Кіріспе
Басқаларды жағдайдың шын мәнінде жақсырақ екеніне сендіру үшін ғана салынған құрылым. Саясатта және экономикада "Потемкин ауылы" (потёмкинские деревни) – жағдайға сыртқы көрініс беру, адамдарды жағдайдың жақсырақ екеніне сендіру мақсатымен салынған нақты немесе метафоралық құрылыс. Бұл термин 1787 жылы Қырымға саяхат жасаған кезде императрица Екатерина II-ні таң қалдыру үшін фельдмаршал Григорий Потемкин салған жалған, жылжымалы ауыл туралы әңгімелерден пайда болған. Қазіргі тарихшылар осы жылжымалы ауыл туралы айтылған әңгімелердің қатты асыра сілтенгенін мойындайды. Алғашқыда Потемкин Ресей императрицасы мен шетелдік қонақтарды әсер ету үшін Днепр өзенінің жағасында жалған жылжымалы елді мекендер тұрғызды делінген. Императрица өткен соң бұл құрылыстарды бөлшектеп, одан әрі оның жолы бойында қайта жинап, қайтадан көрсеткен.
In politics and economics, a Potemkin village (потёмкинские деревни) is a construction (literal or figurative) whose purpose is to provide an external façade to a situation, to make people believe that the situation is better than it is. The term comes from stories of a fake portable village built by Grigory Potemkin, a field marshal and former lover of Empress Catherine II, solely to impress the Empress during her journey to Crimea in 1787. Modern historians agree that accounts of this portable village are exaggerated. The original story was that Potemkin erected phony portable settlements along the banks of the Dnieper River in order to impress the Russian Empress and foreign guests. The structures would be disassembled after she passed, and re assembled farther along her route to be seen again.
Шығу тегі
Григорий Потемкин – Ресей императрицасы Екатерина II-нің министрі және жақыны болған. Императрица мен елшілерді тасымалдаған қайық келген бойда Потемкиннің шаруалар киіміндегі адамдары ауылды халқымен толықтыратын. Қайық кеткен соң ауылды таратып, түнгі уақытта өзен бойымен төменге қайта орнатып қоятын.
Тарихи ақиқат
Саймон Себаг Монтефиоре, Потемкиннің ағылшын тіліндегі ең толық өмірбаянын жазған автордың айтуынша, патша және оның сүйіктілерін түнде шөл далалық аймақты қарап шығу кезінде көңіл көтеру үшін жасалған, жарқыраған оттары бар әсем, жалған елді мекендер туралы әңгіме көбінесе шындықтан алыс. XIX ғасырдағы Ресей тарихының белгілі маманы Александр Панченко түпнұсқа хаттар мен естеліктерді зерттеп, Потемкин ауылдарының – аңыз екеніне тоқтады. Ол былай деп жазады: «Жоғарыда айтылғандарға сүйенсек, «Потемкин ауылдары» туралы миф – нақты факт емес, тек аңыз ғана». Ол сондай-ақ, «Потемкин шындығында қалалар мен ауылдарды сәндеген, бірақ мұның сәндеу екенін жасырмаған» дейді. Потемкин мен императрица арасындағы жақын қарым-қатынас оның оны алдауына мүмкіндік бермеген болуы мүмкін. Егер алдау болған болса, ол негізінен императорлық сапарға ілесіп келген шетелдік елшілерге қарата жасалған. «Потемкин ауылы» деген сөз, әсіресе саяси контексте, жағымсыз немесе зиянды жағдайды жасыру мақсатымен жасалған, қуыс немесе жалған құрылымды білдірсе де, бұл фразаның өзінің бастапқы тарихи түбіріне дәл қолданылуы қиын. Кейбір тарихшылардың пікірінше, бірнеше ғимараттар нақты болса, қалғандары аймақтың болашақтағы бейнесін көрсету үшін салынған, және кем дегенде Екатерина, ал мүмкін оның шетелдік қонақтары да олардың қайсысы екенін білген. Бұл тарихшылардың айтуынша, алдау туралы айыптаулар Потемкинге қарсы ұйымдастырылған қаралау кампаниясының бөлігі болды. Аңыз бойынша, 1787 жылы Екатерина сапардан оралғанда Тула қаласынан өтіп бара жатқанда, жергілікті губернатор Михаил Кречетников жаман егістің салдарынан туған қиындықтарды жасыру үшін осындай алдауға баруға тырысқан.
Қазіргі қолданысы
Құрама Штаттардың Ескі батысында Батыс архитектурасының жалған алқаптары көбінесе жаңа шекаралық қаладағы әулет пен тұрақтылықтың сыртқы көрінісін жасау үшін қолданылды. Бұл стильге ағаштан жасалған ғимараттың алдына орнатылған, төртбұрышты төбесі бар биік тік қасбет кіретін, көбінесе екі еңкейген шатырды жасыратын қасбет кіретін. Архитектураның мақсаты – қаланың тұрақтылығы мен сәттілігі туралы бейне жасау болды, ал бизнес иелері уақытша ғимараттарға көп инвестиция жасамайтын. Мұндай қалалар көбінесе ұзаққа соқпай, «қолайсыз қалаларға» айналатын, сондықтан кәсіпкерлер тез бастағысы келді, бірақ дүкендеріне көп ақша жұмсағысы келмеді. Көптеген батыс фильмдерінде осы архитектура түрі бейнеленген, себебі түпнұсқа ғимараттар сияқты, оны жасау да жылдам әрі арзан. Солженицын өзінің «ГҰЛАГ архипелагы» атты кітабында кеңес шенеунігімен Крюково ГҰЛАГына барудан бас тартқанын айтты, себебі ол кеңес тарапынан олардың кездесуінен бұрын таңдалған екенін болжады, және бұл «Потемкин құрылысы» болды. Жақында салынған тау шаңғысы курорттарының көптеген жаңа аудандары «Потемкин ауылдары» деп аталады. Олар таулы шағын қаланың сыртқы көрінісін жасаса да, шындығында максималды табысқа бағытталған мұқият жоспарланған тақырыптық сауда орталықтары, қонақ үйлер мен мейрамханалар болып табылады. Сол сияқты, американдық жазушы Джеймс Говард Кунстлер «Жердің географиясы» атты еңбегінде қазіргі қала маңындағы сауда орталықтарын «Потемкин ауылының сауда алаңдары» деп атайды. Кейде толық тіркестен гөрі тек «Потемкин» деген сөзді сипаттама ретінде қолданады. Мысалы, кесілген орманды көлік жүргізушілерден жасыру үшін ағаштардың қатарын пайдалану «Потемкин орман» деп аталады. Мысалы, «Бізде өмір сүруге құқығымыз бар: аборигендік ойлардың аудармасы» кітабындағы «кесілген орман» сөздік жазбасында былай делінгі: «Солтүстік Миннесотадағы кең ауқымды кесілген орманның көп бөлігі қала тұрғындарының назарынан Потемкин орманмен жасырылған, немесе DNR атап өткендей, эстетикалық жолақ – көптеген автомобиль жолдары мен туристер жиі баратын сулардың жанындағы шамамен алты ағаш тереңдігіндегі орманның жұқа сыртқы көрінісі». Тағы бір мысал – «Потемкин соты» деген тіркес, ол соттың болу себебіне күмән тудырады (соттың әділдік стандарттарына күмән келтіретін «кенгуру сотынан» өзгеше). «Потемкин ауылы» деген тіркес американдық судьялар, әсіресе белгілі бір мәселе бойынша көпшіліктің пікірінен өзгеше пікір білдірген бірнеше судьядан тұратын алқа мүшелері, нақты фактілерге қатысты белгілі бір құқықтық доктринаны дұрыс емес немесе қиын түсіндіру үшін қолданған. Бұл тіркестің қолданылуы алқаның көпшілігі шешімін қолдаған себептер нақты немесе дұрыс заңға негізделмегенін және олардың шектеулі қолданылуы соттың қиын шешімнен қашу ниетінің жасырындығы екенін білдіреді. Мысалы, Planned Parenthood of Southeastern Pennsylvania v. Casey (1992) ісінде АҚШ-тың бас судьясы Уильям Ренквист Roe v. Wade «соттың Потемкин ауылы сияқты, оның артынан келе жатқандарға прецеденттерді сақтаудың маңыздылығын еске салатын ескерткіш ретінде көрсетілуі мүмкін» деп жазды. Сол сияқты, Массачусетс округінің судьясы Уильям Г. Янг АҚШ-тағы сот процестерінде антпен берілген мәлімдемелерді пайдалануды «бүгінгі сот процестерінің Потемкин ауылы» деп сипаттады, себебі «антпен сұраққа жауап беру сот процесі екі кино түсірілім орнамасының арасында, барлық заңгерлер бояған фасадты көрумен тең».