Кіріспе

Литва Республикасының заңдары 1992 жылдан бері.

Литва Республикасының Конституциясы Литва Республикасында қабылданған барлық заңдардың құқықтық негізін анықтайды. Заманауи республиканың алғашқы Конституциясы 1922 жылдың 1 тамызында қабылданған. Ағымдағы Конституция 1992 жылдың 25 қазанында өткен референдумда қабылданды.

Литваның жарғысы

Литва Ұлы Княздігінің заңдарын жинақтаудың алғашқы тырабы 1529 жылы қолданысқа енген Литваның Бірінші Статуты болды. Рутения тілінде жазылған бұл құжат, елдің жоғары заңы қызметін атқарды, тіпті басқа ешқандай заң оған қайшы келмейтіндей шарттарды да қамтыды.

1791 жылғы 3 мамырдағы Конституция

XVIII ғасырда Польша-Литва одағы, Литва Ұлы Герцогтігі мен Польша Корольдігінен құралған федеративтік мемлекет, ішкі саясаттың нашарлауы салдарынан құлдырау кезеңіне ұшырады. Бұл жағдайды түзету мақсатында 1791 жылдың 3 мамырында конституция қабылданды – әлемдегі ең ерте жазылған ұлттық конституциялардың бірі. Жаңа конституция либерум ветосын жойды және шляхтаның конфедерацияларын, мемлекеттік басқаруды парализге ұшыратқан институттарды тыйым салды. 1791 жылғы құжат 19 айдан кем уақыт бойы қолданыста болды; Ресеймен болған қысқа соғыстан кейін, ол 1793 жылдың 23 қарашасында Гродно Сеймі тарапынан күштен шығарылды. 1795 жылға қарай одақ Ресей империясы, Пруссия Корольдігі және Габсбург Австриясы арасында бөлісті, ал Ұлы Герцогтіктің көп бөлігі Ресей билігіне бағынды.

Соғыс аралығындағы конституциялар

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Литва 1918 жылғы 16 ақпанда тәуелсіздігін жариялады. 1918 жылғы 2 қарашада, 1919 жылғы 4 сәуірде және 1920 жылғы 10 маусымда үш жекелеген уақытша конституция қабылданды. 1918 жылғы 2 қарашада Мемлекеттік кеңес конституциялық акт қабылдады. Ол кезде Литваның Германиямен тығыз байланыста конституциялық монархия болып жарияланған 1918 жылғы 11 шілдедегі шешімі әлі де күшінде болды. Ахуал өзгере бастағанда, кеңес үкімет нысаны мен мемлекет басшысын нақты көрсетпестен конституциялық актіні қабылдады және бұл шешімдерді Құрылтай жиналысына (Steigiamasis Seimas) қалдырды. 1919 жылғы 4 сәуірде Мемлекеттік кеңес Уақытша конституцияның өңделген негізгі қағидаларын қабылдады. Өңдеулердің ең бастысы – Кеңес Президиумының орнына Президент лауазымын енгізу болды. Литва Республикасының тұрақты алғашқы конституциясы 1922 жылғы 1 тамызда Құрылтай жиналысымен қабылданды. Бұл демократиялық конституция болды және сол кездегі Батыс Еуропа конституцияларына ұқсас, халықтың негізгі құқықтары мен бостандықтарын, саяси еркіндіктерді, саяси плюрализмді және демократиялық сайлаулар механизмін бекітті. Конституцияда күшті парламент (Сеймас) және мемлекет басшысы ретінде саяси жағынан әлсіз президент көзделді. Конституция парламентті сақтап, оның заңдар қабылдау, келісімдерді ратификациялау, сондай-ақ бюджетті жасау және іске асыру сияқты барлық функцияларын парламент отырыста болмаған кезде Президентке жүктеді. Бұл өтпелі жүйе болды, себебі Уақытша негізгі заң экономикалық және әлеуметтік қатынастардың өзгеруін, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің өзгере бастаған талаптарын толыққанды көрсетпеді. Сонымен қатар, екі жыл ішінде Заңның үштен бір бөлігі өзгертілді. Келесі екі жылда жаңа конституция бойынша жұмыс жүргізілді, 1990 және 1991 жылдары тәуелсіз жобалар әзірленді. 1991 жылдың соңында Жоғарғы Кеңес конституция жобасын дайындау үшін комиссия құрды. Нәтижесіндегі ұсыныс 1992 жылғы 21 сәуірде Жоғарғы Кеңес тарапынан мақұлданды және халыққа ұсынылды. Балама конституция жобасын Саюдис жетекшілігіндегі коалиция әзірледі. Екі ұсыныстың басты айырмашылығы – мемлекеттік биліктің әр саласы арасындағы тепе-теңдік болды. Жоғарғы Кеңес мақұлдаған ұсыныста парламенттік жүйе көзделсе, ал балама ұсыныста президенттік модель ұсынылды.

Мазмұны

1992 жылғы Конституция Батыс демократиясының институттары мен тәжірибесінің, сондай-ақ литвалық дәстүрдің біріккен ықпалын көрсетеді. Құжаттың кіріспе ережелері (I тарау) мемлекеттің негізгі принциптерін қамтиды, демократияға жоғары құндылық береді, бірақ сонымен қатар "мемлекеттің тәуелсіздігіне, аумақтық тұтастығына немесе конституциялық құрылысына" күш қолдану арқылы жасалатын кез келген қатерге қарсы ұжымдық және жеке қорғану құқығын бекітеді. Бұл ережелер Литва аумағын кез келген "мемлекеттік бөлімшелерге" бөлуге де тыйым салады, бұл елдегі этникалық азшылықтар мәселелерін шешу үшін аумақтық автономия мүмкіндігіне жасалған сілтеме. Бұл, іс жүзінде, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына және осыған ұқсас құрылымдарға мүше болуға тиімді тыйым салады. Осы бапта "Литва Республикасының Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы Литва Республикасының Конституциялық заңы" да бар, ол Литваның Еуропалық Одақтың мүшесі екенін мойындайды.

Адам құқықтары

Адамның негізгі құқықтары мен демократиялық құндылықтар, оның ішінде "ой, сенім және ар-ұждан" бостандығы конституцияда бекітілген. Конституция діни конфессияларға заңды тұлға мәртебесін береді және мемлекеттік мектептерде діни білім беруге рұқсат береді. Конституция жеке, саяси және діни құқықтармен қатар әлеуметтік құқықтарды да қамтамасыз етеді. Бұған тегін медициналық көмек, егде жастағы адамдарға зейнетақы, жұмыссыздық жәрдемақысы және отбасылар мен балаларды қолдау кіреді.

Үкімет

Билік ету билігі заң шығару және атқарушы билік арасында бөлінеді, ал тәуелсіз сот билігі конституцияны және тармақтардың құзыреттерін түсіндіруші, сондай-ақ олардың арасындағы дауларды шешуші ретінде әрекет етеді. Конституцияда биліктің бір адамға немесе мекемеге шоғырлану қаупі анық көрсетілген. Заң шығарушы орган өзінің бұрынғы атауын, Сеймді, қайта алды, ол соғыстар аралық кезеңде қолданылған. Атқарушы билік президенттен және премьер-министрден, оның кабинетінен – Үкіметтен (тек атқарушы; литва тілінде: Vyriausybė) тұрады. Сот билігі Жоғарғы Соттан және оған бағынышты соттардан – апелляциялық соттан, аудандық соттардан және жергілікті соттардан құралған. Литва Республикасының Конституциялық соты Сеймнің, Президенттің және Үкіметтің актілерінің конституциялықтығын анықтайтын сот билігінің дербес институты болып табылады және ол басқа соттардан толыққанды тәуелсіз. Бас прокуратура сот билігінің автономды мекемесі болып табылады. Әкімшілік немесе отбасылық соттар сияқты арнайы соттар құруға рұқсат етіледі, бірақ бейбіт уақытта "ерекше өкілеттіктерге" ие соттар құруға тыйым салынады.

Парламент

Литва парламенті - Сеймас деп аталатын бір палаталы заң шығарушы орган. Сеймас 141 мүшеден тұрады, олардың жетпісі пропорционалдық өкілдік негізінде партиялық тізімдер бойынша, ал жетпіс бірі бір мандаттық округтерден сайланады. Пропорционалдық өкілдік негізінде Сеймасқа өту үшін партия берілген дауыстардың кемінде 5 пайызын алуы керек. Заң шығарушы орган төрт жылға сайланады. Заң шығарушы органға кандидаттардың жасы кемінде жиырма бес болуы тиіс. Сейм мүшелері премьер-министр немесе министрлер кабинетінің мүшелері ретінде қызмет ете алады, бірақ олар орталық немесе жергілікті билікте, жеке кәсіпорындарда немесе ұйымдарда басқа қызметтерді атқара алмайды. Парламент премьер-министрді және министрлерден тұратын кабинетті, сондай-ақ олардың үкіметтік бағдарламасын бекітуі керек. Сондай-ақ, ол үкіметтің бағдарламасын екі рет қабылдамау арқылы немесе үкіметке сенімсіздік білдіру үшін жасырын дауыс беру арқылы отставкаға кетуге мәжбүрлей алады. Заң шығарушы органның өкілеттіктері бірнеше тәсілмен шектеледі: бірінші, белгілі бір конституциялық шектеулер арқылы; екінші, конституцияда белгіленгендей, президент арқылы; үшінші, Конституциялық сот арқылы. Конституцияның 64, 131 және 132-баптары Сеймның Үкіметті, әсіресе бюджетті бақылау мүмкіндігін шектейді. 64-бапта парламенттік сессиялардың уақыты айқындалады. Ұзарту мүмкіндігі болғанымен, заң шығарушы орган әдетте жеті ай мен үш күннен артық отыра алмайды, ол екі сессияға бөлінеді. Үкімет ұсынған бюджетті заң шығарушы орган тек қосымша шығыстарды қаржыландыру көздерін көрсеткен жағдайда ғана арттыра алады. Егер бюджет бюджет жылының басталғанға дейін бекітілмесе, ұсынылған шығыстар өткен жылғы шығыстардан аспауы керек. Сонымен қатар, Литва мемлекеті мен демократиясының негізгі ерекшеліктеріне қатысты шешімдер қабылдау заң шығарушы органға тапсырылмаған. Бұл мәселелерді референдум арқылы азаматтар шешеді. Заң шығару бастамасы заң шығарушы органмен ғана шектелмейді, сонымен қатар азаматтар да 50 000 қол жинап, заңды қарауға мәжбүрлей алады.

Төраға

Заң шығарушы органның өкілеттіктерін президенттің өкілеттіктері де тексеріп отырады, ол заң шығарушы орган қабылдаған, әдеттегі де конституциялық заңдарға вето қоюға құқылы. Президент қол қоймаған заңдар күшіне енбейді. Президенттің ветосын Сейм мүшелерінің абсолютті көпшілігі ғана жоя алады. Президент Парламентті егер ол алпыс күн ішінде үкіметтің бюджетін мақұлдаудан бас тартса немесе үкіметке сенімсіздік дауысы берсе таратуға құқылы. Бірақ, келесі сайланған Парламент ертерек президенттік сайлауды ұйымдастыру арқылы жауап қайтара алады. Президентті халық тікелей бес жылға сайлайды, ең көп дегенде екі рет қатарынан сайлануға құқылы. Президент, әрине, атқарушы биліктің жалғыз басшысы немесе бас әкімшісі емес. Литвалықтар француз президенттік үлгісін қабылдап, оны өз қажеттіліктеріне бейімдеді. Үміткерлердің жасы кемінде қырық болуы керек. Бірінші турда жеңіске жету үшін үміткер жалпы дауыс санының жартысынан астамын алып, сайлауға қатысқан сайлаушылардың 50 пайызын құрауы тиіс. Егер сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 50 пайыздан кем болса, үміткер жалпы дауыс санының кемінде үштен бір бөлігін алып, бірінші турда көп дауыс жинау арқылы жеңіске жете алады. Егер бірінші турда президент сайланбаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткердің арасында екі апта ішінде екінші тур өтеді, онда көпшілік дауыс жеңіске жеткізеді. Президент – мемлекет басшысы. Президент сондай-ақ премьер-министрді таңдайды және оның ұсынуымен Кабинетті тағайындайды (премьер-министр мен оның Кабинеті Сеймнің мақұлдауына жатады), министрлік тағайындамаларын бекітеді және парламенттің келісімімен қарулы күштердің бас қолбасшысын тағайындайды. Президент негізгі сыртқы саясат мәселелерін шешеді, әскери және дипломатиялық шендер бере алады, заң шығарушы органның мақұлдауысыз дипломаттарды тағайындайды және заң шығарушы органның кейіннен заң арқылы жою құқығына ие жарлықтар шығарады. Жалпы алғанда, президент сыртқы саясатта ішкі саясаттан гөрі күштірек. Соңында, президент сот саласына ықпал етуге қатысты маңызды өкілеттіктерге ие. Президент Конституциялық сотқа үш судьяны және Жоғарғы сотқа барлық судьяларды тағайындау құқығына ие (олардың кандидатураларын Сейм бекітеді). Сондай-ақ, президент заң шығарушы органның келісімімен Апелляциялық сот судьяларын тағайындайды. Дегенмен, жергілікті, аудандық және арнайы соттардағы судьяларды тағайындау немесе қызметтен босату үшін парламенттің келісімі қажет емес.

Конституциялық сот

Конституциялық сот заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарын олардың заңдары мен/немесе әрекеттері Конституцияға сәйкес келе ме жоқ па деген мәселе бойынша шешім шығарып бақылайды. Сотта заң шығарушы орган тағайындаған тоғыз судья бар, олардың үшi президенттің, парламент төрағасының және Жоғарғы Соттың Бас судьясының ұсынысы бойынша тағайындалады. Конституциялық соттың Бас судьясын президент тағайындайды. Алайда, Конституциялық соттың қарауына мәселелерді Сеймас депутаттарының бестен бір бөлігі, жалпы соттар немесе Республика Президенті ғана жолдай алады.