына бой ұсыну салдары деп есептеді.

Прозелиттер

Тосафот Талмудтың Сукка 38б-дағы қаралымынан "Израиль ұлдары" деп айтылған жерде, егер арнайы шарттама болмаса, прозелиттің қатысуын шектеуге болады деген қорытынды жасаса да, минянға қатысты мәліметтер толыққанды прозелитті шектеуге ешқандай себеп жоқ екенін көрсетеді. Ондай адамға намазды бастауға рұқсат берілгендіктен, ол минянға да санауға лайық.

Жауап бере алмайтындар

Егер адам жеткілікті интеллектке ие болса, онда ол он адамның болуын қажет ететін дұғаларға жауап бере алмаса да, минянға қатыса алады. Кейбір деректерге сәйкес, он адам жиналғанда құдайлық құдірет түсіп, "Двар ше'бекедуша" айту мүмкін болады. Бұл дұға ортасында тұрған, бірақ хаззанның дұғаларын қайталаудан мұратталған адамды, сондай-ақ, сөйлей алмайтын, бірақ дұғаларды ести алатын адамды қамтиды. Естімейтін, бірақ жауап беру қабілеті мен уақытын білетін адам да минянға қосыла алады. Алайда, ұйықтап жатқан немесе мас адам туралы пікір талас тудырады. Мұндай адамның ақылы жеткілікті болғанымен, қазіргі уақытта естіп немесе жауап бере алмайды. Оны оятуға тырысып, серпіп тұрған күйге келтіру керек, бірақ ояту мүмкін болмаса, минянға ең көп бір ұйықтап жатқан адамды қосуға рұхсат етіледі. Ал мас адам болса, тіпті "Лұттың мастығына" жетпесе де, оны минянға қосуға болмайды. Минянда жиналғандардың кем дегенде алтысы қосымша дұғаларды мұқият тыңдап, тиісті жауап беруге міндетті, ал Амида дұғасының қайталануына кем дегенде тоғыз адам жауап беруі керек.

Қаулы

Бұл тек адамның мәртебесі ғана емес, сонымен қатар минянның физикалық орналасуы да маңызды фактор болып табылады. Маймонид минян құрамына кіретін адамдардың орналасуына қатысты шектеулерді анықтап көрсетеді. Міндетті түрде минянның барлық мүшелері бір бөлмеде жиналуы тиіс. Бірақ, егер олар бір-бірін ести алатын арақашықтықта болса, он адамды екі іргелес бөлмеге таратуға рұқсат етіледі. Кейінгі ғалымдар бұл пікірдің шегін қысқарып, екі бөлме арасында есік болған жағдайда да, екі топ жеке-жеке саналады деген шешімге келді. Тек ерекше жағдайларда ғана рұқсат етіледі, егер әр бөлмедегі бірнеше ер адам бір-бірін көре алатын болса.

Он және он минян (он ер адам және он әйел)

Соңғы он жылдай уақыттан бері, кейбір өте либералды Жаңа Православие қауымдастықтары дәстүрлі еврей заңына адалдықты сақтап, әйелдердің рөлін кеңейтуге және олардың қатысуын арттыруға тырысып келеді. Көптеген топтар "тәуелсіз миняним" деп аталатын болса, Еврей Православ Феминисттер Альянсы өздерін Жаңа Православие қауымдастығының бір бөлігі санайтын топтарды "серіктестік миняны" деп атайды. Осы топтардың көпшілігі Иерусалимдегі Шира Хадаша қауымдастығы бастаған "он және он минян" дәстүрін қабылдады, ол он ер және он әйелден құралады. Шира Хадаша көптеген шешімдерін Мендель Шапиро және Даниэль Спербер сияқты раввиндердің еңбектеріне негізделген. Ал кейбіреулері әйелдердің құлшылыққа қатысуын арттыруды қолдайтын халахик көздердің жинағы – Халахик Минянға арналған нұсқаулықты "он және он минян" сияқты амалдарды талқылау үшін негіз ретінде пайдаланады.