Троя соғысының кейіпкері: Крессида тарихы

Кіріспе

Трой мен Крессидадағы кейіпкер Крессида (кейде Крисейда, Крессейд немесе Крисейде деп те аталады) – Троя соғысы тарихының ортағасырлық және Ренессанс кезеңдеріндегі көптеген қайта айтуларда кездесетін кейіпкер. Ол троялық әйел, троялық дін қызметшісі Хриздің қызы. Ол Приам патшасының кіші ұлы Тройлға ғашық болып, мәңгілік сүйіспендігіне уәде береді, бірақ ол тұтқын алмасу ретінде гректерге жіберілгенде, грек жауынгері Диомедпен қарым-қатынас құрады. Кейінгі мәдениетте ол адалсыз махаббаттың архетипіне айналады.

Қасиетінің тарихы

Кейіпкердің аты "Илиада" да кездесетін, бірақ Тройл, Диомед немесе Калхаспен байланысы жоқ Хрисейс кейіпкерінен алынған. Тройл мен Крессида туралы аңыз грек аңыздарында жоқ, бірақ XII ғасырдағы француз ақыны Бенуа де Сент-Море "Троя романында" (Roman de Troie) ойлап шығарған. Бұл жерде махаббат үшбұрышындағы әйелді Крессида деп атамай, Брисейда деп атайды, бұл ат "Илиада" дағы басқа кейіпкер Брисейс есімінен алынған, ол да Калхаспен байланысты емес, Тройл немесе Диомедпен махаббатқа түспейді. Бастапқыда, роман жарық көргеннен кейін, басқа авторлар, мысалы, Азале д'Альтье өзінің "Танц салютс е тантас амор" (Tanz salutz e tantas amors) поэмасында және Гвидо делле Колон "Трояның құлау тарихында" (Historia destructionis Troiae), Брисейс есімінен туындаған атауларды пайдалануды жалғастырды. Итальяндық жазушы және ақын Боккаччо "Филостратода" (Il Filostrato) кейіпкердің атын шешуші түрде өзгертті. Бұл поэма Троя соғысының кең ауқымды оқиғасына емес, махаббат үшбұрышының тарихын баяндауға арналған алғашқы туынды. Джеффри Чосердің "Тройл мен Крисейда" поэмасы Боккаччоның сюжетіне негізделген кеңейтілген нұсқа. Кейіннен бірнеше авторлар осы тарихты өңдеді, соның ішінде шотланд ақыны Роберт Хенрисон өзінің "Крессиданың өсиетінде" (The Testament of Cresseid) Чосер аяқтамаған Крессиданың оқиғасын "толықтырды", ал Уильям Шекспир "Троил мен Крессида" пьесасында Троя соғысы туралы айтты. Жазушылар Крессиданы көбінесе "жалған Крессида" деп бейнелейді, ол әйелдердің тұрақсыздығының символы. Ол Тройлға сатқындық жасағаннан кейін өзінің мақсатын орындайды және оның тарихын жазғандар оны еске алмайды. Мұндай жағдай Бенуа, Гвидо, Боккаччо, Чосер және Шекспирде де осылай. Дегенмен, Чосердің поэмасы Кризиданы өзінің әдеби статусын сезінетін, түсінігі бар, көңілді жаратылыс ретінде бейнелейді: "Ай, мен туралы әлемнің соңына дейін жақсы ән жазылмайды". Хенрисонның осы тақырыпқа қатысты көзқарасы ерекше, өйткені ол дәстүрлі оқиға аяқталғаннан кейінгі оқиғаларды қарастырады. Оның поэмасы Диомед тастап кеткеннен кейін және мәдениетсіздікке ұшыраған өкінген Крессейдтің тарихын қайталайды. Кейбір авторлар кейіпкерді ақтауға тырысып, оның Диомедке қарағанда Тройлді таңдауын көрсетеді. Мұндай жағдай Джон Драйденнің Шекспирдің туындыларын қайта жазуында байқалады. Уильям Уолтон мен Кристофер Хассалдың 1954 жылғы "Тройл мен Крессида" операсы да солай істеді. Екі жағдайда да Крессиданың Тройлға адал болуы оның трагикалық соңымен байланысты. Қазіргі заманғы көркем әдебиеттер дәстүрлі сюжеттен одан да көп ауытқуда. Джек Линдсейдің "Крессиданың алғашқы ғашығы: ежелгі Грекия туралы әңгіме" романы стандартты әңгімелерде тиісінше назар қойылмаған оның ерте өмірінің бір бөлігін зерттейді.

The character's name is derived from that of Chryseis, a character who appears in the Iliad but has no connection with Troilus, Diomedes or Calchas. Indeed, the story of Troilus and Cressida does not appear in any Greek legends but was invented by the twelfth century French poet Benoît de Sainte Maure in the Roman de Troie. The woman in the love triangle is here called not Cressida but Briseida, a name derived from that of Briseis, a different character in the Iliad, who again is neither related to Calchas nor involved in any love affairs with Troilus or Diomedes. Initially, after the Roman appeared, other authors who refer to the story, for example, Azalais d'Altier in her poem Tanz salutz e tantas amors and Guido delle Colonne in his Historia destructionis Troiae, continue to use names derived from that of Briseis. It is the Italian author and poet Boccaccio who makes the decisive shift in the character's name in Il Filostrato. This poem is the first work dedicated to telling the story of the love triangle rather than to the larger tale of the Trojan War. Geoffrey Chaucer's Troilus and Criseyde is an expanded version of the story based on Boccaccio. Several other authors then took up the tale, including the Scottish poet Robert Henryson in his The Testament of Cresseid, which 'completes' Cressida's story (left unfinished by Chaucer), and William Shakespeare in his play of the Trojan War, Troilus and Cressida. Cressida has most often been depicted by writers as "false Cressida", a paragon of female inconstancy. As soon as she has betrayed Troilus, she has fulfilled her purpose and the men who have written about her do not mention her again. Such is the case in Benoît, Guido, Boccaccio, Chaucer and Shakespeare. Chaucer's poem, however, at least portrays a more sympathetic Criseyde showing a self conscious awareness of her literary status: "Alas, of me until the world's end shall be wrote no good song". Henryson's treatment is unusual in that he looks at events after the end of the traditional tale. His poem takes up the repentant Cresseid's story after she has been abandoned by Diomedes and developed leprosy. Some authors have attempted to exonerate the character by having her choose Troilus over Diomedes. Such is the case in John Dryden's rewriting of Shakespeare in an attempt at "remov[ing] that heap of Rubbish, under which many excellent thoughts lay bury'd". William Walton and Christopher Hassall's 1954 opera Troilus and Cressida did likewise. In both of these cases, Cressida's being true to Troilus is associated with her death as part of the concluding tragic events. Other modern fiction has introduced further departures from the traditional narrative. Jack Lindsay's novel Cressida's First Lover: A Tale of Ancient Greece explores another area untouched in standard narratives, some of her earlier life.

Шекспир

Шекспирдің «Тройл мен Крессида» романында Крессида туралы бірінші актінің бірінші сахнасында естиміз. Пандарус пен Тройл соңғысының Крессидаға, оның қызына деген жасырын махаббатының майдандағы ерлігіне кедергі келтіріп отырғанын талқылайды. Ол алғаш рет келесі сахнада, Пандарус кірер алдында қызметшісімен сөйлесіп, жеке өзі көрінеді. Троялық сарбаздар шеру өткенде олар ақылға қонымды әзіл-қалжыңдарға беріледі. Тройл жанына келгенде, Пандарус Крессиданы өзінің қадір-қасиетіне көндіруге тырысады, бірақ ол Ахилл, грек батыры, одан да әсерлі екенін естігенін айтып, оны келекелейді. Пандарус кеткен соң Крессида Тройлға деген сезімін мойындайды, бірақ оны жариялаудан қорқады. Өзінің сөздерімен айтқанда:

Ол келесі рет үшінші актінің екінші сахнасында, Пандарус оны Тройлмен кездесуге алып шығарғанда көрінеді. Пандарус содан кейін «ішке» қайтады, ал екеуі жалғыз қалады. Крессида жоспарланғандай өзінің қағидасын орындауға тырысады, ал Тройл оған деген махаббатын білдіреді. Пандарус қайта кіргенде ол Тройлға деген сезімін мойындайды. Ол өзінің әйелдік тағдырымен күреседі, тіпті әйел дауысымен сөйлейді, еркек кейіпкерлер оған бергеннен гөрі үлкен зиялылыққа ие екенін көрсетеді:

Крессида өзінің қасиеттеріне көбірек әсер етеді, «Мен махаббаттан гөрі шеберлік көрсетемін» дейді (124-жол). Ол кетуді сұрайды, бірақ Тройл мен Пандарус оның қалуын қалайды, осылайша олар дереу үйлене алады. Ол өзінің кемшіліктерін болжайды, «жалған» сөзін жеті рет қайталап, содан кейін Пандарус осы одақты «бекітеді». Төртінші актінің екінші сахнасында біз жұптың бірінші түнінен кейінгі таңертеңгі көрінісін көреміз. Олар эйфорияға толы, бірақ Крессида Тройлдың оны тастап кетуін қаламайды, сол сәтте өзінің осалдығын сезінеді. 20-жолда ол «Сіздер ешқашан күтпейсіздер» дейді, ол кетуге дайындалып жатыр. Пандарус кіреді және оның тәбиғилығын қалай жоғалтқаны туралы әзіл айтады, ал Крессида алаңдайды. Тройл мен Крессида киінгеннен кейін, Эней үрейленген күйде келіп, гректерден Трояның адамы Антенордың қайтып оралуы үшін Крессиданы грек генералы Диомедке беру керектігін айтады. Крессида сауда заттарына айналады, ал Тройл осы қайғылы оқиғаның алдын алу үшін ештеңе жасамайды, бірақ одан қатты қайғыдайды. Төртінші актінің төртінші сахнасында Крессидаға оны гректерге беру жоспарлары туралы хабарлайды. Тройл оған махаббат белгісі ретінде жеңін сыйлайды, ал ол оған қолғап сыйлайды. Олардың қарым-қатынасы Париж бен Еленаның кері нұсқасы болады. Диомед кіріп, Крессиданы ұстап береді. Келесі сахнада біз Крессиданы одан да осал емес күйде көреміз. Ол Диомедтің еркектермен қоршалған грек лагерінен өткізіп бара жатқанда да, ол еркектермен, әсіресе Одиссеймен, қорғаныс әзіл-қалжыңдарға беріледі. Одиссей оның мінез-құлқын «әдепсіз олжа» сияқты қарапайым сөздермен болжайды. Бесінші актінің екінші сахнасы Крессидаға қатысты ең терең және есте қаларлық сахна. Тройл лагерьге кіріп, онымен бірге Одиссей де бар, олар Диомед пен Крессида арасындағы оқиғаны жасырын бақылайды. Терсит те көзге көрінбейді, қарақылды әзілдің клоуны көрініп, өзінің көргендерінің жыныстық мәнін асыра сілтеп, ұятсыз пікірлер айтады. Крессида Диомедпен флирт жасайды, бірақ кейде кінәлі сезімге ұшырайды. Ол оған құмарлық танытады, тіпті оған Тройлдың жеңін махаббат белгісі ретінде береді, бірақ оны одан тез арада алуға тырысады, саудаға өз денесін ұсынады. Диомед екеуін де алуға уәде береді. Ол қайта келуді жоспарлап, шығып кетеді. Тройл қызғаныш пен ашудан бүкіл сахнада ашулы, бірақ ол оның жақын жерде екенін ешқашан түсінбейді. Пьесаның соңғы сөздері:

Cressida becomes increasingly affected by her own qualities, saying 'I show more craft than love' (line 124). She begs to be allowed to leave, but Troilus and Pandarus want her to stay, so that they can marry to immediate effect. She seems to prophesise her own failings, repeating the word 'false' seven times before Pandarus 'seals' the match. In Act 4 Scene 2 we see the couple on the morning after their first night together. They are euphoric, but Cressida does not want Troilus to leave her, showing an awareness of her own vulnerability in that moment. On line 20, she says 'you men will never tarry' as he begins to contemplate leaving. Pandarus enters and cracks some jokes about how she had now lost her innocence, and Cressida is flustered. Once Troilus and Cressida are dressed, Aeneas visits in a panic to say that for the return of one of Troy's men from the Greeks, Antenor, they must trade Cressida over to Diomedes, a Greek general. Cressida becomes an object to trade, and Troilus does nothing to prevent the sad event, though he is miserable for it. In Act 4 Scene 4 Cressida is informed of the plans to trade her to the Greeks. Troilus gives her his sleeve as a love token and she gives him a glove. Their relationship becomes an inversion of Paris and Helen's. Diomedes enters and Cressida is handed over. In the following scene we again see Cressida in a less vulnerable state. Although she is now being led through the Greek encampment by Diomedes, surrounded by men, she engages with the men, Ulysses in particular, with defensive banter. Ulysses predicts her behaviour using coarse phrases such as "sluttish spoils". Act 5 Scene 2 is the most poignant scene containing Cressida, and the most memorable. Troilus has crept into the camp and is accompanied by Ulysses, and they are watch the scene unfolding between Diomedes and Cressida unnoticed. Thersites is also present and unseen, the clown of dark humour making distasteful comments exaggerating the sexual inference of what he sees. Cressida flirts with Diomedes, yet is occasionally struck by guilt. She appears to lust after him, even giving him Troilus's sleeve as a love token, though quickly tries to retrieve it from him in a struggle, offering her own body in trade. Diomedes insists he will have both. He exits, having planned a return visit. Troilus is mad with jealousy and anger throughout the scene, but she never realises he is close by. Her final lines of the play are:

Кейін біз оны қызықтыратын нәрселер туралы білеміз: мысалы, Тройл алған хатты, оны жыртып тастайды, және Диомед оны шайқаста аттан түсіргеннен кейін оған сыйлық ретінде жіберген Тройлдың атын. «Барлығы жақсы аяқталады» пьесасының екінші актісінің бірінші сахнасында 97-жолда Лафью былай дейді: Мен Крессиданың ағасымын, екеуін бірге қалдыруға батылым жетеді, яғни патша мен Елена оны емдеуге келді. Крессиданың ағасы Крессида мен Тройлдың арасы болып қызмет етеді.

Қазіргі сын

Тройлус және Крессиданың 20-ғасырға дейінгі сахнада қойылған тарихы шамалы. Крессида кейіпкері де, оқиғаның қалған бөлігі сияқты, тұрпаттан оқшауланған – оның өмірі қалай аяқталарын білмейміз, оның үшін "әрі қарай" деген нәрсе жоқ, тіпті оның бастауы да бізге жұмбақ. Ол зиялы жас қыз болып көрінеді, бірақ ойға далалас кезеңдерде маңызды, ойлы және ой қозғайтын әйелге айналады. Кэрол Раттер Крессиданың неліктен осыншалықты қызықты екенін зерттейді. Ол былай деп жазады: "[ ] Шекспирдің бұл пьесадағы міндеті – біздің алдымызда Крессиданы көрсету, ол сонеттердегі әділ (бірақ қараңғы) әйел сияқты, Ева Седжвиктің есте қалар сөзімен айтқанда, "қарама-қайшылықты күрескер", нағыз қайшылық". Раттер Крессиданың өзіне-өзінің хабардарлығы туралы көп айтады. Біріншіден, Крессида ерекше, ол "толығымен, түбегейлі жаңа нәрсе, ер адам сияқты мінез-құлық танытатын, ер адамға опасыздық жасайтын әйел", екіншіден, "екі дауыс сөйлеп тұрғандай сезіледі [ ] Крессида осы 'сабақты' қайдан алды? [ ] сөз невротикалық, прагматикалық, романтизмге қарсы – бірақ оның пішіні сонет [ ] стратегиялық шизофренияны ашады [ ] осы мақсатта, махаббатта жеңу үшін әйел жалған айтуы керек, екі жүзділікпен әрекет етуі керек. Ол инстинкт пен жыныстық қатынасты ажыратуы керек [ ]". Джульет Стивенсон Раттердің "Құбыла дауыстар" кітабында мұндай рөлдер актерді "дәстүр мен көзқарастың оларды қаралауына қарсы тұруға шақырады" деп түсіндірді. "[ ] Крессида – бәлекет әйел [ ] әр қашан оны соттағанда қорғағыңыз келеді. Мүмкін, тым қорғағыңыз келеді. Сондықтан сіз кінәсіз Крессиданы сомдауға бейім боларсыз". Шекспирдің Крессидасына қатысты басты мәселе – оның жай ғана "бәлекет әйел" екендігі, әлде оның күрделілігіне, айқын зиялылығы мен екі жақтылығына байланысты одан әрі зерттеуге лайық екендігі туралы.

Танымал мәдениетте

"Миф жасаушылар" – 1965 жылы Дональд Коттонның "Doctor Who" британдық ғылыми-фантастикалық телесериалы үшін жазған оқиғасы. Доктордың жасөспірім саяхатшы серігі Викки (Морин О'Брайен ойнайды) кейіпкері, оның есімін ұнатпаған Приам оны Крессида деп атайды. Оқиға барысында Викки/Крессида Приамның ұлы Тройлға ғашық болады, ал Троя құлағаннан кейін Тройлмен бірге қалып, қаланы қайта құруды жөн көреді. Бұл оқиға Тройл мен Крессиданың дәстүрлі тағдырын өзгертеді, бұл Викки кейіпкерінің (және актриса О'Брайеннің) сериалдан кетуіне мүмкіндік беру үшін жасалған өзгеріс. Крессида есімі кейде әдеби мақсатта, адалсыздық танытқан кейіпкерлерге беріледі. 1969 жылы жарық көрген "Таза сабан үшін ештеңе" романында Джордж Джонстонның әйелі Чармиан Клифт Крессида Морли кейіпкерінің прототипі болып табылады; академиктер Пол Генони мен Таня Далзиелл 2018 жылы жарық көрген "Жартылай әдемі әлем" кітабында Джонстонның романының жариялануының алдында Клифт оның адалдығын бұзғанын білгендіктен, бұл оны 1969 жылы суицидке итермелегенін айтады. 2005 жылғы "Хитч" фильмінде Крессида Бейлор (Робинн Ли ойнайды) кейіпкері басты кейіпкер Хитчтің (Уилл Смит ойнайды) сеніміне қиянат жасайды, осылайша оның махаббатқа және әйелдерге деген көзқарасына теріс әсер етеді. Прогрессивті рок тобы Cressida осы кейіпкердің құрметіне аталған. 1992 жылға дейін өндірілген орта өлшемді Toyota Cressida көлігіне де осы кейіпкердің есімі берілген.