Кіріспе

Мин әулетінің алтыншы және сегізінші императоры (1435–1449 жж., 1457–1464 жж.) Мин императоры Инцзун (29 қараша 1427 – 23 ақпан 1464), жеке аты Чжу Цзичжэнь, Мин әулетінің алтыншы және сегізінші императоры болды. Ол 1435 жылдан 1449 жылға дейін Чжэнтун императоры ретінде, ал 1457 жылдан 1464 жылы қайтыс болғанға дейін Тяньшунь императоры ретінде билік жүргізді. Ол Сюаньдэ императорының тұңғыш ұлы және мұрагері болды. "Чжэнтун" – оның алғашқы билігінің атауы, "дұрыс басқару" дегенді білдіреді. Оның алғашқы билігі кезінде империя өркендеу мен қуаттың шыңына жетті. Мин әулетінің алғашқы бала императоры ретінде император Инцзунның билігіне сарайдағы жоғары лауазымды тұлғалардың ықпалы зор болды. Бастапқыда оның әжесі, Ұлы император жесір Чжан, "Үш Ян" (Ян Шици, Ян Жун және Ян Пу) бірге биліктің ең жоғары лауазымдарын атқарды. Алайда 1442 жылы император эвнух Ван Чжэннің сөзін көбірек тыңдай бастады. 1449 жылы Ван Чжэннің ұсынысымен Инцзун жеке өзі монғол әскеріне қарсы жорыққа шықты. Өкінішке орай, Туму бекінісі шайқасында Мин әскері жеңіліп, император тұтқынға алынды. Бұл оқиға үкімет пен елді дүр сілкіндірді, нәтижесінде сарай Инцзунның інісі Чжу Циюды Цзинтай императоры ретінде таққа отырғызды. Тұтқындық кезінде Инцзун Эсэнмен жақсы қарым-қатынас орнатып, 1450 жылы босатылды. Император Инцзун туған жеріне оралғаннан кейін, оның інісі қауіптеніп, оған Тыйым салынған қаладағы Оңтүстік сарайында тұруға бұйырды. Сондай-ақ Инцзунның сыртқы әлеммен байланысын шектеді. Де-факто, Инцзун үй қамауында болды. 1457 жылдың басында Цзинтай императоры ауырып қалды, ал оның жалғыз ұлы 1453 жылы қайтыс болғандықтан, таққа мұрагер болған жоқ. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, Инцзун сарай төңкерісін ұйымдастырып, 1457 жылдың ақпан айында билікті қайтадан қолға алды. Оның екінші билігінің дәуір атауы "Тяньшунь" – "Көкке бағыну" дегенді білдіреді. Келесі айда Цзинтай императоры қайтыс болды. Инцзун 1464 жылы отыз алты жасында қайтыс болғанға дейін тағы жеті жыл билік жүргізді. Оның тұңғыш ұлы Чэнхуа императоры императорлық таққа отырды.

Балалық шағы және қосылу

Чжу Цзичжэнь 1427 жылғы 29 қарашада Сюаньдэ императорының екі ұлының үлкені ретінде дүниеге келді. Оның анасы, Күн ханым, императордың қарындастарының бірі болған. 1428 жылғы 20 ақпанда ол тақ мұрагері болып жарияланды, ал сол жылдың наурыз айында Сюаньдэ Күн ханымды императорлыққа көтерді. Әкесі ұлының дүниеге келгеніне қатты қуанды, оған махаббат пен қамқорлық көрсетті. Сондай-ақ, Чжу Цзичжэньнің дұрыс әскери білім алуын қамтамасыз етті. 1433 жылы Соғыс министрлігі императордың бұйрығымен 11-12 жастағы, денесі жетілген 7112 жастан тұратын отряд құрды, ал ханзада олардың басшысы болып тағайындалды. Ол оқу мен жазуды да үйрене бастады, ал оның алғашқы ұстазы евнух және бұрынғы педагог Ван Чжэнь болды деседі. Сюаньдэ императоры 1435 жылғы 31 қаңтарда екі айға жетпеген қысқа аурудан кейін қайтыс болды. Әкесі қайтыс болған кезде Чжу Цзичжэнь жеті жаста болғандықтан, оның інісі, Цзян патшасы Чжу Чжаншанды таққа отырғызу туралы ұсыныс туды. 17 ғасырдың қытай тарихшысы Мао Цилиньнің сөзіне сәйкес, Чжу Чжаншанды оның және Сюаньдэнің анасы, Ұлы император жесірі Чжан қолдаған. Алайда, император жесірі Сун жылдам араласып, Чжу Чжаншаның билікке келуіне кедергі келтірді, нәтижесінде Чжу Цзичжэнь жаңа император болып жарияланды. Бұл осылай болғанымен, Чжан ханым үкіметте маңызды ықпалға ие болды. Керісінше, 1739 жылы аяқталған Мин тарихының ресми тарихын жазған редакторлар, император жесірі Чжанды Чжу Цзичжэньнің құқықтарын қолдаушы ретінде көрсеткен. Олардың нұсқасына сәйкес, ол үш бас хатшыны – Ян Шици, Ян Жун және Ян Пуді шақырып, немересі Чжу Цзичжэньнің енді император екенін баса айтты. Содан кейін бас хатшылар жас ханзадаға адалдықтарын білдірді, одан кейін бүкіл сарай оған адал болды.

Ұлы жесір император Чжанның регентлігі

Император Инцзоңның таққа отыруы ережеге сәйкес болды, себебі ол қайтыс болған императордың үлкен ұлы және ресми түрде тағайындалған мұрагер ханзада еді. Дегенмен, династияның негізін қалаушы Хунгу императорының заңдары, министрлердің кеңесімен тәуелсіз шешімдер қабылдайтын күшті және шешімді монархты күткен үкімет жүйесін орнатты. Бұл жүйе бала билеуші жағдайын ескермеді, осы мәселені қалай шешуге арналған ешқандай ережелер мен үлгілер қалдырмады. Сарайда ең құрметті және жоғары дәрежелі тұлға – Ұлы император жесір Чжан болды, ол ресми түрде болмаса да, регенттікке ие болды. Императрица жесір Сун да кейде кеңес алды, бірақ ол анасынан төмен мәртебеде болды. Чжан ханшайымы үш бас хатшы және үш евнухтан тұратын кеңеске жетекшілік етті. «Үш Ян» деп белгілі бас хатшылар – Ян Шици, Ян Ронг және Ян Пу көп жылдар бойы қызмет етті, Ян Пу 1424 жылдан бері, ал қалған екеуі 1402 жылдан бері бас хатшы болып жұмыс істеді. Олар өте білікті, ықпалды және құрметті адамдар еді. Евнухтар Уан Цзинь, Фан Хун және Цзинь Ин Император сарайындағы ең қуатты кеңсе – Церемониялық басқармаға жетекшілік етті. Олардың барлығы бұрынғы императордың тұсында орындарында болды. Императрица жесір бас хатшылар мен евнухтар арасында делдалдық қызмет атқарды. Императордың шешім қабылдаудан шеттетілуі заңсыз саналды, бірақ бұл тәжірибелі мемлекет қайраткерлерінің, әсіресе «Үш Янның» табысты билігіне мүмкіндік берді. Кеңешіктер бұл саяси тұрақтылық кезеңін алтын ғасыр деп санады. Евнух Уан Чжэнь императордың ұстазы, тәрбиешісі және сенімді адамы болды. Ол Чжан ханшайымы сияқты Қытайдың солтүстік Шаньси провинциясынан шыққан және Императорлық кеңестің басқа мүшелеріне қарағанда жас, отыздан асса да еді. Император оған толық сенім артқаны бірден байқалды, бұл оның билігінің артуына және хатшылардың оның пікірін ескеруге мәжбүр болуына әкелді. Алайда Чжан ханшайымы Уан Чжэннің императорға тигізген ықпалын қауіпті деп санады және оны шектеуге тырысты, тіпті 1437 жылы өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді. Бірақ император кейбір шенеуніктердің қолдауымен бұл бұйрықтың орындалуына жол бермеді. 1440 жылдардың басында саяси жағдай елеулі өзгерістерге ұшырады. 1440 жылы Ян Ронг, алпыс тоғыз жасында қайтыс болды. 1442 жылдың 8 маусымында император Цзянь ханшайымымен некеге тұрды, ал 1442 жылдың 18 қарашасында, он бес жасқа толуына бірнеше күн қалғанда, үкіметті басқаруды өз қолына алды. Екі күннен кейін Ұлы император жесір Чжан қайтыс болды.

Ван Чжэннің үстемдігі

Ван Чжэн ақыры бостандыққа қол жеткізді. Ол өте талантты, ашық, зейін қоятын және харизматик адам еді, бірақ уақыт өте келе мақтанға берілді. Оның билігі негізінен императорға деген жеке ықпалынан туындады, император оның ұстазын жоғары бағалайтын. Ван Чжэнь сондай-ақ шебер саясаткер болды. Ол кейіннен соғыс министрі қызметіне тағайындалған Сюй Си (c=徐) және императорлық гвардия қолбасшысы Ма Шунь, оның орынбасары және жүйесі Ван Шан, сондай-ақ бұрынғыда жас императордың "жас гвардиясын" (t=幼軍) ұйымдастырған, кейін соғыс министрі болған Ван Цзимен одақ құрды. Ван Чжэнь императорлық гвардияны да басқарды, қарсыластарына қарсы оны пайдаланудан тартынбады, сонымен қатар министрлер арасында да ықпалға ие болды. Осы артықшылықтарының арқасында Ван Чжэн саясатта жеңіске жетті. Жан ханымның тірілігінде ол сақтық танытса, оның қайтысынан кейін жетпістен асқан Ұлы хатшыларды белсенді саясаттан шеттетуге кірісті. 1444 жылы Ян Шичи қайтыс болды, екі жылдан кейін Ян Пу да дүниеден озды. Олардың өлімінен кейін Ұлы хатшылардың арасында тек Цао Най (c=曹) ғана күшті тұлға болып қалды. Оның әріптесі Ма Ю (t=馬愉) тек күнделікті жұмыстармен айналысты, ал 1440-шы жылдардың соңында тағайындалған жаңа Ұлы хатшылар (Гао Гу (t=高穀), Чен Сун (t=陳循) және Миао Чжун (c=苗衷)) саясатқа елеулі әсер етпеді. Осы кезге дейін провинцияларда "үш провинциялық кеңселерді" (әкімшілік, әскери және қадағалау) басқаратын үлкен үйлестірушілер (ксунфу) жүйесі қалыптасты. Олар Фуцзянь провинциясынан басқа барлық провинцияларда және солтүстік шекарадағы тоғыз шекаралық бекіністің алтысында жұмыс істейді. Үлкен үйлестірушілерді енгізудің тікелей салдары провинциялардағы әскерлерге басшылықты азаматтық адамдарға беру болды, бұл мұрагерлік офицерлердің сапасының төмендеуіне байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, сарай мәдениетке де мән берді. Император Инцзунның тұсында буддалық және даостық классика жинақтарын қайта басып шығару аяқталды. Атап айтқанда, 1440 жылы императордың алғы сөзін жазған 6361 томдық буддалық жинақ – «Қытай буддалық каноны» (t=大藏經, Dàzàngjīng, «Киелі жазбалардың Ұлы сақтау орны») жарық көрді. 1445 жылы 5305 томдық 481 кітаптан тұратын даостық жинақ – «Жэнтхон дәуірі даостық каноны» (t=正統道藏, Zhèngtǒng dàocáng) басылып шықты. Сонымен қатар, 1443 жылы 62 томдық «Бес қарым-қатынас туралы» (t=五倫書, Wǔlúnshū) еңбек жарық көрді. Император сондай-ақ 3 томдық «Қола мүсіндегі акупунктуралық нүктелердің суреттелген нұсқаулығы» (t=铜人腧穴针灸图经, Tóngrén Shùxué Zhēnjiǔ Tújīng) еңбегінің жаңа басылымына алғы сөз жазды. Бұл еңбекте тасқа қашалған мәтін мен суреттер, сондай-ақ 360 акупунктуралық нүктесі бар қола мүсін болды. Сун әулеті кезінде жасалған түпнұсқа суреттер мен мүсін тозығып, түссізденгендіктен, екеуі де қайта жасалды.

Экономикалық құлдырау

1430-шы жылдардың ортасында Солтүстік жарты шарда 60 жылдық суық кезең басталды, оған рет-ретімен болатын су тасқындары мен құрғақшылықтар ілесіп, егіншілік өнімнің төмендеуіне, аштық пен жұқпалы ауруларға әкеп соқты. Қытай 1430-шы жылдардың соңы мен 1440-шы жылдары бір-бірінен кейін су тасқыны, құрғақшылық, жұқпалы аурулар мен ашаршылықтар тізбегімен қиындыққа тап болды. 1448 жылы Сары өзеннің бөгеттері бұзылып, сулары Солтүстік Цзянсуға құйылды. Келесі жылы тағы бір бөгет бұзылып, Сары өзеннің бір бөлігі Гуо өзеніне, содан кейін Хуай өзеніне бұрылып, ақырында Оңтүстік Цзянсудағы теңізге жетті. Су тасқыны 1450-ші жылдарға дейін жалғасты, ал Сары өзеннің өзен арнасын өзгертуі Пекиннің сумен қамтамасыз етілуіне қауіп төндірді. Үкімет, әсіресе кедей халқына үнемі қамқорлық көрсеткен Ұлы император жесір Чжанның регенттігі кезінде, көп мөлшерде салық жеңілдіктері беріп, зардап шеккендерге көмектесуге тырысты. Алайда, бұл күш-жігерге қарамастан, халық арасындағы наразылық күшейе берді. Бұл негізінен кейбір аймақтардағы адамдарға аса ауыр жүк салган міндетті еңбек жүйесіне байланысты болды. Осының салдарынан шеберлер мемлекеттік талаптардан қашып, шаруалар өздерінің жерлерін тастап кетті, бұл кейбір аймақтарда халықтың айтарлықтай азаюына әкелді. Сонымен қатар, қарақшылар мен кезбелер көбейді. Қытайдағы 1440-шы жылдардың басынан 1460-шы жылдардың ортасына дейінгі экономикалық құлдырау, әсіресе экспортқа арналған фарфор өндірісінің төмендеуіне себеп болды. Тіпті императордың 1439 жылы көк және ақ фарфорды жеке сатуға тыйым салуы, мемлекеттік монополияны қорғауға бағытталған шара болғанымен, өндіріс көлемін арттыруға көмектеспеді. Шындығында, 1448 жылдың қаңтарында бұл тыйым күшейтіліп, Жайжоуда (фарфор өндірісімен танымал Цзиньдечжэнь қаласы орналасқан жер) көк және ақ түстен басқа түстерде (сары, күлгін, қызыл, жасыл, қою көк және ашық көк сияқты) фарфор бұйымдарын жеке сатуға тыйым салынды. Бұл тыйымдар Чжэнтонг, Цзиньтай және Тьяньшунь дәуірлерінде (1436–1464) фарфордың тапшылығына себеп болған факторлардың бірі болуы мүмкін. "Үш Ян" жоғарыда айтылған экономикалық мәселелерге мемлекеттік шығындарды қысқарту арқылы жауап берді. Бұл жағдай 1430-шы және 1440-шы жылдардағы оңтүстік-батыстағы күреспен одан бетерледі, бұл аймақтағы кен өндірісінің төмендеуіне әкелді. Осының салдарынан теңіз экспедициялары тоқтатылып, ресми сыртқы сауда шектелді. Бұл үнемдеу шараларын қабылдау оңай болды, өйткені олар император сарайындағы евнухтардың экономикалық билігіне тікелей әсер етті, олар билік үшін басқа топтармен бәсекелесіп жатқан еді. Евнухтар теңіз экспедицияларына қатысып, күміс кен өндірісіне мүдделі болды, ол 1430-шы жылдардың ортасында шектелген.

Ақша - күмістің танылуы

Сюанде дәуірінің соңына қарай үкімет баочао банкноттарын басты валюта ретінде қолданудың сәтсіздігін мойындады және күміске көз жұмды. 1433 жылы Нанчжили облысының губернаторы Чжоу Чэнь (c=周忱) ең салық жүктемесі ауыр аудандарда күріш орнына жер салығын күміспен төлеуді енгізді. 1436 жылдан бастап Пекин гарнизонының офицерлеріне күміспен жалақы төленді. Сол жылы Нанчжили, Чжэцзян, Цзянси және Хугуан облыстарындағы жер салығы да күміске ауыстырылды; бұл өзгеріспен бірге салық мөлшері де төмендетілді. Тарихшы Рэй Хуанның сөзіне қарағанда, бұл оңтүстік жер иелеріне жасалған ыстық, Хунгудің бай жер иелерінің ықпалын шектеу саясатынан бас тарту болды. Тағы бір тарихшы Ричард фон Глан бұл бай адамдардың күмісін олардың қоймаларынан шығаруға жасалған әрекет деп санайды. Сонымен қатар, үкімет күміс кенін өндіруді ең төмен деңгейге дейін азайтты. Ван Чжэн үкіметте беделді болғаннан кейін евнухтар олардың қадағалауымен күміс кендерін қайта ашуды талап етті. Бірақ, кен өндірісінің төмен өнімділігі және евнухтардың жоғары талаптары салдарынан Фуцзянь, Чжэцзян және Цзянсиде кеншілер көтерілісі болды. 1449 жылы император Инцзун моңғолдармен соғыста тұтқындалғаннан кейін жаңа үкімет тағы да кен өндіруді шектеді. Алайда, 1457 жылы Инцзун билікке оралғанда, бұл шектеулер алынып тасталды. Дегенмен, кен өндірісінің көрсеткіштері төмен болды. Үкімет күміспен төлеуге рұқсат бергені банкноттардың жылдам құлдырауына себеп болды, бұл мемлекеттік саясаткерлерді қынжырлы етті. 1430 жылдары банкноттар іс жүзінде қолданыстан шығып, мемлекет оларды қызметкерлерге жалақы төлеу үшін шектеулі түрде ғана пайдаланды және сауда алымдарын міндетті түрде төлеу ретінде жинады. Алайда, бұл шағын операциялар ел экономикасынан оқшауланғандай болды. Үлкен төлемдер мен салықтар үшін күміс қолданылса, қалалардағы шағын мәмілелер үшін мыс монеталар басым валюта болып қала берді.

Мемлекеттік ақша шағатын орындарды жабу

1436 жылы Кіріс министрі ескі банкноттарды сатып алып, оларды күміспен қапталған жаңа банкноттармен ауыстыруды ұсынды, бірақ бұл ұсыныс ақырында сәтсіз аяқталды. Шамамен сол уақытта (1430-шы жылдардың ортасында) үкімет монеталарды саудада қолдануға көз жұмды, бірақ оларға бұрынғы тыйым толыққанды орындалмаған еді. Монеталарды пайдалануға ресми түрде 1436 жылға дейін рұқсат берілмегенімен, Гуанси префектісінің өтінішіне жауап ретінде үкімет монета соғуды 1433 немесе 1436 жылдары тоқтатты. Монета соғу орындары жабылғаннан кейін монета тапшылығы уақыт өте келе күшейді. Кәсіпкерлер монетаға деген сұранысты қанағаттандыру үшін оларды жеке өндіріп, заң бұзды. Бейжіңдегі наразылық білдірген шенеуніктердің күш-жігеріне қарамастан, олар бұл жеке өндірісті тоқтатуға қол жеткізе алмады. Алайда, мемлекеттік монета соғуды қайта жандандыруға да шара қабылдамады. Солтүстік қалаларда, әсіресе Пекинде, 15-ші ғасырда монеталар басты төлем құралы болды. Осының салдарынан шенеуніктер мемлекеттік банкноттардың сәтсіздігіне оларды кінәлады. 1447 жылы Солтүстік Жили губернаторы Пекин мен Ұлы канал қалаларындағы саудада монеталардың кеңінен қолданылуын мемлекеттік банкноттардың сәтсіздігіне себеп деп атап, монеталарға қарсы жаңа науқанды ұсынды. Оның ізбасары бұл тыйымды жоюға тырысқанына қарамастан, Кіріс министрлігі 1453 жылға дейін монета соғуға тыйым салды. 1450-ші жылдардың ортасына қарай Цзяннаньнан шыққан жеке монеталар Пекин нарықтарында кеңінен таралды, Юнле монеталарын ығыстырды. Жеке монета соғумен күресу үшін мемлекеттік монета соғу орындарын ашу туралы ұсыныстар қабылданбады, нәтижесінде заңсыз монета соғу орындары көбейді. Бұл жеке монеталар сапасы төмен болды, көбінесе олардың құрамында қалайы немесе темір болды, бірақ ескі монеталардың тапшылығына байланысты саудагерлердің оларды пайдаланудан басқа амалы қалмады, тіпті номиналды құнымен де. Кейбір саудагерлер Мин монеталарын мүлдем қабылдамады, ал басқалары тек күміс монеталарды ғана қабылдады. Ақшаның жетіспеушілігі кейбір аймақтарда, соның ішінде Юньнань, Гуйчжоу, Сычуань, Цзянси, Хугуан, Шаньси және Шэньсиде тауар айырбасына қайта оралуына әкелді. Мин Қытайындағы жеке монета соғу сыртқы саудаға да әсер етті, өйткені олардың монеталары Қытай үкіметі оларды мойындамаса да, басқа елдерде валюта ретінде қабылданды. Бұл монета соғу орындарының жабылуының алысқа барып жетер салдары болды, Жапония және Ява сияқты елдерде проблемалар тудырды. 10-шы ғасырдан бері монета соқпаған Жапония Қытайдан импортқа қатты тәуелді болды. 15-ші ғасырдың басында осы жеткізілімнің тоқтауы жапон экономикасына елеулі әсер етті және тіпті саяси дүрбелеңге әкелді, нәтижесінде Сэнгоку кезеңінде Жапония бәсекелес домендерге бөлінді.

Оңтүстік-батыстағы соғыс

15 ғасырдың бірінші ширегінде Мин әулетінің оңтүстік-батыс шекарасында Шан мемлекеттерінің бірі – Монг Мао, Минде Лучуань деп аталды, 1413 жылдан бастап билік еткен амбициялық Си Ренфаның басшылығымен күшейді. 1436 жылы Си Ренфа аймақтағы Мин бекіністеріне қауіп тудыра бастады. 1438 жылы Юньнаньның әскери қолбасшысы Му Шенгке Гуйчжоу мен Хугуаннан шақырылған сарбаздардан құралған әскермен Монг Маоға шабуыл жасауға бұйрық берілді. Бастапқыда Мин әскері жауды жеңуде сәтті болды, бірақ олар тез арада жабдықтау мәселелеріне тап болды және субтропиктік климатқа бейімделуде қиындықтар туды. Нәтижесінде, 1440 жылы әлсіреген Мин әскері ауыр жеңіліске ұшырады. Ван Чжэн императорлық салық саясаты тым жұмсақ деп есептеді және соғысты мемлекеттік кірістерді арттыру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Осыдан келіп, ол жаңа науқанды бастауға ықпал етті. Сичуань, Гуйчжоу және Хугуаннан Юньнаньға күштер жіберілді, ал 1441 жылдың басында соғыс министрі Ван Цзи бас қолбасшы болып тағайындалды. Ван Цзи 1435 жылдан бері соғыс министрі лауазымын атқарып келген тәжірибелі мемлекеттік қызметкер еді. Ол сондай-ақ 1441 жылдан 1449 жылға дейінгі Лучуань–Пингмиан науқандарында екіншіден төртіншіге дейінгі жорықтарға жетекшілік етті. Бұл Мин әулеті тарихында азаматтық лауазымды адамға әскердің жоғарғы қолбасшылығын тапсырудың алғашқы жағдайы болды. Ван Цзидің басшылығымен 50 000 сарбаздан тұратын Мин әскері Шан әскерін жеңді. Си Ренфаны Мьянма мемлекеті мен Аваның Минмен одақтас күштері тұтқынға алды, ал Лучуань аумағы басқа Шан мемлекеттері арасында бөлісті. Оның жетістіктері үшін Ван Цзи Цзиньюань графының құрметті атағына ие болды, ал оның орынбасары Сюй Си соғыс министрі болды. Солтүстіктегі ресурстардың Оңтүстіктегі соғысты қаржыландыруға жұмсалуына қатысты кез келген сын басылды. 1443–1444 және 1445 жылдары соғыс Мин әскерлерінің Аваға қарсы күресі сәтсіз аяқталды. 1448–1449 жылдары тағы бір науқан өтті, оның барысында қытай және Ава күштері Ирравадди өзенінің батысындағы Монг Янгта тұратын Си Ренфаның ұлы Си Джифаны жеңді. 1449 жылдың наурыз айында Инцзун жеңісті атап өтті. Бұл соғыстар Юньнаньдағы Мин билігін нығайтты, бірақ үлкен шығындарға байланысты болды. Жергілікті билеушілер Мин билігін мойындап, Пекинге 16 ғасырға дейін салық төледі. Ішкі саясатта бұл соғыстар Ван Чжэн үшін табысқа жеткізіп, оның беделін және мемлекеттік қайраткер ретіндегі даңқын арттырды. Алайда, олар солтүстік шекарадағы қаржылық резервтердің және тәжірибелі әскери қолбасшылардың жетіспеушілігін де көрсетті.

Оңтүстік-шығыстағы бүлік

1436 жылы күміске негізделген салықтар енгізілуіне байланысты күміске деген сұраныстың өсуіне жауап ретінде үкімет күміс кендерін жауып, екі жылдан кейін Чжэцзян мен Фуцзянь шекарасындағы шағын күміс кендерін пайдалануға тыйым салды. Бірақ, жоғары халық тығыздығы мен шектеулі жұмыс орындары бар аймақта күміс кендерін заңсыз өндіру тоқтамады. 1447 жылы Чжэцзян мен Фуцзянь арасындағы тауларда күміс кеншілерінің тобының басшысы ашық түрде көтеріліс ұйымдастырып, жақтастарын жинап, әскер құрды. Фуцзянь облысының ішкі аймағында Дэн Маоци (t=鄧茂七) және Дэн Маоба (t=鄧茂八) есімді екі бауыр жалға алушыларды қанауға қарсы шықты. Жалға алушылар өздеріне жалға беру шартында көзделмеген төлемдерді жоюды талап етті. 1448 жылдың наурыз айында Дэн бауырлары көтеріліс бастап, бірінен кейін бірі аудандарды басып ала бастады. Үкімет жағдайды басып қалдыру үшін төленбеген салықтарды кешіріп, аймақтағы халықты үш жылға міндетті еңбекке тартылмайтындықтан босатуға тырысты. Алайда, бірнеше жүз мың адамнан тұратын көтерілісшілердің радикалды тобы мойынсұнудан бас тартты. Жергілікті жасақтар жағдайды шеше алмады, сондықтан үкімет 1448 жылдың қыркүйегінде оңтүстік-шығысқа 50 мыңдық әскер жіберді. 1448 жылдың соңында көтерілісші кеншілер Фуцзянь мен Цзянсу шекарасындағы әскерлермен жеңіліске ұшырады. Дэн бауырлары 1449 жылдың ақпанында қолға түсті, ал олардың ізбасарлары сол жылдың мамырында жеңілді. Жапон тарихшысы Танака Масаёшидің сөзіне сүйенсек, Дэн бауырларының көтерілісі – ауыл ішіндегі таптық қатынастарға қарсы бағытталған қытай шаруаларының алғашқы көтерілісі болды. Кеншілердің көтерілісі 1449 жылдың тамызына дейін толығымен басылды, ал қалған Фуцзянь көтерілісшілері 1452 жылға дейін таратылды. Императордың оңтүстік-шығыста және оңтүстік-батыста жеткен сәттіліктері оны Мин әскерлерінің күшін және әскерді жеке басқаруға дайындығын артық бағалауға итермелеген болуы мүмкін.

Моңғолдармен қарым-қатынас

Моңғолдар үш негізгі топқа бөлінді: оңтүстік-шығыста Урианхай, шығыста Шығыс моңғолдар (сонымен қатар татарлар деп те аталады) және батыста Ойраттар. 1434 жылы Шығыс моңғолдардың басшысы Аругтай Ойраттармен болған шайқаста жеңіліске ұшырады. Бұл Ойраттарға Моңғолияны бақылауға мүмкіндік берді, ал олардың басшысы Тогон өзінің билігін нығайту үшін қызын Шығыс моңғолдардың жас ханы Тогтоа Бухаға үйлендірді. 1440 жылы Тогон қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Есен Моңғолияның билеушісі болды. Есен әкесінен гөрі амбициялы болды және 1443 және 1445 жылдары Қытай шекарасына жақын, Қытайдан Орталық Азияға қарай созылған маңызды қала Хамиге шабуыл жасады. 1448 жылы ол оны жаулап алды. Сонымен қатар, ол батыс Гансудағы Мин әскеріндегі моңғол бөлімдерінің қолдауын алуға тырысты. Шығыста оның ықпалы Корея шекарасына дейін жетті. Пекинде Моңғолияның бірігуі Ван Чжэннің қарсыластары үшін қауіптің белгісі болды. Моңғолдардың басты қызығушылығы Қытаймен еркін сауда жасау болды, әсіресе аттарды шай және жібек сияқты сәнді заттарға айырбастау. Шекараға жақын тұратын кейбір моңғолдар өмір күріші үшін ауыл шаруашылығына тәуелді болды және Мин билігінен қолдау күтті. Алайда, Мин үкіметі моңғолдармен шекарадағы емес, қазіргі Цинхай провинциясындағы тайпалармен Гансудағы аттарға шай саудасын жүргізуге басымдық берді. Бұл саудаға әр үш жыл сайын 1 миллион джин (258 тонна) шайды 14 мың жылқыға айырбастау кірді. Мин билігі моңғолдармен сауданы қатаң түрде реттеді және шектеді, ал Ван Чжэн шекаралық қалалардағы евнухтар жетекшілігімен пайдалы сауданы қадағалады. Есеннің күші арта келе, оның тауарларға деген қажеттілігі де артты, бұл қытайлықтардың моңғолдардың көптеп келуіне наразылық білдіруіне әкелді. 1440-шы жылдардың соңына қарай, жыл сайын екі мыңға жуық моңғолдар Датоңға, негізгі сауда орталығына келді. Мұндай қарулы атты әскердің көптігі қауіпсіздікке қауіп төндірді. Бұл Мин билігінің жауырынып, қорқуына себеп болды. 1449 жылы моңғолдарға қажетті тауарлардың тек бестен бір бөлігі ғана берілді, бұл оларды күш қолдануға итермеледі. Соғыстың тікелей себебі – Есеннің ұлы үшін патшайымды беру туралы өтініші болды.

Солтүстік-шығысты қорғау

Юнле императорының қайтысынан кейін солтүстік шекарадағы қорғаныс жағдайы біртіндеп нашарлай бастады. Оқу сапасы, сондай-ақ қару-жарақ пен жабдықтардың сапасы төмендеді. Шындығында, Пекин гарнизонының әскерлері тіпті үкіметтік және жеке құрылыстар салуға жұмылдырылды. Осы кезде Ұлы Қабырға әлі салынбаған еді, шекараны тек патрульдік батальондар ғана күзетіп тұрды. Бұл батальондардың міндеті жоспар бойынша негізгі күштер келгенше жауды тоқтатып тұру болды. Негізгі күштер үш бекінілген қалаларда – Сюаньфу, Датонг және Пекинде орналасқан, әрқайсысында ондаған мың сарбаз бар еді. Ең ірі күш, 160 000 сарбаздан тұратын, Пекинде дислокацияланған. Резервтік күштер Қытайдың солтүстік-шығысында, Солтүстік Чжили, Шандун және Хэнань аймақтарында таралып орналасқан. Дегенмен, Сюаньфу Пекиннен 200 шақырымнан кем қашықтықта болғандықтан, қорғаныс жүйесінің тереңдігі болмады және кез келген шабуылға жылдам және шешуші жауап беруге баса назар салынды.

Туму дағдарысы

1449 жылдың жазында солтүстік шекарадағы жағдай ушығуын алды. 20 шілдеде Есен бастаған моңғол шабуылы туралы хабар келді. Жауап ретінде император Пекин гарнизонынан төрт генерал мен 45 мың сарбазды Датоң мен Сюаньфуға шекараны қорғау үшін жіберді. Бірақ 30 шілдеде Пекинге моңғолдардың ірі шабуыл жасап, Датоңға шабуылдағаны туралы хабар жетті. Үкіметпен ақылдаспай-ақ, Инцзун 1 тамызда Пекин гарнизонын жұмылдыруға бұйрық берді және моңғолдарға қарсы жорықтың жетекшісі болуға бел буды. Бұл шешімге Соғыс министрі Куан Е және оның орынбасары Ю Цян қарсылық білдірді. Кейін Халық шаруашылығы министрі Ван Чжи де бірнеше алаңдаған шенеуніктер атынан наразылық танытты. Олар императордың жорыққа қатысуының қауіпті екенін айтты. Бірақ Инцзун бұрынғы Мин императорларының барлығы, Цзяньвэнь императорынан басқа, жеке әскерлерін шайқасқа алып шыққандығын еске түсіре отырып, өз шешімін қорғады. 3 тамызда император өзінің кіші інісі Чжу Цыюға Пекиннің уақытша басқаруын тапсырды және 4 тамызда қаладан аттанды. Бірақ дауылдың салдарынан ол жеті күннен кейін ғана Сюаньфуға жетті. Императормен бірге 20 тәжірибелі генерал, олардың көпшілігі ақсүйектерден шыққан, және де олармен тең дәрежедегі жоғары шенеуніктер болды. Сондай-ақ, жүздеген төменгі шенді лауазым иелері де олармен бірге жолға шықты. Жұмылдырылған сарбаздардың саны белгісіз, бірақ олардың шамамен жарты миллионға жуық деп есептеледі. Дегенмен, бұл сан бір замандас дереккөзден алынған шамалау болуы мүмкін, өйткені нақты саны одан әлдеқайда төмен болған. Ең жақсы жағдайда да, мұндай үлкен әскерді жабдықтау қиын болар еді. Бірақ әскер асығыс жиналды, нашар дайындалды және тиімсіз басқарылды. Көптеген серіктері кері қайтуға шақырып, тілегін айтқандарына қарамастан, Ван Чжэн императорға жолын жалғастыруға кеңес берді. 18 тамызда Датоңға жеткен әскердің жолында моңғолдармен болған шайқастан гөрі аштықтан көбірек сарбаздар қаза тапты. Екі күннен кейін Инцзун кері қайтуға бұйрық берді. 30 тамызда Сюаньфуға жеткен император артқы жасақтың моңғолдармен жеңілгенін және 40 мың сарбаздан тұратын қосымша жасақтың толығымен жойылғанын естіді. Келесі күні кешке әскер су жоқ Туму бекетіне орналасты. 1 қыркүйекте таңертең 20 мың моңғол Мин әскеріне күтпеген шабуыл жасап, оларды жеңді. Аштық пен шөлден Мин сарбаздары тиімді қарсылық көрсете алмады, тек бірнеше жоғары шенді шенеуніктер ғана қашып құтыла алды. Қаза тапқандардың арасында Ван Чжэн, екі герцог, екі маркиз, бес граф, бірнеше генерал және жүздеген шенеунік болды. Император тұтқындалды және 3 қыркүйекте Эсеннің Сюаньфу маңындағы негізгі лагеріне жіберілді. Аймақты қайта басып алғаннан кейін Мин әскерлері ондаған мың атыс қаруын, қару-жарақ пен басқа да жабдықтарды тапты. Бастапқы табысқа қарамастан, моңғолдар тұтқынға алынған император Инцзуннан пайдаланып Сюаньфу мен Датоңды басып алуға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. Олар Пекинге шабуыл жасауға да қол жеткізе алмады және 1449 жылдың қарашасында далаға қайта шегінді. Мин үкіметі шекараны қалпына келтірді, бірақ ешқандай шабуылдық әрекет жасаған жоқ. Сол кездегі тарихшылар ел басшысының соғыс тұтқынына айналуының айқын табуын болдырмау үшін Инцзунның өмірінің осы кезеңін «Солтүстік аң ауы» деп атады. Қытай тарихнамасында Туму дағдарысының салдары жиі «Туму жи биан» деп аталады. «Бьян» сөзі «бұрылу» дегенді білдіреді және Қытай тарихындағы маңызды бұрылыс нүктелерін білдіреді. Чарльз Патрик Фицджеральд жазғандай: бұл оқиға Мин дәуіріндегі маңызды кезең болды. Қытайдың әскери үстемдік дәуірі аяқталды, ал империя солтүстік шекарада қорғанысқа көшті, бұл қорғаныс көшпелілердің шабуылдарына төтеп бере алмады.

Тұтқындық, қайтару және үй қамауы

Императордың тұтқындалғаны туралы хабар Пекинге жеткеннен кейін, Императрица-Жетім Сунь, Инцзоңның анасы, императордың екі жасар ұлы Чжу Цзяньшенді мұрагер ханзада етіп жариялады. Ол сондай-ақ императордың ағасы Чжу Цыюны ел басқаруға тағайындады. Бірақ, шенеуніктер апатқа кінәлі деп есептеген Ван Чжэннің ізбасарларын жазалауды талап етті. Чжу Цыю бас тартқанда, шенеуніктер ашуланып, Ванның екі одақтасын өлтірді. Ю Цянның талабымен Чжу Цыю Ван Чжэннің мүлкін тәркілеуге және оның туыстарын жазалауға келісті. Содан кейін Ю Цян соғыс министрі болып тағайындалды және Пекиннің қорғауын ұйымдастырып, жағдайды тұрақтандырды. 17 қыркүйекте Чжу Цыю Цзиньтай императоры ретінде таққа отырды және тұтқынға алынған ағасын Tàishàng Huángdi (c=太上皇帝, "Зейнеткер император") деп жариялады. Жаңа Цзинтай үкіметі бұрынғы билеушінің беделін түсіруді мақсат етті, оны сәтсіздікке ұшыраған деп есептеді. Шекаралық командирлерге онымен байланыс жасамауға бұйрық берілді. Эсен бұрынғы билеушінің босатылуын қамтамасыз етуге тырысып, оның оралуы туралы келісу үшін Қытайға екі елшілік жіберді. Бірақ Инцзоңды 1450 жылдың қыркүйегінде ғана қайтару мүмкін болды. Он екі жарым ай тұтқында болғаннан кейін, ол ораттармен жақсы қарым-қатынаста болды және Қытайға досы ретінде оралды. 19 қыркүйекте Инцзоң Пекинге келді. Шенеуніктерге оны қарсы алуға тыйым салынды, оны күтіп алуға екі-үш адам ғана жіберілді. Цзинтай императоры оны сарай қақпасынан қарсы алды, ал Инцзоң таққа деген барлық құқықтарынан бас тартты. Одан кейін ол Тыйым салынған қаланың оңтүстік-шығысындағы Оңтүстік сарайға орналастырылды, онда ол келесі алты жарым жылды дерлік тұтқын ретінде өткізді. Оның әйелдері де сонда бірге тұрды, осы уақыт ішінде ол үш ұлға (бесіншіден жетіншіге дейін) әке болды. Бірақ тұрмыс жағдайы нашар болды және ресурстар шектеулі еді. Осыған қарамастан, шенеуніктер жыл сайын Инцзоңның туған күнімен құттықтауға рұхсат сұрады, бірақ үкімет әрқашан бас тартты. 1457 жылдың 11 ақпанындағы түнде Оңтүстік сарайдың тыныш атмосферасы күшпен кірген сарбаздар тобымен бұзылды, олар бұрынғы императорға оның қайта тағайындалғанын хабарлап, оны таққа алып келді. Бұл төңкерісті эвнух генерал Цао Цзисян (c=曹吉祥), генералдар Ши Хен (c=石亨), Чжан Юэ (t=張軏) және стратег Сю Ючжен (t=徐有貞) басқарған шағын топ ұйымдастырды. Оңтүстік сарайға алғашқы шабуылды негізінен моңғолдардан тұратын 400 адам жүргізді. Кейін тағы 2800 адам қосылды, олардың жартысы императорды сүйемелдеді, ал қалған жартысы Пекиндегі стратегиялық маңызды орындарды басып алды. Конспираторлар төңкеріске екі күн бұрын Инцзоңпен байланысқа түсті, бірақ бұл оның үшін күтпеген оқиға болды деген де нұсқа бар. Бұл оқиға "сарай қақпасын бұзу" деп аталды, бірақ кейін бұл атау тым қарапайым деп есептелді және "тақты қалпына келтіру" термині қолданыла бастады.

Екінші билік

Император бастапқыда төңкеріс ұйымдастырушыларын құрметтеді және жоғары лауазымдарға тағайындады, бірақ үкімет басшысы ретінде бекінгеннен кейін, оларды біртіндеп қызметтен шеттетуге кірісті. Сюй Ючжэнь 1457 жылдың тамызында қызметтен босатылды, Ши Хэн 1460 жылдың ақпанында түрмеде қайтыс болды, ал Цао Цзисян мен оның отбасы 1461 жылдың тамызында мемлекетке опасыздық жасағаны үшін жазаланды. Жаңа режим Цзинтай императорының жақтастарын тазалауға асықты, олардың көптегені, мысалы, Ю Цянь, кінәсіз еді. Тіпті, тақтан түскен Цзинтай императорының да абыройына нұқсан келтіріліп, өлімге кесілген болуы мүмкін. Керісінше, Ван Чжэньге ресми жерлеу рәсімі жасалып, Чжихуа ғибадатханасында ескерткіш орнатылды және "Цзинчжун" (c=旌忠) деген қабірлік есім берілді. Бұл тазалаулар Еңцзунның үкіметін халық арасында ұнатпауына себеп болды. Өзінің беделін жақсарту үшін император құрметті ғалымдар Сюэ Сюань (c=薛瑄) мен Ли Сяньді (t=李賢) Бас хатшылыққа тағайындады. 1457 жылдың маусым айының соңында Ши Хэн мен Цао Цзисян хатшылықты басқаратын Сюй Ючжэннің көмегіне мұқтаж емес екендерін шешіп, оны тұтқындап, Юньнаньға жер аударды. Бұл әрекет Сюэ Сюань мен Әділет министрі Сюань Нидің (t=軒輗) наразылық білдіріп отставкаға кетуіне әкеп соқты. 1460 жылдың басында өзара айыптаулар мен тұтқындаулар Ши Хэннің өліміне соқтырды. Осындай тағдырдан қорқып, Цао Цзисян мен оның асырап алған ұлы Цао Цинь көтеріліс жоспарлады. 1461 жылдың тамызында генерал Цао Цинь және оның басқаруындағы моңғол әскерлері көтеріліске шықты. Көтерілістің тікелей себебі – Цаоның моңғолдармен заңсыз сауда-саттықтарын тергеп жүрген Императорлық гвардия басшысының қайтысы болды. Цао басқаратын көтерілісшілер императорлық қаланың батыс және шығыс қақпаларына өрт қойды, бірақ шайқас басталғаннан кейін жаңбырдың арқасында өрт сөндірілді. Олар бірнеше министрлерді өлтіріп, ақырында үкімет әскерлеріне жеңілді. Көтеріліс жеңілгеннен кейін Цао Цинь өз-өзіне қол жұмсады. Цаоның көтерілісі басылғаннан кейін үкімет қайтадан тыныштыққа оралды. Ли Сянь Пэн Шидің қолдауымен хатшылықты басқарды, ал Кадрлар министрі Ван Ао сыртқы сотты бақылап, лауазымды адамдардың сапасын қамтамасыз етті. Келесі жылдары үкімет тұрақты болды, министрлер мен бас хатшылар өліміне дейін немесе зейнеткерлікке шыққанға дейін қызмет етті. Осыған қарамастан, Қытайдың солтүстік және оңтүстік аймақтарынан шыққан жергілікті тұрғындар арасында жиі қақтығыстар болды. 1449 жылға дейін солтүстік аймақтан келгендерге артықшылық берілді, бұл кейбір адамдар Ван Чжэннің солтүстікке бейімділігінің нәтижесі деп сынады. Алайда, 1449-1457 жылдар аралығында Цзинтай императорының тұсында оңтүстік аймақтан келген көптеген адамдар мансаптық өсуге қол жеткізді. Бірақ, қалпына келтіруден кейін оңтүстік аймақтың ықпалы азайды. Шындығында, Цзинтай императоры Хэнаньнан шыққан көрнекті Бас хатшы Ли Сяньнің кеңесіне қатты сүйенді, ол солтүстік партиясын қолдағанымен және тағайындау кезінде солтүстік аймақтың адамын жақтауымен танымал болды. Екінші рет билікке келгеннен кейін император Еңцзун үкіметті басқаруға белсенді қатысты, күнін ерте бастап, мемлекеттік істермен және хат-хабарлармен айналысты. Ол мейірімділігімен танымал болды, нәтижесінде императорлар қайтыс болғаннан кейін әйелдерінің өз-өзіне қол жұмсау салтын жойды. 1457 жылы ол 1398-1402 жылдар аралығында билік құрған Цзяньвэнь императорының ұлы Чжу Вэнгуиге де бостандық берді, ол 1402 жылы әкесі тақтан түскеннен бері Нанкинде тұтқын күйінде болған. Император Еңцзун 1464 жылдың 23 ақпанында аурудан кейін қайтыс болды. Оның орнын үлкен ұлы Чжу Цзяньшэнь иеленді, ол Чэнхуа императоры аталды. Еңцзун мен Чжу Цзяньшэнь арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды, өйткені әкесі ұлының билік ете алу қабілетіне күмәнданды. Ли Сянь бастаған Бас хатшылар оны үлкен ұлының мұрагерлігін сақтап қалуға көндіргеннен кейін ғана ол келісті.