Кіріспе

2002 жылы Терри Пратчет, Иан Стюарт және Джек Коэннің кітабы. «Диск әлемі II ғылымы: Глобус» – 2002 жылы британдық жазушы Терри Пратчет және ғылым жазушылары Иан Стюарт пен Джек Коэн жазған кітап. Бұл «Диск әлемі ғылымы» кітабының жалғасы, ал одан кейін «Диск әлемі ғылымы III: Дарвиннің сағаты» келеді. Кітапта әдеттегідей Диск әлемі туралы ойшау әңгімелер мен ғылыми түсіндірулер кезектеседі. Алғашқы кітап әлемнің, Жердің және тіршіліктің пайда болуына арналса, екіншісі Жердің қазіргі тарихын қамтиды. Кітаптың басты идеясы – адамдар бір нәрсені түсіну үшін оны әңгіме түрінде ұсынуы керек. Кітаптың көркемдік бөлігінде бұл «narrativium» деп аталатын ойдан туған элемент арқылы бейнеленеді. Ғылыми бөлімде бізді «Homo sapiens» (Ақылды адам) деп емес, «Pan narrans» (Әңгімеші Шимпанзе) деп сипаттаған дұрыс болар еді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Әңгімеде сиқыршылар Елизавета дәуірінде Roundworld (алғашқы кітапта кездейсоқ құрылған нағыз ғалам) кездейсоқ түрде көшіріліп алынады. Roundworld-те адамдар бар екенін олар осы жолы біледі; бұрын бір нәрсе мұз дәуірінен қашып, ғарыш лифті арқылы жұлдыздарға қарай бет алатынын білген, бірақ ол қай түр екенін ұмытып қалған. Олар сиқыршы Джон Димен дос болады, ол олардың келбетіне түсінікті түрде қызығады. Көрінбейтін Университеттегі ойлау машинасы Хекс қалған факультетке (Пондер Стиббонс, кітапханашы және Ринцевинд) тарих өзгергенін және адамзат енді жұлдыздарға жете алмайтынын хабарлайды. Бұның себебі, көрінетіндей, адамдардың қиялымен қоректенетін және оларды қараңғыдан және ішкі құбыжықтардан қорқытуға ұсыныс беретін эльфтердің басып кіруі. Сиқыршылар эльфтердің ықпалын басу үшін уақытқа кері саяхаттайды, бірақ бұл жағдайды нашарлатады; адамдар енді сенімсіз емес, бірақ шығармашылықтары да жоғалып кеткен. «Жаңа» 17 ғасырда адамдар әлі тас ғасырында, ал бір тайпа ағашқа ғана қызығушылық танытады. Сосын Ринцевинд керісінше істеуді ұсынады, адамзатты шығармашылыққа шақырады. Олар уақыт арқылы саяхаттап, Уильям Шекспирдің «Жазғы түнгі арман» атты пьесасын жазуына қол жеткізуге тырысады. Бұл жетістік – жаңа ойлау тәсілінің белгісі, адамның қиялы енді соншалықты жетілген, оқиғалар туралы оқиғалар айтуға болады. Эльфтер енді зиянсыз фантазия ретінде қарастырылатындықтан, олардың Roundworld-тегі билігі жойылған.

Идеялар мен тақырыптар

Ғылым бөлімінде, сиқыршылардан басқа, адамзат пен ғылым осылай дамыған болуы мүмкін деп түсіндіріледі; түнді қорқыныштармен толтырған қиял, сенімді жарық көзі бар оқиғаны жасауға және сол оқиғаны шындыққа айналдыруға әрі қарай жетеледі. Бірінші кітапта түсіндірілгендей, "Дөңгелек әлемде" наратив болмаса да, адамдар оның болуын қалап, оған өте ұқсас нәрсені жасады. Кітап соңында былай делінген: "Бізге жеткен [оқиғалар] бізді жолымызбен алға жылжытты. Көптеген жаратылыстар ақылды, бірақ әңгіме айта білетіні тек біреу ғана. Міне, біз – «Айтушы адам» (Pan narrans). Ал Homo sapiens туралы не деуге болады? Иә, бұл өте жақсы идея болар еді." Пратчет және оның авторлары серияның бірінші кітабында енгізілген және осы томда дамытылған наратив ұғымын (оқиғаны құруға жауапты ойдан шығарылған элемент, флогистонның пародисі) пайдаланып, нақты әлем әдебиеті мен ғылымында оқиғалардың қандай рөл атқаратынын зерттеді.

Қабылдау

Кітап пен оның преквелін, түпнұсқа «Диск әлемі туралы ғылымды» Иан С. В. Харди «Trends in Ecology & Evolution» журналында қарастырды. Харди екінші кітапта авторлардың «дін, өнер, ғылым философиясы, мидағы визуалды өңдеу, есту, тіл, ақпарат теориясы, хаос, бейімделу радиациясы, пілдер, гендер және, әрине, мемдер және тағы да көп нәрсені сын тұрғысынан зерттейтінін» жазады. Ол кітаптарды ғылыми-танымдық әдебиеттің «көңілді» және «қызықты» мысалы деп қорытындылады. Алисон Бейли кітапты «Биолог» журналы үшін қарап, кітаптың «ғылыми тарауларының қызықты асыл қазыналарға толы екенін», бірақ кейде шатасқандай болатынын атап өтті. Роджер Бриджман, кітапты «New Scientist» үшін қарастырып, оның «көптеген нақты ғылыми және математикалық мәліметтерді қамтиды, олардың көп бөлігі басқа танымал ғылыми кітаптардағы дәстүрлі бекер сөздерді жоққа шығарады. Егер сіз адам тегінің пайда болуына қызығушылық танытсаңыз және сіздің ойларыңыз Пратчеттің әзіл-қалжыңдарымен үйлесетін болса, онда сіз оны қызықты, нұсқаулық және ақылға сыйғысыз деп табасыз».