Кіріспе
Гиппократ корпусы (лат. Corpus Hippocraticum) немесе Гиппократ жинағы – шамамен 60 ежелгі грек медициналық еңбектің жинағы, ол дәрігер Гиппократ пен оның ілімімен тығыз байланысты. Гиппократ корпусы медицинаның алуан түрлі салаларын қамтиды: Гиппократтың медициналық теорияларынан бастап, оның медициналық практиканың этикалық принциптерін қалыптастыруына дейін, сондай-ақ түрлі ауруларды емдеу тәсілдеріне дейін. Бұл жинақ Гиппократ медицинасын көрсететін біртұтас корпус саналғанымен, мазмұны, жасы, стилі, әдістері және қолданылған көзқарастары (кейде елеулі айырмашылықтармен) әртүрлі; демек, авторларының кім екені көбінесе белгісіз. Гиппократ емдеу өнерін және ғылыми байқауларды үйлестіру арқылы Батыс қоғамында медицинаның дамуына бастама берді. Гиппократ корпусы Батыс медициналық практикасының негізіне айналды.
The Hippocratic Corpus (Latin: Corpus Hippocraticum), or Hippocratic Collection, is a collection of around 60 early Ancient Greek medical works strongly associated with the physician Hippocrates and his teachings. The Hippocratic Corpus covers many diverse aspects of medicine, from Hippocrates' medical theories to what he devised to be ethical means of medical practice, to addressing various illnesses. Even though it is considered a singular corpus that represents Hippocratic medicine, they vary (sometimes significantly) in content, age, style, methods, and views practiced; therefore, authorship is largely unknown. Hippocrates began Western society's development of medicine, through a delicate blending of the art of healing and scientific observations. The Hippocratic Corpus became the foundation upon which Western medical practice was built.
Гиппократтың медицинаға қосқан үлесі
Гиппократ б.з.д. 460 жылы грек аралы Коста дүниеге келген. Оның өмірі туралы нақты мәліметтер, ғасырлар бойы агиографиялық есептерге қарамастан, аз. Дәстүрге сәйкес, Гиппократ Асклепиадтар деп аталатын діни қызметкерлердің мұрагерлік тәртібінен шыққан. Сол кезде медицина практикасында рухани және табиғаттан тыс элементтер кеңінен қолданылды, бұл денсаулық пен аурудың құдайлар тарапынан берілетініне қатысты басым сеніммен үйлеседі. Гиппократ аурудың тек қана құдайлық себептерін жоққа шығарған ғана емес, медицинамен тек өзі сияқты діни Асклепиадтар класына жататын адамдар ғана айналыса алады деген пікірді де жоққа шығарды. Медицинаның әкесі деп есептелетін Гиппократ өз заманында көрнекті дәрігер және ұстаз болды. Ежелгі грек философтары мен дәрігерлерінің арасында Гиппократ медицинаның ғылым ретінде дамуына ең зор ықпал еткен тұлға саналады. Ол медицинаға табиғи көзқараспен қарауды қалайтын, науқастың денсаулығын толыққанды түсінуді және табиғат пен адам арасындағы үйлесімділіктің маңыздылығын атап көрсетті. Гиппократтың медицинаға деген қызығушылығы ғылыми тәртіпті орнатудан туындады. Ғылыми тәртіпті нығайту мақсатында, Гиппократ өзінің медициналық принциптерін табиғат ғылымдарына негіздеп, ауруларды диагностикалау, емдеу және алдын алуға бағыттады. Гиппократтың медицинаға жасаған тағы бір маңызды үлесі – дәлелдерге негізделген білім. Гиппократ алғаш рет дәрігердің науқасты қарап, оның белгілерін анықтап, ауруды дұрыс анықтай білуі керек деген сенімді қалыптастырды. Корпустың еңбектері Гиппократтың өмір сүрген кезеңі мен мектебінен бастап, көптеген ғасырлар бойына және әртүрлі көзқарастарды қамтиды. Франц Захария Эрмеринс Гиппократ корпусында кем дегенде он тоғыз автордың қолтаңбасын анықтаған. Дегенмен, Корпустағы әртүрлі еңбектер ежелгі заманнан бері Гиппократтың атымен белгілі. Корпус Кос кітапханасының қалдықтары немесе б.з.д. III ғасырда Александрияда жинақталған жинақ болуы мүмкін. Алайда, Корпусқа ежелгі грек медицинасының Кос мектебінен тыс шығармалар да кіреді, соның ішінде Книд мектебінің еңбектері де бар. Гиппократтың жазбаларының тек бір бөлігі ғана бізге жеткен. Жоғалған медициналық әдебиет туралы кейде сақталған трактаттарда, мысалы, «Режим» трактатының басында айтылады. Гиппократтың кейбір еңбектері тек түпнұсқа грек тілінен басқа тілдерге аударылған нұсқаларында ғана сақталған. Аударманың сапасы мен дәлдігін түпнұсқасы жоқ жағдайда анықтау қиын болғандықтан, авторды нақты анықтау да қиындық тудырады. «Гиппократтың» жазбалары араб, еврей, сирия және латын тілдерінде сақталған.
Күндер мен топтамалар
Гиппократ корпусындағы еңбектердің көпшілігі классикалық дәуірге, б.з.б. V ғасырдың соңғы онжылдықтарына және б.з.б. IV ғасырдың бірінші жартысына жатады. Кейінгі еңбектердің ішінде «Заң», «Жүрек туралы», «Дәрігер туралы» және «Жеті туралы» еңбектері эллиндік кезеңге тән, ал «Ережелер» және «Decorum туралы» еңбектері біздің заманымыздың I және II ғасырларында жазылған. «Прорретика I» да V ғасырдың ортасынан сақталған. Ең көне қабат «Әйел табиғаты туралы» және «Әйелдер аурулары туралы» II бөлімінде кездеседі.
Мазмұны
Гиппократ корпусы медицинаның әртүрлі тақырыптарына арналған оқулықтарды, дәрістерді, зерттеулерді, жазбаларды және философиялық эсселерді қамтиды, олар белгілі бір ретпен орналастырылмаған. Бұл еңбектер әртүрлі аудиторияға – мамандарға да, медицинамен таныс емес адамдарға да арналған, және кейде қарама-қарсы пікірлерден жазылған; Корпустағы еңбектер арасында маңызды қайшылықтар кездеседі.
Істер тарихы
Корпустың маңызды бір бөлігі науқастардың жекелеген жағдайларынан тұрады. "Эпидемиялар" кітабының I және III томдарында қырық екі жағдай сипатталған, олардың 60% (25) науқастың қазасына әкелді. Корпуста сипатталған аурулардың көбі эндемикалық аурулар: суық тию, туберкулез, пневмония және т.б.
Теориялық және әдістемелік ойлар
Корпустың бірнеше мәтінінде ежелгі дәрігерлер ауру туралы теорияларды жасайды, кейде тиімді және тұрақты диагноз қою мен емдеуге кедерлес болатын әдістемелік қиындықтармен күреседі. Ғалым Жак Жуанна жазғандай, "Гиппократ корпусының дәрігерлерінің ең маңызды қасиеттерінің бірі – олар медицинамен ғана айналысып, тәжірибелерін жазбаға түсірмей, сонымен қатар өз қызметтері туралы ой-толғаныс жасай білгендігінде".
Негізгі себеп және тәжірибе
Бұл тәсілдер эмпиризмнен бастап Сократқа дейінгі философтардың физикалық теорияларын еске түсіретін рационализмге дейін жетеді, бірақ бұл екі тенденция бірге болуы мүмкін: "Білім мен тәжірибе арасындағы тығыз байланыс Гиппократ дәрігерлеріне тән", "Платонның екеуінің арасын бөліп, қарама-қайшылық тудыруға жасаған әрекетіне" қарамастан. "Ежелгі медицина туралы" кітабының авторы бірден "барлық жағдайларда" аурудың жалғыз "себебін" іздеген қарсыластарын сынап, "олар өз түсіндірмелеріне не ыстық, не суық, не ылғал, не құрғақ, не болмаса қалаған нәрселерін гипотеза ретінде қойды" дейді. Осы трактатта ұсынылған әдіс "әрине эмпирикалық сипатқа ие", себебі ол космологиялық болжамдарға қарағанда, диетаның сезімдер арқылы байқалатын әсерлерін бағалайды, сондықтан оны эллинистік эмпирик дәрігерлер қолданады. Бірақ "эмпириктерден өзгеше, автор дәрігердің білімі тек сезімдер арқылы байқалатын нәрселермен ғана шектеледі деп мәлімдемейді. Керісінше, ол дәрігерден адам организмінің жағдайы, мысалы, науқастың дене сұйықтықтары мен ішкі органдарының күйі туралы кең білімді талап етеді".
Эпистемология және медицинаның ғылыми мәртебесі
"Өнер" кітабының авторы медицинаның өнер (техне) ретіндегі мәртебесін қорғауға тырысады, оған қарсыластары (мүмкін Протагордың сарапшы білімге жасаған сынына орай) ауруларға қарсы жақсы нәтижелер бермейді, тек қана тағдырдың ықпалымен болатын нәрсеге ұқсайды деп талас түгізеді (дәрігерлер өз өнерлерімен емдеуге келмейтін деп санаған ауыр және қиын жағдайларды емдеуден бас тартқандығы осы таласқа дәлел қызмет етеді). Бұл трактатты антикалық дәуірден жеткен жалпы эпистемологияның алғашқы тынысы деп санауға болады, бірақ бұл, әлдебір себеппен, біз осыған ұқсас көзқарасты ұстанған бесінші ғасырдың риторикалық еңбектерін жоғалтқандықтан болуы мүмкін. Осы автор үшін, "Адам денесінің құрылысы туралы" кітабының авторы сияқты, медицина өнері толыққанды ашылған. "Адам денесінің құрылысы туралы" кітабының авторы "онда ашылған принциптерге сәттілік көп қажет емес" десе, "Өнер" кітабының авторы осы принциптерді емдеуде қолдануда туындайтын практикалық шектеулерді мойындайды. Сонымен қатар, "Денсаулық ережелері туралы" кітабының авторы пікірінше, "адам табиғатын толыққанды білу және түсіну, оның негізгі құрамдас бөліктерін анықтау және оны басқаратын элементтерді тану" толыққанды жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ іс жүзінде әрбір науқасқа дұрыс және пропорционалды диета мен жаттығуларды анықтап, қолдану қиынға соғады.
Әзіл-қалжың
Гиппократ корпусы ауруларды төрт гумор арқылы түсіндіреді, олар флегма, сары өт, қан және қара өт деп сипатталған. Бұл медициналық жазбаларда әр гумор белгілі бір органмен байланыстырылған, атап айтқанда: қан – жүрекпен, сары өт – бауырмен, қара өт – көкбауырмен, ал флегма – мимен. Әр гумордың сұйықтықтағы өзгерістерге қатысты нақты қасиеттері болған, мысалы, қан ыстық және ылғалды, флегма суық және ылғалды, сары өт ыстық және құрғақ, қара өт суық және құрғақ. Гиппократ корпусының авторлары осы төрт гумордың денсаулығымызда маңызды рөл атқаратынын айтқан, себебі гуморлардың біреуі жетіспесе немесе артық болса, ауру пайда болуы мүмкін.
Табиғи және Құдайдың себеп-салдарлығы
Олардың келіспеушіліктері қандай болмасын, Гиппократ жазушылары аурудың құдайлық және діни себептері мен емдерін табиғи механизмдердің пайдасына қабылдамауда келіседі. Гиппократ медицинасы «медицина табиғи ғылымдарға негізделген ғылыми тәсіл ретінде қалыптастырылуы керек, ауруларды диагностикалау, алдын алу және емдеу тиіс» деген сенімге сәйкес жасалды. Грек поэзиясы мен трагедиясынан өзге, «қасиетті» түсініктердің кең таралуына сиқыршылар, шарлатандар және тазартушылар да жауапты деп есептеуге болады. Бұл оларға араласуға және құдайларды жеке адамдар бастан кешірген қасиетті мәселелерді шешуге көндіретін тиімсіз емдерді ұсынуға мүмкіндік берді. Сондықтан «Қасиетті ауру туралы» еңбегінде эпилепсия (осылайша «қасиетті» ауру деп аталатын) «табиғи себептерге ие, ал оның құдайдан пайда болуы адамдардың тәжірибесіздігінен және оның ерекшелігіне таңғалуларынан туындайды» делінеді. Бұл ережеден ерекшелік «Түстер» (Режим IV) еңбегінде кездеседі, онда Гиппократтың әдеттегі араласуларымен қатар құдайларға дұға ету де ұсынылады. Материалистік детерминизм грек ойлауында кем дегенде Левкиппке дейін жетеді. «Гиппократ жинағының дәрігерлерінің ең үлкен қасиеттерінің бірі – кейін детерминизм принципі деп аталатын нәрсені оның ең әмбебап түрінде айқындаған. Кез келген оқиғаның себебі бар. Бұл принциптің ең теориялық тұжырымы «Өнер» трактатында кездеседі: «Шындығында, жақыннан зерделегенде, кездейсоқтық жоғалады; себебі кез келген нәрсе бір нәрсе арқылы [діа ти] орын алады». «Ежелгі медицина туралы» еңбегінің бір атақты бөлімінде автор себеп-салдарлық байланыс туралы білімнің маңыздылығын баса айтады: «Бізге тек ірімшіктің зиянды тағам екенін білу жеткіліксіз, өйткені ол көп жеген адамға ауырсыну тудырады; біз ауырсынудың не екенін, оның себептерін [діа ти] және адамның қай мүшесіне зиянды әсер ететінін білуіміз керек».
Денсаулық пен әл-ауқатқа табиғи көзқарас
Гиппократтың жазбалары денсаулық пен әл-ахуалға табиғи көзқарасқа баса мән берді. Асклепий дәуірінде Гиппократ ауруларды емдеуде табиғи жолдарды қолданды. Ол қазірге дейін қолданылып келеді, бірақ көбінесе бастапқы түрінде емес. Урологиядағы ең маңызды және күрделі мәселе – пациенттердің несеп қуысының аурулары, әсіресе несеп жолындағы тастар (бүйректерде немесе несеп қуысындағы тастар) болған жағдайлар еді. Несеп жолындағы тастар тарих бойы, тіпті ежелгі Египет заманынан бері кездеседі. Несептің дене қуысына ағуынан басқа, жиі кездесетін асқынулардың бірі – хирургия кезінде сперматозоидтық баудың кездейсоқ кесілуі салдарынан ұрық жасушаларының зақымдануы еді. Шындығында, осы және басқа да асқынулар, антисептиктер мен ауырсынуды басадыратын дәрілердің жетіспеуіне байланысты Гиппократ антты қажет болмаса хирургиядан аулақ болуға шақырды, әсіресе несеп жолдарына қатысты операцияларда және тастарды алып тастау мақсатында. Гиппократтың жазбаларында шарап – күшті зат ретінде сипатталған, оны шамадан тыс пайдалану денелік бұзылыстарға, қазіргі кездегідей, маскүнемдікке әкелуі мүмкін. Шараптың адам организміне тигізетін зиянды әсері Гиппократ корпусында жазылғанмен, авторлар шарапқа объективті көзқарас сақтайды. Сол кезде медицинаны оқығандар шараптың физиологиялық әсеріне қызығушылық танытқандықтан, ешбір медициналық мәтін шарапты шамадан тыс пайдалануды айыптамады. Гиппократтың мәтінінде шарапты ішу бас және төменгі дене қуысының екі аймағына елеулі әсер етеді делінген. Сол кездегі грек дәрігерлерінің барлығы байқаған және келіскен шараптың жалпы әсері – оның жылытатын қасиеті. Сондықтан шараптың қасиеттері «жылы және құрғақ» деп сипатталған. Шарапты алғашқыда барлық дәрігерлер тағам ретінде қарастырған. Ішу тәсілдері жынысқа, маусымға және күнделікті өмірдегі басқа да жағдайларға байланысты өзгерген. Ерлер жыныстық қатынас алдында қара, сұйылтылмаған шарапты ішуге ынталандырылды, бірақ мас болуға жеткізбей, ұрыққа күш беру және оның сау болуын қамтамасыз ету үшін жеткілікті мөлшерде. Пневмонияға ұқсас аурулармен ауыратын науқастар шарап қоспасына шомылып, буынды тыныс алып, өкпелерінен іріңді шығаруға тырысты. Қазіргі заманғы білімге сүйенсек, бұл ауру сілекей бездерінің қабынуына себеп болатын қызылша болған. Бұл ежелгі еңбек аурудың белгілерін соншалықты нақты сипаттайды, қазіргі дәрігерлер оның себебін мың жылдардан кейін де анықтай алады. Гиппократ корпусының бұл бөлімінде адамның ауруларын және денсаулығын қарастырғанда, жыл мезгілдері, желдердің бағыты, жерлердің орналасуы, судың және топырақтың сипаттамасы, сондай-ақ белгілі бір қала тұрғындарының өмір салты ескерілуі керек делінеді. «Эпидемиялар 1» екі рет климатты және оған байланысты ауруларды, яғни конституцияларды сипаттайды. Сипатталған белгілерге қызба, көздің инфекциясы және дизентерия жатады.
Аурулар туралы
Сары ауру – кітапта көп рет еске алынатын және бес түрлі жағдайда болатын ауру. Сары ауру – терінің немесе көздің сарғыш түске енуі. Грек дәрігерлері сары ауруды дерлік басқа аурулардың белгісі емес, жеке ауру деп қарастырған. Гректер сондай-ақ сары аурудың бес түрі болуы мүмкін деп ойлаған және олардың айырмашылықтарын сипаттаған. Бірінші түрі тез арада өлімге алып келуі мүмкін. Тері жасыл түстің нұсқасын көрсетеді. Мәтіндегі салыстыру: тері жасыл кесірткеден де жасыл. Грек дәрігерлері айтқан сары аурудың әртүрлі түрлері гепатит, өт тастары және ісіктер сияқты әртүрлі аурулардың салдарынан туындауы мүмкін. Көптеген симптомдардың болуы, сары аурудың өзінен гөрі, басқа аурулардың әсерінен болуы ықтимал.
Емпиемалар
Эмпиема – грек тіліндегі "эмпиеин" сөзінен туындаған сөз, ол "ірің жасаушы" деген мағынаны білдіреді. Гиппократ корпусында айтылғандай, емпиема көкірек қуысы, жатыр, несеп қуығы, құлақ және дененің басқа да аймақтарында кездесуі мүмкін. Гиппократ корпусында сипатталған тері ауруларының көптеген түрлерімен қатар, оларға қатысты емдеулер де ұсынылған. Бұл емдеулер дерматологиялық аурулардың денедегі сұйықтықтардың тепе-теңдігінің бұзылуынан туындайды деген сенімге негізделген. Гиппократтың мәтінінде әртүрлі тері ауруларынан құтылу үшін көктемгі немесе теңіз суымен мою және майлы заттарды сыртқа жағу ұсынылады.
Етеккір
Менструация – бұл айқын айту үшін, әйелдің жатырынан қан ағып шығудың тағы бір жолы. Еңбектерде осы кезеңнің әртүрлі түрлеріне, сондай-ақ сол кездегі олардың түсінігіне арналған көптеген бөлімдер бар. Дәрігердің қалыпты менструация кезінде не күту керектігі және оның шамалы өзгерістері туралы кеңінен айтылған. «Әйелдер аурулары» I кітабында, дені сау әйелдердің орташа мөлшері шамамен жарты литрге жуық, екі-үш күнге созылуы керек. Ағынның мөлшерін бағалау көрерменнің қалауына байланысты, бірақ ол құрбандық шалынған қошқардың қаны сияқты ағып, еңбек жазылған шаққа сілтеме жасайды және қанның тез қатуын көрсетеді. Дененің қызуы – бұл келісімге сәйкес, әртүрлі емдеуді талап ететін ерекше жағдай. Әйелдің басына май құю, соның ішінде лилия майын жағу ұсынылады. Жатырға да май жағу керек. Бала туғаннан кейін бумен емдеу – емдеудің негізгі әдісі. Бірақ қызу болғанда, бумен емдеуден бас тарту керек. Оның оң төменгі жағы мен арқасына ыстық сүлгі қою ұсынылады. Дененің қызуына қарамастан немесе одан кейін, қызылша немесе арпа ұнымен пісірілген тағамдарды жеу ұсынылады. Оның объективтілігі мен айқындығы жоғары бағаланады, бірақ кейбіреулер оны «қатаң және аскетикалық» деп сынаған. Корпустың аудармашысы Фрэнсис Адамс одан да әрі барып, оны кейде «түсініксіз» деп сипаттайды. Әрине, Корпустың барлығы бірдей «лаконикалық» стильде жазылмаған, бірақ көп бөлігі сондай. Гиппократтың дәрігерлік тәжірибесінде осы стильді қолдану қалыпты жағдай еді. Бүкіл Корпус иониялық грек тілінде жазылған, бірақ Кос аралы дорийлік грек тілінде сөйлейтін аймақта орналасқан. «Өнер» және «Тыныс алу» шығармалары софистикалық риториканың ықпалын көрсетеді; олар «Горгий стиліне тән ұзақ кіріспелер мен қорытындылар, антитезалар, анафоралар және дыбыс эффекттерімен сипатталады». Басқа еңбектерде де риторикалық элементтер кездеседі. Жалпы айтқанда, «Гиппократ дәрігері сонымен қатар шешен болған» деуге болады, оның міндеттеріне қоғамдық сөздер мен «сөздер арқылы күресу» кірген.
Баспа басылымдары
Гиппократтың толық корпусы алғаш рет 1525 жылы бір жиынтық ретінде басылды. Бұл басылым латын тілінде болды және Маркус Фабиус Кальвус Римде оны редакциялады. Келесі жылы Венециядағы Альдин баспасынан грек тіліндегі алғашқы толық нұсқасы жарық көрді. Эмиль Литренің басылымы ерекше маңызға ие болды, ол жиырма екі жыл (1839–1861) бойы Гиппократ корпусының грек тіліндегі толық нұсқасын және француз тіліне аудармасын жасауға тырысты. Бұл зерттеу жұмысы болғанымен, кейде қате және қиын түсінілетін болды. Франц Захарияс Ермеринстің 1859–1864 жылдары Утрехт қаласында жарық көрген басылымы да атауға лайық. Лоэбтің алғашқы төрт томы 1923–1931 жылдары, ал тағы жеті томы 1988–2012 жылдары жарық көрді.