Солтүстік Юань әмірі Билигту хан: Өмір және билік күресі

Кіріспе

Билигту хан (; ᠪᠢᠯᠢᠭᠲᠦ; ), туған аты Аюширидара (; ᠠᠶᠣᠰᠢᠷᠢᠳᠠᠷ᠎ᠠ; ; «өмір сақтаушы» деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ храмдық атымен Солтүстік Юань императоры Чжаоцзонг (; 23 қаңтар 1340 – сәуір немесе мамыр 1378) ретінде танымал, 1370 жылдан 1378 жылға дейін билік еткен Солтүстік Юань әулетінің императоры. Ол әкесі Тогон Темір (Шун императоры) қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. 1372 жылы ол шапқыншылық жасаған Мин әулетінің әскерін жеңіп, жаңа құрылған Мин әулетінің басып алған бірнеше аймағын қайтарып алды.

Ерте өмір

Аюширидара 1340 жылы Тогон Темүрдің (Юань императоры Шунь) және Леди Гидің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Он жасында әкесінің министрі Токтоаның үйінде қытай тілін оқыды. Тогон Темүрдің басты император қызы Данаширидің жалғыз ұлы нәресте шағында қайтыс болды. Моңғол нояндары Аюширидарадан гөрі басқа Борджигин (моңғол ақсұлы) мұрагерін артық көретін, себебі оның анасы бұрынғы сарай қызметшісі және шай құюшы болған. Тек Данашири отбасының тазаруынан және Баянның қайтысынан кейін ғана ол анасымен бірге Юань сарайына қабылданды. Корейлік император қызы Леди Гидің ықпалымен, Юань императоры Тогон Темүр 1353 жылы мұрагерін сайлауды жоспарлады. Бірақ Токтоа белгісіз себептермен сайлауды кейінге шегерді. Бұл оның саяси жауларының ашуын тудырды. Бас министр және оның бұрынғы шәкірті Хама, "Қангли" тайпасынан, және Аюширидара, анасы, Императрица Леди Гидің қолдауымен, Токтоаны 1354 жылы Қызыл Түрбан көтерілісімен күрескен кезде сыбайлас жемқорлыққа және заң бұзуға айыптады. Бұл Токтоаның көтерілісті жеңудегі сәттілігін тоқтатты, ол лауазымынан алынып, Хоай-Нанға жер аударылды. Хама бірінші министр болып тағайындалды, барлық билік оның қолына өтті. Осы жетістігіне қуанған Хама Аюширидараны таққа отырғызуды шешті. Алайда бұл жоспар ашылып, Хама елден қуылды және 1356 жылы жауларының қолынан қаза тапты, ал Аюширидара кешірілді. 1353 жылы мұрагер ханзада атанған кезде, оның жақтастары мен қарсыластары арасында ішкі тартыс туды. Жеті жылдан кейін ол және Леди Ги бірінші министр Тай Пингті Хаганды отставкаға жіберуге және Аюширидараға билік беруге көндіруді қалады. Тай Пинг бас тартқан соң, олар министрдің жақтастарын улады және оны отставкаға мәжбүр етті. Билік евнух Папухва мен екі әлсіз адам, Чо Секинге өтті. 1364 жылы оппозиция жетекшісі Болад Темір астананы басып алды. Аюширидара әкесінен Дадуға қайта оралуға бұйрық алды. Болад Темірдің үлкен әскеріне қарсы тұра алмайтынын сезінген Аюширидара Юань генералы Көкө Темірге қашып кетті. Болад Темір Аюширидара әскерімен жол тартқанын білгенде, Леди Гиді тұтқынға алып, ұлын астанаға қайтаруға мәжбүр етті. Бірақ Болад Темірдің қолбасшылары Көкө Темірге қарай қашып кетті. Тогон Темүр жасырын түрде Вейчунь ханзадасының ұлы Хо Чанға Болад Темірді өлтіруді бұйырды. Оның өлімінен кейін 1365 жылы Көкө Темір Болад Темірдің қолбасшысы Тукиелді жеңді. Аюширидара Көкө Темірді императорды өз пайдасына отставкаға жіберуге көндірді. Император биліктен бас тартуға келмей, ұлын Юаньда лейтенант етіп тағайындады. Көкө Темір оны тоқтатуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады және лауазымынан алынды. 1368 жылы Юань әулеті Мин әулетімен құлатылды, Тогон Темүр хан мен оның отбасы Дадудан солтүстікке, Шандуға қашты. 1370 жылы Тогон Темүр Инчжанда қайтыс болды. Мин әскері қала мен оның туыстарын, сондай-ақ Аюширидараның ұлы Майдарбалды басып алды. Майдарбал аман қалды және Қарақорға қашып, монғол ханы ретінде таққа отырды, ал оның монғолдық атауы – Билигтү (Ақылды) болды.

Ayushiridara was born in 1340 the eldest son of Toghon Temür (Emperor Shun of Yuan) and Lady Gi, who came from a lower ranked Goryeo aristocratic family who would eventually be highly influential during a period in her husband's reign. He was given his earliest tuition in Chinese at the house of his father's minister, Toqto'a, at age ten. Toghon Temür's principal empress, Danashiri, bore only one son who died in infancy. The Mongol noyans mostly preferred another Borjigin (Mongol noble) heir, rather than Ayushiridara, as his mother was a former palace maid and tea server. Only after the purge of Danashiri's family and the death of Bayan, were he and his mother accepted at the Yuan court. Induced by his Korean empress, Lady Gi, the Yuan emperor Toghon Temür scheduled to elect his heir apparent in 1353. However, Toqto'a delayed the schedule for some unknown reason. This aroused the anger of the latter's political enemies. The chief minister and his former protégé, Hama of the "Qangli", and Ayushiridara, with the support of his mother, the Empress, Lady Gi, accused Toqto'a of corruption and violation of law while he was fighting the Red Turban Rebellion in 1354. This situation halted Toqto'a, who had been successful in defeating the rebellion, and he was stripped of his dignities and sent to Hoai nan into exile. Hama was made first minister and all power was then in his hands. Elated by this success, Hama decided to raise Ayushiridara to the throne. This plot was discovered, Hama was sentenced to exile and strangled by his enemies there in 1356, and Ayushiridara was pardoned. When he became crown prince in 1353, it caused internal strife between his supporters and opponents. Seven years later he and Lady Gi wished the first minister, Tai ping, to convince the Khagan to resign and leave Ayushiridara dominion. When Tai ping refused, they poisoned the minister's partisans and forced him to resign. Power passed to a eunuch, Papuhwa, and to Cho Sekin, two weak men. An opposition leader, Bolad Temür, occupied the capital in 1364. Ayushiridara was ordered back by his father to Dadu. Feeling himself not powerful enough to resist Bolad Temür's large army, Ayushiridara fled to the Yuan general, Köke Temür. When Bolad Temür learned that Ayushiridara was advancing with troops, he arrested Lady Gi and forced her to recall her son to the capital. However, Bolad Temür's commanders deserted to Köke Temür. Toghon Temür secretly ordered Ho chang, son of the prince of Wei chun, to murder Bolad Temür. After the latter's death, Köke Temür defeated Bolad Temür's commander Tukiel in 1365. Ayushiridara forced Köke Temür to persuade the Emperor to resign in his favor. The Emperor was unwilling to abdicate, but he appointed his son lieutenant in the Yuan. Köke Temür tried to prevent it, but failed and was stripped of his dignities. In 1368 the Yuan dynasty was overthrown by the Ming dynasty, and Toghon Temür Khan and his family fled north to Shangdu from Dadu. In 1370 Toghon Temür died in Yingchang. The Ming army captured the city and relatives and Maidarbal, a son of Ayushiridara who escaped safely to Karakorum where he was officially enthroned as Khagan of the Mongols with the Mongolian title of Biligtü (Intelligent).

Билік

Ұрпақтан кейін көп ұзамай ол Қарақорумға қашып келді және сол жерде дәуірдің атын Сюангуанға (宣光, 1371–1378) өзгертті. Билигту хан Көке Темірді өзінің бас қолбасшысы және Орталық үкіметтің оң қолы етіп тағайындады. Оның тұсында Юаньның солтүстік Юань әулеті ретінде белгілі Моңғолиядағы қалдықтары әлі де күшті держава болып қала берді. Оның билігі Солтүстік-Шығыс Қытайдан Синьцзянға дейінгі аумақты қамтыды. Хунгу императоры Билигту хан Аюширидарадан бірнеше рет қаруын тапсыруды талап етті, бірақ сәтсіз аяқталды. 1372 жылы бұрынғылары 150 000 адамнан тұратын Мин әскерін Моңғолияға жіберді. Билигту хан Көке Темірдің әскерін Сю Да басқаратын Мин әскерінің орталық бөлімдеріне қарсы жіберді. Сю Даның әскерлері 20 күн ішінде Туул өзеніне жетті. Бірақ олар жеңіліп, қолбасшысы аз ғана адамымен қашып құтылды. Мин әскерінің шығыс бөлімшесі Керлен өзеніне қарай жылжыды, жолында моңғол лагерьлерін тонады. Олар күтпеген жерден жеңіліп, Орхонға шегінуге мәжбүр болды, онда тағы бір қанды шайқас болды. Содан кейін олар Халаччани басқаратын моңғол әскерімен соғысып, ақыры Қарақорум маңында жеңілді. Мин әскерінің батыс бөлімшесі басқа бөлімдердің сәтсіздіктеріне байланысты кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ бірқатар жерлерді басып алды. Аюширидара Юаньның бұрынғы вассалы Гореоның королі Гонгминнен Қытайдың Мин әулетіне қарсы күресу үшін көмек сұрады. Билигту хан Гонгминге жазған хатында: "О, патша, сіз де мен сияқты Шыңғыс ханның ұрпағысыз. Сондықтан сіздердің бізбен бірге аспан астындағы әділдік пен шындықты орнату үшін жұмыс істегендеріңізді тілейміз" деді. Керісінше, Гонгмин патша көмек көрсетуден бас тартып, моңғолдарға қарсы оппозициялық саясат бастады және 1270 жылдары Юань әулеті қосып алған жерлерін қайтарып алды. 1374 жылы Хонг Рюн мен Чхо Мансан Гонгминды өлтірді. И Инм оларды өлтіріп, Ляоянгтағы моңғолдарға елшілерін жіберді, ал Билигту хан И Инмнің қуыршағы У патшасының заңдылығын тез мойындады. Билигту хан Гореодан Мин бекінісіне қарсы бірлескен шабуылға әскер жіберуді сұрады. Бірақ Горео соты бұл жолы да көмек көрсетуден бас тартты. 1373 жылы моңғолдар Синьхэ, Ляонин және Хэбэй провинцияларындағы Фунин және Суйжин аудандарын басып алды, бұл Минді Ляодуннан бөліп тастады. 1375 жылы Ляоян провинциясындағы моңғол шенеунігі Нагачу Ляодун түбегіне моңғолдарды билікке қайтару мақсатымен басып кірді және моңғолдықтарға жақтас Джурчендердің қолдауымен сәтті болды. Минг Солтүстік Юаньға шабуылдарын тоқтатты. Билигту ханның ең ұлы қолбасшысы Көке Темір 1375 жылы қайтыс болды. Билигту хан Аюширидара 1378 жылы қайтыс болды, ал оның жарты ағасы Төгүс Темір таққа отырды.

Shortly after the succession, he fled to Karakorum and he changed the era name to Xuanguang (宣光, 1371–1378) there. Biligtü Khan made Köke Temür his commander in chief and chingsang of the right hand of the Central Government. The Yuan remnants in Mongolia homeland, known as the Northern Yuan dynasty, still remained overall a strong power during his reign. Its dominions covered the areas from Northeast China to Xinjiang. Hongwu Emperor demanded Biligtü Khan Ayushiridara to give up his arms several times but failed. In 1372, the former dispatched the Ming army of 150,000 men to Mongolia. Biligtü Khan sent Köke Temür's army against the central division of the Ming army under Xu Da. Xu Da's troops reached Tuul River within 20 days. However, they were routed and their commander barely escaped with a few of his men. The eastern division of the Ming army advanced to Kherlen River, pillaging the Mongolian camps en route. They were suddenly defeated and forced to retreat to Orkhon where another bloody battle ensued. After that they fought the Mongol army under Halajchani and was finally defeated near Karakorum. The western division of the Ming army was forced to retreat due to other divisions' failures, though, they won a series of places. Ayushiridara asked the assistance from the Yuan's former vassal King Gongmin of Goryeo to fight against the Ming dynasty of China. In his letter to Gongmin, Biligtü Khan says:

" Oh king, you are a descendant of Genghis Khan same as me. Therefore, we wish you to work with us to establish justice and truth under the heaven "

On the contrary, King Gongmin refused to help and started an opposition policy against the Mongols, and retook their lands, which were annexed by the Yuan dynasty in the 1270s. Hong Ryun and Choe Mansaeng killed Gongmin in 1374. Yi Inim killed them and sent envoys to the Mongols in Liaoyang and Biligtü Khan quickly recognized the legitimacy of King U, puppet of Yi Inim. Biligtü Khan asked Goryeo to send troops for a joint attack against the Ming fortress. The Goryeo court cautiously refused to help again. The Mongols conquered Funin and Suijin districts in Sinhe, Liaoning and Hebei provinces in 1373, cutting the Ming from Liaodong. In 1375, Naghachu, a Mongol official in Liaoyang province invaded the Liaodong Peninsula with aims of restoring the Mongols to power and succeeded with the support of the pro Mongol Jurchens. The Ming ceased its raids into the Northern Yuan. Biligtü Khan's greatest general, Köke Temür, died in 1375. Biligtü Khan Ayushiridara died in 1378 and his half brother, Tögüs Temür, succeeded to the throne.

Танымал мәдениетте

Сео Сонг Кванг, Ким Чон Хо және Ли Пунг Вун 2005–2006 жылдарғы MBC телесериалы «Шин Дон» да ойнаған. Ким Джин Ву мен Ли Ши Ву 2013–2014 жылдарғы MBC телесериалы «Императрица Ки» да ойнаған.