Кіріспе

Ақшаны пайдалану арқылы қолдануға арналған затты алу

Тұтыну – қазіргі қажеттіліктер мен тілектерді қанағаттандыру үшін ресурстарды пайдалану актісі. Ол болашақ табыс алу үшін жұмсалатын инвестициядан өзгеше. Тұтыну экономикадағы маңызды ұғым болып табылады және көптеген басқа әлеуметтік ғылымдарда да зерттеледі. Экономистердің әртүрлі мектептері тұтынуды әртүрлі анықтайды. Бағытталған экономистердің пікірінше, тұтыну жеке тұлғалардың жаңадан өндірілген тауарлар мен қызметтерді тікелей пайдалану үшін соңғы рет сатып алуынан ғана тұрады, ал өзге де шығындар түрлері – атап айтқанда, бекітілген инвестициялар, аралық тұтыну және мемлекеттік шығындар – бөлек санаттарға жатқызылады (тұтынушы таңдауы). Басқа экономистер тұтынуды тауарлар мен қызметтерді жобалауды, өндіруді және сатуды қажет етпейтін барлық экономикалық белсенділіктің жиынтығы ретінде кеңінен анықтайды (мысалы, тауарлар мен қызметтерді іріктеу, қабылдау, пайдалану, жою және қайта өңдеу). Экономистер тұтыну мен табыс арасындағы қатынасқа, тұтыну функциясы арқылы модельделгендей, ерекше қызығушылық танытады. Осыған ұқсас реалистік құрылымдық көзқарас тұтыну теориясында да кездеседі, ол Фишердің уақыт аралық таңдау аясын тұтыну функциясының нақты құрылымы ретінде қарастырады. Индуктивті құрылымдық реализмдегі құрылымның пассивті стратегиясынан айырмашылығы, экономистер құрылымды араласу кезіндегі өзгермейтін қасиеттері тұрғысынан анықтайды.

Әдептік экономика, Кейнстің тұтыну функциясы

Кейнстің тұтыну функциясы абсолюттік табыс гипотезасы деп те аталады, себебі ол тұтынуды тек қазіргі табысқа негіздейді және болашақтағы мүмкін табысты (немесе оның болмауын) ескермейді. Осы болжамға сын айту Милтон Фридманның тұрақты табыс гипотезасын және Франко Модильянидің өмірлік цикл гипотезасын дамытуға алып келді. Жақындағы теориялық тәсілдер мінез-экономикаға негізделген және мінез-экономикалық принциптерді мінез-экономикалық негіздемелі жиынтық тұтыну функциясының микроэкономикалық негіздері ретінде қарастыруға болатынын ұсынады. Мінез-экономика сондай-ақ стандартты экономикалық модельдің шектеулерінде адамдардың әртүрлі мінез-құлқын қабылдап, түсіндіреді. Оларға шектеулі рационалдылық, шектеулі жігер және шектеулі өзімшілдік жатады. Шектеулі рационалдылықты алғаш Герберт Саймон ұсынды. Бұл адамдар кейде өздерінің танымдық шектеріне логикалық түрде жауап беретінін, бұл шешім қабылдау және қателік құнының жиынтығын азайтуға бағытталғанын білдіреді. Сонымен қатар, шектеулі жігер адамдардың көбінесе ұзақ мерзімді мүдделеріне қайшы келетін әрекеттер жасайтынын көрсетеді. Мысалы, көптеген темекі шегушілер темекі тартпағанды жөн көреді, ал көптеген темекі шегушілер олардан құтылуға көмектесетін дәрі-дәрмектерді немесе бағдарламаны сатып алуға дайын. Ақырында, шектеулі жеке мүдде көптеген адамдардың пайдалы функциясы туралы маңызды фактіге сілтеме жасайды: белгілі бір жағдайларда олар басқалар туралы алаңдайды немесе басқаларға, тіпті бейтаныс адамдарға да қамқорлық жасайтын сияқты әрекет етеді.

Тұтыну және шаруашылық өндірісі

Жиынтық тұтыну – жиынтық сұраныстың құрамдас бөлігі. Тұтыну, өндіріспен салыстыру арқылы ішінара анықталады. Колумбия мектебінің шаруашылық экономикасы дәстүрінде, сондай-ақ «Жаңа үй шаруашылығы экономикасы» деп белгілі, коммерциялық тұтыну үй шаруашылығы өндірісінің контекстінде талдануы тиіс. Уақыттың мүмкіндік құны үй шаруашылығында өндірілген тауарлардың бағасына әсер етеді, демек коммерциялық тауарлар мен қызметтерге деген сұранысқа да. Тұтыну тауарларына деген сұраныстың серпімділігі үй шаруашылығындағы жұмыстарды кім атқаратынына және олардың жұбайлары үй өндірісінің мүмкіндік құны үшін оларды қалай өтеуіне байланысты. Экономистердің әртүрлі мектептері өндіріс пен тұтынуды әртүрлі анықтайды. Бағытталған экономистердің пікірінше, жеке тұлғалардың тауарлар мен қызметтерді соңғы рет сатып алуы ғана тұтыну болып есептеледі, ал өзге де шығындар түрлері – әсіресе, бекітілген инвестициялар, аралық тұтыну және мемлекеттік шығындар – бөлек санаттарға жатқызылады (Тұтынушы таңдауы). Басқа экономистер тұтынуды тауарлар мен қызметтерді жобалауды, өндіруді және сатуды қамтамайтын барлық экономикалық қызметтің жиынтығы ретінде кеңінен анықтайды (мысалы, тауарлар мен қызметтерді іріктеу, қабылдау, пайдалану, жою және қайта өңдеу). Тұтынуды түрлі әдістермен өлшеуге болады, мысалы, энергия экономикасы өлшемдеріндегі энергия сияқты.

Микроэкономикадағы тұтыну

Микроэкономикада тұтынушы таңдауы – адамдардың рационалды тұтынушылар екенін және олардың тауарлардың қандай комбинациясын сатып алуға болатынын олардың пайдалылық функциясы (қай тауарлар оларға көбірек пайда немесе қуаныш сыйлайды) және бюджеттік шектеулері (қай тауарлар комбинациясын сатып алуға мүмкіндік бар) негізінде шешетін теория. Тұтынушылар бюджеттік шектеулерінің ішінде қалып, пайдалылықты барынша арттыруға немесе мақсатты пайдалылық деңгейін алу үшін шығындарды азайтуға тырысады. Бұл теорияның ерекше жағдайы – тұтыну және бос уақыт моделі, онда тұтынушы табыспен байланыстырылған бос уақыт пен жұмыс уақытының арасындағы комбинацияны таңдайды. Дегенмен, мінез-құлық экономикасы тұтынушылардың әрқашан рационалды түрде әрекет ете бермейтінін және оларға берілген тауардан алатын пайдадан басқа да факторлардың әсер ететінін көрсетеді. Мұндай факторлар – нақты тауардың танымалдылығы немесе оның супермаркеттегі орналасуы болуы мүмкін.

Макроэкономикалық тұтыну

Макроэкономикада ұлттық есептер теориясында тұтыну – бұл тек шаруашылықтардың компаниялардан тауарлар мен қызметтерге жұмсаған ақша сомасы ғана емес, сонымен қатар азаматтар өздері сатып алуға тиіс нәрселерді қамтамасыз ету мақсатындағы мемлекеттік шығындар да кіреді. Мысалы, денсаулық сақтау сияқты. Тұтыну табыстан жинақтарды қысқанға тең болады. Тұтынуды келесі формула арқылы есептеуге болады:

Мұнда – автономды тұтыну, яғни шаруашылықтың үнемі қол жеткізілетін ең төменгі тұтыну деңгейі, ол шаруашылықтың жинақтарын азайту немесе қарыз алу арқылы қамтамасыз етіледі. – тұтынуға деген шекті бейімділік, ол шаруашылық табысының қанша бөлігі тұтынуға жұмсалатынын көрсетеді. – шаруашылықтың қолда бар табысы.

Өсудің өлшем құралы ретінде тұтыну

Электр энергиясын тұтыну экономикалық өсіммен тікелей байланысты. Электр энергиясы экономиканың ең маңызды ресурстарының бірі болып табылады. Электр энергиясы тауар өндіруге және тұтынушыларға қызмет көрсетуге қажет. Электр энергиясын тұтыну мен экономикалық өсім арасындағы статистикалық тұрғыдан маңызды оң әсер бар. Электр энергиясын тұтыну экономикалық өсуді көрсетеді. Халықтың материалдық әл-ауқатының артуымен электр энергиясын тұтыну да біртіндеп өсуде. Мысалы, Иранда 1970 жылдан бері экономикалық өсіммен бірге электр энергиясын тұтыну да артқан. Бірақ елдер дамыған сайын, өндірісті оңтайландыру арқылы немесе энергия тиімді жабдықтарды пайдалану арқылы бұл әсер азаяды. Сонымен қатар, электр энергиясының құны төмен елдерге өндірістің бір бөлігін көшіру арқылы да осы әсерді төмендетуге болады.

Тұтыну теориясы

Тұтыну теориялары 1936 жылы Джон Мейнард Кейнспен басталып, Фридман, Дузенбери және Модильяни сияқты экономистер тарапынан дамытылды. Тұтыну мен табыс арасындағы қатынас макроэкономикалық талдаудың маңызды ұғымы ретінде ұзақ жылдар бойы сақталды.

Абсолюттік табыс гипотезасы

1936 жылы жарияланған «Жалпы теория» еңбегінде Кейнс тұтыну функциясын енгізді. Ол тұтыну шешімдеріне әртүрлі факторлар әсер ететініне сенді, бірақ қысқа мерзімдегі ең маңызды фактор – нақты кіріс. Абсолюттік кіріс гипотезасы бойынша, тұтынушының тұтыну тауарлары мен қызметтеріне жұмсайтын шығындары оның қазіргі қолданылатын кірісіне сызықтық тәуелді.

Салыстырмалы табыс гипотезасы

Джеймс Дюсенбери бұл модельді 1949 жылы ұсынды. Бұл теория екі негізгі қағидаға құрылған: адамдардың тұтыну әрекеті бір-бірінен тәуелсіз емес. Яғни, табысы бірдей болса да, кіріс таралуындағы әртүрлі жағдайларда өмір сүретін екі адамның тұтыну деңгейі әртүрлі болады. Шындығында, адам өзін басқалармен салыстырады, ал тұтынуға ең маңызды әсер ететін фактор – қоғамдағы жеке тұлғалар мен топтар арасындағы оның орны. Сондықтан, адам тұтыну арқылы жағдайының жақсарғанын сезінуі үшін оның орташа тұтынуы қоғамның орташа деңгейіне қарағанда артуы керек. Бұл құбылыс "имитациялық эффект" деп аталады. Тұтынушылардың мінез-құлқы уақыт өте келе өзгермейді, қайта бағытталмайды. Бұл, табыс төмендеген кезде тұтынушылардың шығындары бұрынғы деңгейде қалуымен байланысты. Адам белгілі бір тұтыну деңгейіне үйреніп алған соң, оны төмендетуге қарсы тұрады және осы деңгейді төмендеткісі келмейді. Бұл құбылыс "рашеткалық эффект" деп аталады.

Қарт жастағыларға арналған шығыстар

Балалардың мұрасын жұмсау (бұл тақырыпта Энни Хуллидің алғашқы кітабының атауы) және SKI және SKI'ing аббревиатуралары Батыс қоғамындағы қарт адамдардың көбейіп бара жатқан санының саяхаттарға, көліктерге және жылжымайтын мүлікке ақша жұмсауын көрсетеді. Бұл, бұрынғы буынның ақшасын балаларына қалдыруға бейімделуімен қарама-қарсы. АҚШ-та 2017 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, үйленген адамдардың 20%-ы мұра қалдыруды маңызды деп санайды, ал 34%-ы маңызды санамайды. Сонымен қатар, он американдықтан бірі (14 пайызы) зейнеткерлік жасынан кейін ақшасын балаларына мұра қалдыру үшін жинамай, өмірін жақсартуға жұмсауды жоспарлап отыр. Одан бөлек, үйленген американдықтардың үштен бірі (28 пайызы) зейнетке шыққаннан кейін үйін кішірейтеді немесе кішірейтетін жоспарлары бар. Die Broke (Стивен Поллан мен Марк Левиннің "Die Broke: A Radical Four Part Financial Plan" кітабынан) осыған ұқсас идеяны ұсынады.