Кіріспе

Жапон фольклорындағы рух. Рокурокуби (ろくろ首, 轆轤首) – жапондық ёкайдың (көрініс) бір түрі. Олар көбінесе адамдарға ұқсас, бірақ кейбір айырмашылықтары бар. Мойны созылатын және басы бөлініп еркін ұшатын (нукекуби) екі түрі бар. Рокурокуби классикалық кайданда (ертегілердегі рухтар туралы әңгімелер) және ёкай туындыларында кездеседі.

Этимология

Рокурокуби сөзі, құмыра жасау дөңгелегін, су құдығының шкивін (ұзарғандықтан) немесе қолшатыр тұтқасын (ол да ұзарғандықтан) білдіретін рокуро сөзінен туындаған болуы мүмкін.

Басты ұшу

[[Файл:ШококуХиаку Рокурокуби. jpg|thumb|right|Wechizen no Kofuchuu Rokurokubi no Koto (ゑちぜんの国府中ろくろ首の事) Shokoku Hyaku Monogatari (諸国百物語) Нукекуби кейде түнгі шабуылдар жасап, құрбандарының қанын ішеді. Теория бойынша, нукекуби ұйықтап жатқанда және басы қалқып жүргенде әлсіз болады: егер дене қозғалса, бас қайтадан денеге қосыла алмайды. Рокурокуби туралы классикалық әдебиетте адамдардың түнде қалқып жүрген бас көргендері және кездескендері туралы әңгімелер кездеседі. Осы кітапта Кагава префектурасының (қазіргі Сануки) Окава ауданы, Нагао ауылының Тава ауылында тұратын рокурокуби әйелі туралы әңгіме бар, оның мойнында сақина тәрізді көгал бар. Мацура Сейзанның "Касси Ява" (甲子夜話, шамамен 1821 жыл) кітабында Хитачи провинциясындағы өлімге әзір тұрған әйел туралы әңгіме келтірілген. Саудагер күйеуіне ақ иттің бауыры оны емдейтінін айтады. Күйеуі итті өлтіріп, әйеліне бауырды дәрі ретінде береді. Әйел сауығып кетеді, бірақ оның келесі қызы рокурокуби болып туады. Рокурокубидің басы ажырап, ауаға ұшып кетеді, сол кезде ақ ит пайда болып, басын шағып, рокурокубиді өлтіреді. Рокурокуби мен нукекуби көбінесе әйелдер болғанымен, Эдо дәуіріндегі Шоусай Хикки (蕉斎筆記) әңгімесінде еркек нукекуби де кездеседі. Шамамен бір дін қызметкері ғибадатханада ұйықтап жатқанда, бас пайда болып, оның кеудесіне жақындады. Ол оны ұстап алып, лақтырып жібереді, ол қашып кетеді. Таңертең шаруа демалысқа рұқсат сұрайды, себебін сұрағанда: "Өткен түні бас келді ме?" дейді. Дін қызметкері иә деп жауап береді, сонда шаруа: "Менде нукекуби ауруы бар, енді ол менің жұмысыма тым кедеріл келтіретіндей алаңдаймын", - деп түсіндіреді. Шаруа Шимоса провинциясындағы үйіне қайтады, онда бұл "аурудың" көп таралғаны айтылады. Негиси Шизуморидің "Мимибукуро" эссесінде рокурокуби деген қауесет тараған әйел үйленеді, бірақ қауесет тек қауесет болғандықтан жақсы өмір сүреді. Ол шын мәнінде рокурокуби емес еді, сондықтан бақытты аяқталады, бұл рокурокуби туралы әңгімелер үшін сирек кездесетін жағдай, себебі рокурокубидің нағыз бейнесі ашылғанда көбінесе жаман оқиғалар орын алады. Лафкадио Хирннің "Рокурокуби" әңгімесінде де шетелдік нукекуби кездеседі. Оның әңгімесінде рухтар қаладан келген ағаш кесушілер отбасы болып көрінеді, олар саяхатшыларды, көбінесе ер адамдарды өлтіріп жейді.

Мойынды ұзарту

Рокурокуби (飛頭蛮) Секияма Ториеннің «Газу Хяки Ягё» кітабынан. Бұл жерде мойын емес, басты денемен байланыстыратын жіп бейнеленген. Эдо дәуірінен бастап, адамдар ұйықтағанда мойындарының созылатыны туралы әңгімелер тарады. «Буя Зокуда» (武野俗談), «Канден Кохицу» (閑田耕筆) және «Ясо Кидан» (夜窓鬼談) сияқты әңгімелерде осы туралы айтылады. Ұзарған мойын идеясының нөкэкубилердің суреттеріндегі жіпті дұрыс түсінбеуден туындағаны саналады. Бұрын нөкэкубилердің басына жіп байланған деп есептелген, ал осы жіпті суреттегенде, оны созылған мойын деп қате түсінген. «Касси Ява» (甲子夜話) кітабында, рокурокуби деп күдіктелген ақ бетті қызметші қыз туралы әңгіме бар. Бір күні қожайыны оның ұйықтағанын тексеріп, көкірегінен бірте-бірте будың көтеріліп жатқанын көреді. Бу қалыңдап, басын жасырады, содан кейін мойнының көтеріліп, созылғаны көрінеді. Қыз қожайынын көргенге таңсылып, қозғалып, мойны қалыпқа келді. Бұл қызметшінің беті сарғыш болғанымен, көрінісі қалыпты еді, бірақ оған қарамастан, жұмыстан шығарылды және ешқандай жұмыста ұзақ тұра алмады, әрқашан жаңадан жұмысқа орналасқаннан кейін тез босатылды. Осы әңгімеде және бұрын айтылған «Хокусо Садан» әңгімесіндегідей, жанның денені тастап, мойын пішінін жасауы кейде парапсихологияда «эктоплазма» деп түсіндіріледі. Эдо дәуірінің соңындағы «Реккоку Кайдан Кикигаки Зоши» (列国怪談聞書帖) йомихон (суреттелген роман) кітабында Джиппенша Икку автор рокурокубилердің ұзын мойындарының рухани принцип, яғни кармадан пайда болатынын айтады. Иккудың шығармасында Эншюдан келген монах Кайшин мен Ойоцу есімді әйел қашып кетеді. Бірақ Ойоцу аурудан құлап, ақшалары бітіп қалғанда, ол оны өлтіреді. Кейін Кайшин діни жолға оралғанда, қонақ үйде танысқан қызбен бірге болады. Олар бірге ұйықтағанда, қыздың мойны созылып, беті Ойоцуға айналады, ол оған ренішін білдіреді. Кайшин өкінішпен Ойоцудың әкесіне барлығын айтады. Сонда қыздың әкесі Кайшинге өзі де бұрын әйелді өлтіргенін айтады. Ол әйелдің ақшасын ұрлап, соның есебінен қонақ үйін ашқан. Біраз уақыттан кейін оның қызы туады, ол карманың салдарынан рокурокубиге айналады. Кейін Кайшин қайтадан дінге оралады. Ол Ойоцу үшін қабір салады, оны Рокурокуби но Цука (Рокурокуби үйіндісі) деп атайды, ол болашақ ұрпаққа осы әңгімені жеткізеді. Тағы бір мысал - Нагано префектурасының Ида ауданындағы Койкубо аймағының ауызша дәстүрінен алынған миф, онда рокурокуби біреудің үйіне келгені айтылады. Бунка дәуірінде кайдан әңгімелері танымал болды, онда мойны жайлап созылатын және қонақтармен ұйықтағанда қағаз фонарлардың майын жалайтын әйел туралы айтылды, бұл рокурокубилердің әйелдерге айналуы немесе оларға қонған ауру екенін көрсетеді. Осы кезеңде рокурокубилер фрик-шоуларда да танымал болды.

Сиқырлы шоулар

Рокурокуби – бұл сонымен қатар жапондық әдемі трюк, онда перделер мен бассыз, нақты өлшемдегі қуыршақтар қолданылады. Деректерге сәйкес, кимоно киген бассыз қуыршақ перденің алдына қойылады. Перденің артында арқан бар, оған тек бетін ғана көрсететін әйел орындаушы байланысқан. Ол тұрып, тізе бүгіп отырғанда, жалған мойын рокурокуби сияқты созылып, қысқарады. Бұл трюктің қалай жасалғаны туралы түсіндірмелер мен суреттер Мейдзи дәуірінде (1800-ші жылдар) жарияланған журналдарда келтірілген, бұл осы шоулардың алғаш рет қашан пайда болғанын көрсетеді. Бұл ғылымға бейім адамдар құпия құбылыстарды ашуға тырысқан кезең болғандықтан, әдемі трюктардың ашылуы сол заманғы рухқа сай келеді. Тайшо дәуірінде рокурокубиді фестивальдар мен жәрмеңкелерде, храмдар мен қасиетті орындардағы шатырларда көрсету үшін ұйымдастырылған кәсіпорындар болды және олар өте танымал болды. Индонезияда Паласик, Куянг және Лейак, Малайзияда Пенангалан, Таиландта Красуэ сияқты жаратылыстар туралы аңыздар бар. Бұл жануарлардың басы денесінен ажырап, ішек-қарнымен бірге ұшып жүреді. Чончон – Оңтүстік Американың мифтік жаратылысы, ол адам басының пішінін алып, адамдардың жан-жағынан күшін сорып алады. Манангангал – филиппин мифологиясындағы жаратылыс. Бұл әйел құбыжыны сәл өзгеше, өйткені оның белден жоғарығы бөлігі ажырап, алып жартас құстай қанаттары өседі. Йокай зерттеушісі Тада Кацуми осы әңгімелердің Жапонияға Оңтүстік Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азиямен сауда-саттық болған Муромачи және Азучи Момояма кезеңдерінде келгенін айтады. Эдо дәуірінде, Жапония оқшаулану саясатын қабылдаған кезде, түпнұсқа жапондық йокай – рокурокуби пайда болды.

Танымал мәдениетте

Мисдравус пен Мисмагюс покемон отбасылары нукэкубиге негізделген. "Hellboy: Sword of Storms" фильмінде Hellboy-дың нукэкуби және рокурокуби екеуімен кездесулері болады. "Touhou Project" кейіпкері Секибанки – рокурокуби. "Little Nightmares 2" ойынындағы Мұғалімнің мойны рокурокуби сияқты созылады. Алекс Мобс Minecraft модификациясының Мурмуры мойнын созып шабуылдайды және жапондық тақырыбы бар Cherry Groves биомында пайда болады.