Кіріспе
Жаудың әуе қорғанысын басып алу (SEAD, /'//s//iː// //æ//d/), сондай-ақ АҚШ-та "Жабайы қаз" және (бастапқыда) "Темір қол" операциялары деп аталады, – жаудың жердегі әуе қорғанысын басып алуға бағытталған әскери амалдар. Оларға жер-әуе зымырандары (SAM), әуеге қарсы артиллерия (AAA) және ерте ескерту радиолокациясы, басқару, бақылау және байланыс (C3) жүйелері сияқты өзара байланысты жүйелерді басып тастау кіреді. Сондай-ақ, әуе шабуылымен жойылатын нысаналарды анықтау да осы амалдарға жатады. Басып тастау физикалық жою арқылы немесе электрондық соғыс арқылы жүйелерді бұзу және шатастыру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қазіргі заманғы соғыста SEAD миссиялары жауынгерлік қимылдардың алғашқы аптасындағы барлық ұшудың 30%-ын құрауы мүмкін, ал науқан барысында бұл көрсеткіш азаяды. Соңғы қақтығыстардағы американдық әскери ұшулардың төрттен бірі SEAD миссиялары болды. Көбінесе әуе күштерімен байланысты болғанымен, SEAD миссияларын кез келген құралдар арқылы, соның ішінде жер күштерінің әрекеттері арқылы орындауға болады. Кейбір жағдайларда, жаудың әуе қорғанысын жою (DEAD) термині әуе қорғанысы нысаналарын физикалық жоюға қатысты, ал SEAD жаудың радарлық активтерін пайдаланудан қауіптеніп, оларды қауіпке ұшыратудан сақтандыратын ұшуларға қолданылады. SEAD-қа ұқсас алғашқы амалдар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болды, онда бірнеше елдер жаудың жердегі радиолокациялық станцияларын әлсіретуге тырысты. Дегенмен, арнайы ұшақтармен орындалған SEAD миссиялары алғаш рет Вьетнам соғысы кезінде ұрысқа қатысты, АҚШ Әуе күштерінің EF-105F/F-105G Thunderchief және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің A-6B Intruder ұшақтары осы саладағы алғашқылардың бірі болды. Linebacker операциясы бомбалаушылардың аман қалуын жақсарту және тиімділігін арттыру мақсатымен SEAD амалдарын қасақана енгізді. SEAD миссиялары жүргізілген басқа да ерте қақтығыстарға 1982 жылғы Фолкленд соғысы (Порт-Стенли маңында) және 1982 жылғы Ливан соғысы (Бекаа аңғарында) жатады. Әуе қорғанысы операторларының тактикалық білімі немесе оның болмауы осы миссиялардың табысты болуына шешуші фактор болды. 1986 жылы Ливияға жасалған АҚШ бомбалауы кезінде Ливияның біріктірілген әуе қорғанысы жеңілмесе де, АҚШ күштеріне айтарлықтай шығын келтірмей зақымдалды. 1990 жылдары SEAD кеңінен қолданылды, әсіресе 1990 жылдардың басындағы Перс шығанағы соғысы кезінде. Ирактың біріктірілген әуе қорғанысына қарсы қарқынды әуе шабуылдары "Жедел найзағай" операциясы аясында жүргізілді, бұл қақтығыстың басындағы коалицияның әуе шабуылдары болды. Ирактың SAM операторлары радиолокациялық құралдарды пайдаланудың салдарынан тез жазалау алатынынан қорқып, минималды немесе ешқандай басшылықсыз зымырандарды іске қосып отырды. Оңтүстік Ирактағы барлық әуе қорғанысы жойылды, бірақ төмен биіктіктегі ұшу қауіпсіз болды. 1999 жылы НАТО Югославияны бомбалау кезінде қорғаушының әуе қорғанысы нашар емес және тиімдірек болды. Югославияның SAM-деріне екі ұшақ қана жоғалды, бірақ F-117A Nighthawk ұшағының түсірілуі – жасырын ұшақтың алғашқы ұрыс жоғалтуы болды. 2000-шы жылдардағы Ирак соғысында коалициялық ұшақтар қақтығыстың алғашқы кезеңінде бірнеше рет ирактық SAM-дерді нысанаға алды. Оған қарамастан, әуе шабуылдары әдетте осы қорғаныстан аулақ болу үшін алыстан жүргізілді және төменгі биіктіктегі ұшудан аулақ болды. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде соғыстың алғашқы күндерінде көптеген украин әуе қорғанысы нысандары ресейлік әуе шабуылдарынан жойылды немесе зақымдалды, бірақ Ресей әуеде үстемдікке ие бола алмады. Украинаның орта қашықтықтағы SAM-тері ұшақтарды төмен ұшуға мәжбүр еткені хабарланды, бірақ бұл оларды иықтан атуға арналған зымырандарға осал етті.
Suppression of Enemy Air Defenses (SEAD, pronounced /'//s//iː// //æ//d/), also known in the United States as "Wild Weasel" and (initially) "Iron Hand" operations, are military actions to suppress enemy surface based air defenses, including not only surface to air missiles (SAMs) and anti aircraft artillery (AAA) but also interrelated systems such as early warning radar and command, control and communication (C3) functions, while also marking other targets to be destroyed by an air strike. Suppression can be accomplished both by physically destroying the systems or by disrupting and deceiving them through electronic warfare. In modern warfare, SEAD missions can constitute as much as 30% of all sorties launched in the first week of combat and continue at a reduced rate through the rest of a campaign. One quarter of American combat sorties in recent conflicts have been SEAD missions. Despite generally being associated with aircraft, SEAD missions may be performed using any means, including through actions by ground forces. In some contexts, Destruction of Enemy Air Defenses (DEAD) is used to reference physical destruction of air defense targets, while SEAD applies to sorties which discourage enemy use of their air defense radar assets out of fear of placing the assets in jeopardy. Primitive operations akin to SEAD emerged during the Second World War, during which multiple participants made attempts to degrade enemy ground radar stations. However, SEAD missions performed by dedicated aircraft first undertook combat missions during the Vietnam War, the United States Air Force's EF 105F/F 105G Thunderchief and United States Navy's A 6B Intruder being amongst these pioneers; Operation Linebacker intentionally incorporated SEAD actions to improve the survivability of bombers and increase overall effectiveness. Other early conflicts that saw SEAD missions conducted included the 1982 Falklands War, over Port Stanley, and the 1982 Lebanon War, in the Beqaa Valley. The tactical awareness, or lack thereof, of air defense operators proved to be a decisive factor in the success rate of these missions. During the 1986 United States bombing of Libya, while Libya's integrated air defense network was not destroyed, it was damaged without major losses incurred by US forces. During the 1990s, extensive use of SEAD was made, particularly during the Gulf War of the early 1990s. Intense aerial attacks of Iraq's integrated air defenses were conducted during Operation Instant Thunder, the Coalition's aerial attacks at the start of the conflict; Iraqi SAM operators regularly resorted to firing missiles with minimal or no guidance due to fears that radar use brought quick retaliation. All Iraqi air defenses in the south were destroyed, although the skies remained unsafe for low altitude flight. In the 1999 NATO bombing of Yugoslavia, the defender's air defences proved to be less vulnerable and more effective; although only two aircraft were reportedly lost to Yugoslavian SAMs, the downing of an F 117A Nighthawk marked the first combat loss ever of a stealth aircraft. In the Iraq War of the 2000s, coalition aircraft repeatedly targeted Iraqi SAMs during the opening phase of the conflict, despite this, aerial strikes were usually performed from stand off distances to avoid these defenses, and low level flight was avoided. In the 2022 Russian invasion of Ukraine, while many Ukrainian air defence facilities were reportedly destroyed or damaged in the first days of the war by Russian air strikes, Russia may not have been able to gain aerial superiority; it has been alleged that Ukrainian mid range SAM sites have forced planes to fly low, but this makes them vulnerable to shoulder launched surface to air missiles.
Вьетнам соғысына дейінгі кезең
Вьетнам соғысына дейін SEAD анықталмаған миссия болды: жаудың әуе қорғаныс нысандарын жоюға әрекеттер жасалғанмен, олар жеке-жеке ұшақтармен және қорғанысты басудың жалпы стратегиясы немесе доктринасының бөлігі ретінде емес, нақты мақсаттарға немесе операцияларға қатысты жүзеге асырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқыштары SEAD-тің алғашқы мысалы саналатын доктринаны әзірледі. Жау кемелеріне шабуыл жасағанда, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің истребительдері жау кемелеріне пулеметтер мен ракеталармен шабуылдап, жаудың зениттік артиллериялық есепшілерін алаңдатып немесе жойды, ал торпеда тасушылар мен пикировщиктер кемеге дәлірек нысана ала алды. Бұл тактикалар қарапайым болғанымен, сол кезде жиі тиімді болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Британия шайқасы кезінде неміс люфтваффесі Ұлыбританияның әуе қорғаныс желісін әлсірету үшін Ұлыбританияның тізбекті үй радар станцияларын жоюға тырысты. Алайда, неміс жоғары басшылығы радар станцияларының ғана емес, сонымен қатар Ұлыбританияның әуе қорғанысын басқаратын басқару және бақылау жүйесінің тиімділігін түсінбеді. Радарлық нысандарды жоюға қатысты бастапқы үміттен кейін, ерекше жағдайларды қоспағанда, осы шабуылдарды толығымен тоқтату туралы шешім қабылданды. Еуропадағы әуе соғысы одақтастардың пайдасына бұрған кезде, немістер бомбалаудан қорғану үшін өздерінің зениттік артиллериясына (ААА) көп сүйенді. Бұл 1943 және 1944 жылдар аралығында одақтас ұшақтарының жоғалуында көрінді, онда жаудың истребительдерінен жоғалу екі есеге азайды, бірақ зениттік артиллериядан жоғалу он есеге артты. Германияның радарлық нысандарының маңыздылығын түсінген одақтастар осы нысандарға шабуылдар жасады және радарлық басқарылатын зениттік артиллерияның әсеріне қарсы жаңа технологияларды енгізді, соның ішінде CARPET (АҚШ) және WINDOW (Ұлыбритания). Тактикадағы өзгеріс бомбалаушылардың формацияларының биікке көтеріліп, зениттік артиллерияның әсерінен қашу үшін кеңірек таралуын қамтамасыз етті. Зениттік артиллерия орналасқан жерлерді анықтау үшін аэрофотосуреттерді пайдалана отырып, оларды жою үшін ауыр бомбалаушылар мен шабуылдық бомбалаушылар қолданылды. Осы міндетке P-47 Thunderbolt таңдалды, өйткені ол жаудың отына төтеп бере алатын еді. Осы миссиялардың нәтижесі әртүрлі болды, шабуылдық бомбалаушылардың жоғалуы жоғары болды – кейбір жағдайларда 40%-ға дейін, олардың төмен биіктіктегі шабуылдарының нәтижесінде. Артиллерия да әуе қорғанысын басуда маңызды рөл атқарды, британдық армия алғашқылардың бірі болып контрзениттік операцияларды немесе "Apple Pie" миссияларын дамытты. Бұл миссиялар Франция шайқасы кезінде шектеулі нәтижелер берді, бірақ соғыс барысында жетілді. Тарихтағы ең ірі әуе қорғанысын жою миссиясы 1945 жылдың 24 наурызында өтті, онда британдық XII корпусының артиллерия күштері Varsity операциясын қолдау үшін жергілікті неміс әуе қорғаныс желісін жоюға тырысты. Жиырма төрт мың артиллериялық снаряд жиырма екі минут ішінде жүзге жуық нысанаға атылды, бірақ миссия дұрыс емес нысанаға алу деректері мен жеткіліксіз атыс күшіне байланысты сәтсіз аяқталды. Тынық мұхитында жапондықтар әуе қорғанысына арналған радарды дамытуда шектеулі прогресс жасады және олардың бар жүйелері примитивті және олардан аулақ болу оңай болды. Дегенмен, американдықтар Жапонияға қарсы бомбалау науқанын бастаған кезде, метрополияда орналасқан көптеген радарларға алаңдаушылық туды. Осы мақсатта B-24 Liberator және B-29 Superfortress радарлық сигналдарды анықтау үшін "феррет" миссияларын жүргізу үшін радарлық іздеу құрылғыларымен жабдықталды. Осы миссиялардан алынған ақпарат басқа B-29 ұшақтарын радарды бұзу құрылғыларымен және жапондық әуе қорғаныс радарларын шатастыру үшін сабанмен жабдықтауға пайдаланылды. B-25 Mitchell ұшақтары да радарлық іздеу құрылғыларымен жабдықталды және басқа B-25 ұшақтарының "аңшы-жойғыш" топтарын жапондық ерте ескерту радарларын анықтау және жоюға жетекшілік етті.
Корей соғысы
Екінші дүниежүзілік соғыс пен Корея соғысы арасында технологиялық өзгерістер болғанымен, жаудың әуе қорғанысына қарсы күресу тактикасының көп бөлігі өзгеріссіз қалды. Төмен биіктікте міндеттерді орындайтын ұшақтар үшін зениттік артиллерия (AAA) үнемі қауіпті болып келді; шындығында, Біріккен Ұлттар Ұйымының (UNC) пилоты үшін әуедегі шайқасқа түсу, жердегі нысаналарға шабуыл жасағаннан гөрі қауіпсіз болды. Корея түбегінің жер бедері мен ауа райы да жерге шабуыл жасау миссияларының қауіптілігіне үлкен үлес қосты. Дегенмен, реактивті ұшақтардың пайда болуы көптеген жаңа өзгерістерге әкелді. Бұрынғы ұшақтармен (пропеллерлі ұшақтармен) салыстырғанда, реактивті ұшақтар әлдеқайда жылдам болды, тіктеп көтеріле алды, зақымға төзімдірек болды және жұмыс істеу кезінде аз шу шығарды. Осының арқасында олар жердегі нысаналарға тиімді шабуыл жасап, оңай қашып құтыла алды. Корея соғысына реактивті де, пропеллерлі де ұшақтар қатысты, бірақ соңғылары көп шығынға ұшырады және соғыс аяқталғанға дейін көбінесе қолданудан шығарылды. Соғыс барысында коммунистер жоғары деңгейде орталықтандырылған, біріктірілген әуе қорғаныс желісін құрды, оған ерте ескерту радарлары, жерден басқарылатын ұшуды ұстау (GCI) және AAA кірді. Бұл желінің күші UNC бомбалаушыларын жердегі қарулардың жете алмайтын биіктікте бомбалау миссияларын жүргізуге мәжбүр етті, бірақ бұл олардың бомбаларының дәлдігіне әсер етті. UNC-да тиімді әуе қорғаныс желісі болды, бірақ Солтүстік Кореяның әуе күштері соғыстың басында көп бөлігімен жойылды, ал Қытай әуе күштері UNC-ның жер күштеріне шабуыл жасаудың орнына, әуедегі басымдыққа қол жеткізу миссиясына баса назар аударды.
Вьетнам соғысы
Вьетнам соғысы SEAD деп аталатын тактиканың қалыптасуына куә болды. Operation Rolling Thunder операциясы басталғанда Солтүстік Вьетнамның әуе қорғанысы фрагментті түрде шешілді, ал барлау мәліметтері Солтүстік Вьетнам армиясының әуеден бас тартуға бағытталған біріктірілген әуе қорғанысы жүйесін (IADS) дамытып жатқанын көрсеткеніне қарамастан. Бұл 1965 жылдың соңына дейін 60 SA 2 SAM құрылысын қамтыды, олар әрбір 13 зымыранның біреуін ғана атып түсіргенмен, сол жылы жоғалған американдық ұшақтардың шамамен 15%-ына жауапты болды. Бұл жүйеге қарсы алғашқы әрекеттер радиолокациялық SAM және AAA нысандарын табу және бомбалау үшін қарапайым үйлестіру жабдықтарын қолдана отырып, модификацияланған F 100 Super Sabres ұшақтарынан тұрды, бірақ бұл миссиялар ауыр шығынға ұшырады және американдық ұшақтарға қауіп күшейе берді. 1966 жылы НВА-ның әуе қорғанысы желісімен байланысты қиындықтарды талдау және оған қарсы тұрудың жолдарын ұсыну үшін арнайы жұмыс тобы құрылды. Олардың бірі - ұшақтардың ракеталардың тиімділігі төмен (500 метрден төмен) биіктікте жұмыс істеуі. Бұл ұшақтарды AAA ауқымына жеткізді, бұл Rolling Thunder кезінде жоғалған американдық ұшақтардың шамамен 85%-ын құрады. Ақырында SEAD-ке арналған жаңа ұшақтар енгізілді: Әуе күштерінің EF 105F/F 105G Thunderchief және Әскери-теңіз күштерінің A 6B Intruder, олар күрделірек анықтау жабдықтарын орнатты және AGM 45 Shrike және AGM 78 Standard антирадиациялық зымырандарын (ARM) тасымалдады. Бұл ұшақтар жердегі әуе қорғанысының қару-жарағын іздеу және жоюда өте шебер болды, сондықтан NVA SAM операторларының көпшілігі F 105G байқалған кезде радарларын сөндіретін болды. Бұл SAM-нің физикалық жойылуына жол бермегенмен, ол мақсатты айналадағы әуе қорғанысын басып тастаудың бірдей миссиясын орындады. Электрондық соғыс ұшақтары да NVA радарларын бұғаттау арқылы әуе қорғанысын басу үшін пайдаланылды, алдымен EB 66 Destroyer, кейіннен EA 6B Prowler қосылды. Осы өзгерістерге қарамастан, SEAD негізінен тактикалық функция болып қалды, американдық басшылығы Солтүстік Вьетнамның IADS-ін білмейтін немесе бағаламаған. Operation Linebacker басталғанда Wild Weasel миссиясы бір жағынан тиімді болды. Тактика мен технология жеке SAM нысандарын басуды жақсартты, алайда американдық әскерилер Солтүстік Вьетнамның әуе қорғанысы желісінің біріктірілген табиғатын әлі де ескермеді. Бұл желіде мыңдаған радарлық және оптикалық бағытталатын AAA және SAM нысандары ғана емес, сонымен қатар ерте ескерту радарлары, барлау агенттіктері және жүздеген жердегі бақылаудағы ұшқыштар болды. Осылайша, Linebacker кезінде SAM-ге аз америкалық ұшақтар жоғалғанда, көбірек әуеден әуеге ұрыста жоғалды. Operation Linebacker II операциясы Linebacker I операциясы сияқты SEAD тактикасы бойынша басталды, бірақ B 52 Stratofortress бомбалаушыларын қорғаныс басу рөлінде енгізуімен ерекшеленді. Операцияның алғашқы кезеңінде стратегиялық әуе қолбасшылығының нашар тактикалық қолданылуы мен тым сенімділігі бірнеше B-52 ұшақтарын SA 2 зымыранына жоғалтуға әкелді, бұл жаудың әуе қорғанысына қарсы тұрудың әдісін қайта қарастыруға мәжбүр етті. Linebacker II-дің соңғы бөлігі, ақырында, Солтүстік Вьетнамның барлық IADS-ін басып тастау үшін бірлескен күш-жігерді көрсетті және келтірілген шығынды едәуір азайтты. Тек бір SA 2 зымыраны әрбір 68 атылғанға тиді, бұл бүкіл соғыстың ең төменгі көрсеткіші. F 4G Wild Weasel-ге EF 111A Raven және EC 130H Compass Call қосылды, олар АҚШ Әуе күштері үшін электрондық соғыс ұшақтарының «триадасының» бөлігі болды. Әрбір ұшақ SEAD-тің жалпы миссиясында өзіндік рөл атқарды: F 4G жаудың әуе қорғанысын іздеу және жоюмен, EC 130 жаудың C3 мүмкіндіктерін төмендетумен, ал EF 111A жаудың ерте ескерту және нысананы алу радарларын бұғаттаумен айналысты. SEAD миссиясының бөлігі болып табылатын қосымша ұшақтар E 3 Sentry, EC 130E Commando Solo және RC/EC 135 болды. Екінші жағынан, кеңестік армия SEAD-ті дербес әуе операциясы ретінде емес, үлкен миссияның бөлігі ретінде, атап айтқанда НАТО-ға қарсы басым әуе шабуыл ретінде атқарылатын тактикалық рөл ретінде қарады. Бұл рөлді SEAD-ке арналған ұшақтар емес, әдеттегі бомбалаушылар мен ұшақтар, мысалы, советтік радиацияға қарсы зымырандарды тасымалдауға қабілетті Туполев Ту 16 және Туполев Ту 22М орындады. Бұл ұшақтар бірнеше шабуыл топтарына бөлініп, олардың миссиясы 10 шақырым аралықта 40-50 шақырымға созылатын «шаф коридорларын» салу, соның ішінде SAM-нің күдікті орындарының үстіне тікелей. Бұл топтардағы ұшақтардың аз бөлігі қару-жарақпен жабдықталған, олар нысандарды физикалық түрде жояды. Бұл тапсырмалар әуе барлау және басқа да барлау күш-жігерімен бұрыннан анықталған жоспарлы нысандарға қарсы жүргізілді, емес, ұшақтар мүмкіндік туғанда нысандарды іздеуіне мүмкіндік берілді. Кенестік армияның SEAD платформаларына ең жақын мысалы, модификацияланған алыстан ұшып өтетін перехватчиктер, мысалы, Микоян МиГ 25БМ және шабуыл ұшақтары, мысалы, Сухой Су 24М болды. Вьетнам соғысынан кейінгі SEAD кампаниясының алғашқы мысалы 1982 жылғы Фолкленд соғысында Ұлыбритания тарапынан жүзеге асырылды. RAF Avro Vulcan B. Mk 2 ұшағы 1982 жылдың басында зейнетке шығуы жоспарланған, бірақ Фолкленд соғысының басталуы, сәуір айында, оны кейінге шегерді. Фолкленд қақтығысы Vulcan ұшағының SEAD миссияларын орындаған жалғыз уақыты болды, ол Порт Стенлиге қарсы ұзақ қашықтықтағы миссияларды AGM 45 Shrike зымырандарымен, импровизацияланған қанат астындағы тіреулерге орнатылып, және AN/ALQ 101 бұғаттау құрылғысын алып ұшты. Одан кейін Израильдің 1982 жылғы Ливан соғысының басында басталған Operation Mole Cricket 19 операциясы болды. 1973 жылғы Йом Кипур соғысы кезінде Мысыр мен Сирияның SAM батареялары Израиль әуе күштері үшін (IAF) қымбатқа бағаланды, мысалы, Operation Model 5 кезінде; соғыстың алғашқы үш күнінде IAF шамамен 1220 сортта 50 ұшақты жоғалтты, бұл төрт проценттік шығын деңгейі. 1982 жылға қарай Бекаа аймағы Сирия қарулы күштерімен күшті күшейтілді, көптеген радарлық орналымдардан, GCI нысандарынан, SAM және AAA нысандарынан және артық C3 желісінен тұратын совет стиліндегі заманауи әуе қорғанысы желісімен. Операция басталмас бұрын Израиль кең ауқымды барлау күш-жігерін жүргізді, соның ішінде барлау ұшақтары, қашықтан басқарылатын көлік құралдары (RPV) және электрондық бақылау ұшақтары, Сирияның әуе қорғанысы нысандарының қайда орналасқанын және олар қандай радар жиіліктерін қолданатынын анықтау үшін. Operation El Dorado Canyon, 1986 жылғы Берлин дискотекасына жасалған шабуылға АҚШ жауабы, Бекаа аймағы кампаниясынан алынған сабақтарды пайдаланды, соның ішінде кең жоспарлау және жаттығулар. Алайда, Израиль миссиясынан өзгеше, El Dorado Canyon-ның мақсаты Ливияның IADS-ін жою емес, Муаммар Каддафиге қарсы жазалау шабуылын жүргізу болды. IADS-тің зиянсыз тәсілдермен басу осы миссияны орындауға көмектесер еді және, Вьетнам соғысынан кейін, шабуыл тобының шығындарын азайтуға көмектесер еді. Осы себепті электрондық бұғаттау операцияда Бекаа аймағынан гөрі маңызды рөл атқарды және EF 111A Ravens және EA 6B Prowlers екі ұшақтардың бірінші бірлескен АҚШ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері SEAD операциясы кезінде жүзеге асырылды. Бірнеше себептерге байланысты F 4G Wild Weasels El Dorado Canyon операциясына қатыса алмады, нәтижесінде Әскери-теңіз күштерінің авианосецке орналасқан A 7E Corsair II және F/A 18 Hornets Ливияның SAM нысандарына шабуыл жасауға мәжбүр болды. Олардың Wild Weasel-дің арнайы жабдықтарының болмауы осы ұшақтарға Ливияның SAM нысандарына алдын ала HARMs атуға мәжбүр етті, бұл қымбат және пайдасыз әдіс болды, бірақ рейдтің шектеулі сипатының арқасында тиімді болды. Ливиялықтар мен олардың советтік кеңесшілері де Бекаа аймағынан сабақ алды...
Перс шығанағындағы соғыс
Коалициялық күштер SEAD-ті Иракқа қарсы шығанақ соғысы кезінде оның – кем дегенде қағаз жүзінде – зор IADS-ке қарсы тұру үшін кеңінен қолданды. 1990 жылға қарай Иракты шамамен 3700 SAM қорғады, олар 105 атыс батареясына және шамамен 7000 AAA бөлшегіне ұйымдастырылды, сонымен қатар жүздеген өзара жапсарған ерте ескерту, іздеу және анықтау радарлары қолданысқа енгізілді. Әуеде Ирак Әуе күштері әлемдегі алтыншы орында тұрды, құрамында жүздеген истребительдер болды, олар нығайтылған бункерлерде орналастырылып, қорғалды. Ирак IADS-інің орталығында Кари жүйесі болды – Ирак әзірлеген және Операция «Опера»дан кейін француз мердігерлері құрастырған автоматтандырылған басқару және бақылау жүйесі (Кари атауы француз тілінде Ирак сөзінің кері жазылуы). Кари бүкіл IADS-ті Бағдадтағы жер асты бункерінде орналасқан Ұлттық Әуе қорғанысы операциялық орталығымен (ADOC) байланыстырды, ал елді төрт қорғаныс секторына бөлді, олардың әрқайсысын H 3, Киркук, Таджи және Талилде орналасқан Секторлық операциялық орталық (SOC) бақылады; жақында бағындырылған Кувейтті қамту үшін бесінші SOC Али Аль Салемде қосылды. Әр SOC жергілікті әуе кеңістігін бақылап, әр секторда екіден беске дейінгі Intercept Operations Centers (IOC) құрамына басшылық етті. IOC-тер Ирак Әуе күштері базаларында салынған бункерлерде орналастырылды және жергілікті радар жүйелерімен байланыстырылды, олардың ақпаратын SOC-ке, содан кейін Бағдадқа жіберуге болатын еді. Осылайша SOC бір уақытта 120 ұшақты қадағалап, оларды жоюға тиіс қару жүйесін таңдауға қабілетті болды. SOC өз секторындағы SA 2 және SA 3 SAM жүйелерін автоматты түрде нысанаға ала алатын еді, бұл SAM-дер өздерінің радарларын қосып, өздерінің орналасқан жерін көрсетуіне мұқтаж болмайтын, немесе IOC жергілікті истребительдерді нысанаға қарсы бағыттауы мүмкін еді. Бағдадтың өзі әлемдегі ең қорғалған қалалардың бірі болды – Вьетнам соғысы кезінде Ханойдан бірнеше есе қорғалған, Ирактың SAM-дерінің 65%-ы және AAA құралдарының жартысынан астамы оны қорғады. Алайда, Ирак IADS-інің бірнеше қателіктері болды, оларды Коалицияның әуе күштері пайдаланды. Жүйе негізінен Ирактың ең ықтимал жаулары – Иран, Сирия және Израиль – шағын шабуылдардан қорғануға бағытталған және аймақтық емес, нүктелік қорғанысқа назар аударды. Бұл оның жабылуында, әсіресе Сауд Арабиясынан Бағдадқа дейінгі бағытта маңызды олқылықтар бар екенін білдірді, және шабуылдаушы ұшақтар нысаналарына бірнеше бағыттан жақындауға мүмкіндік алатын еді. Ирактың әуе қорғанысы жабдықтарының көп бөлігі ескірген: Ирактың SA 2 және SA 3 жүйелері өздерінің қызмет ету мерзімінің соңына жақындады және олардың қарсы шаралары осы уақытта жақсы белгілі болды, ал SA 6, SA 8 және Roland жүйелері де көп жасқа толмаған. Сонымен қатар, Ирактың истребитель күштерінің көп бөлігі МиГ-21 ұшақтарынан тұрды, олардың ішінде МиГ-29 және F1 Mirage экспорттық нұсқалары аз болды. Бұдан бөлек, IADS тым орталықтандырылған. Әр IOC өздерінің SOC-імен және ADOC-ке деректермен байланыстырылған болса да, қорғаныс секторлары бір-бірімен ақпарат алмаса алмады. SOC әрекетсіз қалған жағдайда, оған қосылған әуе қорғанысы қарулары жауапты әрекеттерін үйлестіру қабілетін жоғалтатын еді; оның тиісті SAM батареялары өздерінің радарлық жүйелеріне сүйенуге мәжбүр болар еді, ал AAA қаруларының көпшілігі радарлық басқаруды қажет етпейтін еді. Оқу деңгейі де нашар болды, ирактық ұшқыштар жердегі басқару нұсқауларына тым тәуелді болды, егер IOC-тер жарамсыз болса, олар жағдайды түсінбей, оңай нысанаға айналатын еді. SEAD-тің бұл рөлі миссияның ауқымы кеңейген сайын кеңейтілді, оңтүстік Ирак пен Кувейтті қорғайтын әуе қорғанысын толығымен жою үшін ұшақтардың саны көбейді. Бұл миссияны жоспарлауға ЦРУ Кари IADS-ін жобалауға жауапты француз инженерімен байланысып, оның осалдықтары мен шектеулері туралы ақпарат берген кезде көмектесті. Соңғы нұсқасында, Шөлдік дауыл әуе науқанының екінші кезеңі жаулық әрекеттер басталғаннан кейін екі күн ішінде оңтүстік Ирактың IADS-ін жоюды көздеді. F 4G Wild Weasels және HARM зымырандарын тасымалдауға қабілетті басқа ұшақтар әуе қорғанысы нысандарын жоятын еді, электрондық соғыс ұшақтары радарлар мен басқа жүйелерді бұзатын еді, ал бұл миссияны қолдау үшін қосымша нысаналар соққыға ұшыратылар еді, мысалы, Ирактың электр инфрақұрылымын уақытша тоқтату. Дәстүрлі SEAD жүйелерінен өзге, Персия шығанағындағы соғыста Ирактың әуе қорғанысын жою үшін зымырандық зымырандар мен F 117A Nighthawks сияқты дәстүрлі емес құралдар да қолданылатын еді. Operation Desert Storm операциясының алғашқы оқтары 17 қаңтарда қорғаныс жүйесін басып тастау мақсатымен атқыланды: жергілікті уақыт бойынша сағат 2:20-да Task Force Normandy тобы – он екі американдық тікұшақтары Ирак аумағына еніп, екі ерте ескерту радарларын жою мақсатымен ұшты. Үш MH 53J Pave Low тікұшағы тоғыз AH 64 Apache тікұшағын нысанаға бағыттады, олар нысананы жойды, осылайша Ирак IADS-іне алғашқы ұшақтардың енуіне мүмкіндік жасады. Екі F 117A Нұхайб IOC-ін жойды, бұл олқылықты одан әрі кеңейтті, бірақ H 3 SOC-ке жасаған келесі шабуыл сәтсіз аяқталды. Бағдадқа шабуылдаған F 117A-лардың алғашқы нысаналарының арасындағы бомбалар Аль-Тақаддум IOC және Талил SOC-ін зақымдады, одан кейін Кари жүйесіне тәуелді электр желісін тоқтатып тастаған Tomahawk зымырандары ұшырылды; хабарлама бойынша, кейбір зымырандар желіні қысқа тұйықтау үшін көміртегі талшықтарымен толтырылған арнайы жарылғыш бөліктерді қолданды. Келесі бірнеше сағат бойы ондаған Коалиция ұшақтары Ирак аумағына енді. Әуе қорғанысын басып тастауға бағытталмағандардың барлығында SEAD сүйемелдеушілері болды, соның ішінде BQM 74 дрондары мен ADM 141 TALD алдау құрылғыларын пайдалану, олар ұшқыштар үшін «соққыны қабылдап», ирактықтарды оларды қадағалағанда немесе оларға атқанда өздерінің орналасқан жерін ашуға мәжбүр ететін еді. Бірінші күні жасалған ең ірі шабуыл – АҚШ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінің бірлескен SEAD миссиясы болды, ол Бағдадқа бомбалау шабуылы сияқты көрінетін, бірақ оның орнына алдау құрылғыларымен, дрондармен және HARM зымырандарымен жабдықталған, қаланы қорғайтын әуе қорғанысын жоюға арналған. Кари электр желісінің тоқтатылуына байланысты нашарлағандықтан, Ирак SAM-дері өздерінің радарларын пайдалануға мәжбүр болды, бұл бір ұшқыш «HARM жұмақты» деп атады. Жиыны 67 HARM зымырандары жиырма минут ішінде ұшырылды, бұл астананың маңындағы Ирактың әуе қорғанысын айтарлықтай азайтты, содан кейін жасалған миссиялар бойынша анықталды. Бірінші күні қалған уақытта Коалиция ұшақтары әртүрлі деңгейде сәттілікпен әуе қорғанысы нысандарын шабуылдады, ал басқа нысаналарға шабуыл жасау кезінде шабуылдаушы ұшақтарға қарағанда SEAD және сүйемелдеуші ұшақтардың үлесі жоғары болды. Әуе қорғанысына және басқа нысаналарға жасалған шабуылдардың қарқыны бірінші күні де жалғасты, түрлі ұшақтар қатысты, және Кувейттегі нысаналарға тарады. 10 Thunderbolt II ұшақтары шекара бойындағы ерте ескерту радарларын және ұқсас нысаналарды шабуылдау үшін қолданылды, бұл операция «Wart Weaseling» деп әзілмен аталды (Wild Weasel және A 10 «Warthog» аттарымен байланысты). Кариді пайдалана алмағандықтан және өздерінің радарларын қосудан қорқып, Ирак SAM операторлары минималды немесе ешқандай басқарусыз зымырандарын атқылауға көшті. Бұдан бөлек, Ирак армиясының бөлімдері – тіпті элиталық Республикалық гвардиясы – НАТО немесе Совет стандарттары бойынша жеткіліксіз SAM қорғанысына ие болды. Бұл Коалиция ұшақтарына олардың салыстырмалы қауіпсіздігінен жоғарырақ биіктіктен шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Шөлдік дауылдың алғашқы қырық сегіз сағатының соңына қарай Коалиция Кариді айтарлықтай нашарлату мақсатына жетті, соның ішінде оңтүстіктегі барлық әуе қорғанысын жойды. Ирактықтар жойылған радарлардың көп бөлігін ауыстырды және көптеген IOC-тер мен SOC-терді кемінде жартылай жұмыс істеуге қайтарды, бірақ бұл ұйымдастырылмаған түрде жасалды, Коалиция қайта жандандырылған кез келген нысандарды бомбалауды жалғастырды. Нәтижесінде, Ирактың әуе күштерінің сәтсіздігімен бірге…
"Мұқтаждық күштер" операциясы
1999 жылдың ортасында Югославия Федеративтік Республикасының бомбалау науқаны, «Одақтас күш» операциясы деп аталды, НАТО күштері үшін жалпы сәттілікке жетті, бірақ Югославияның әуе қорғанысын басу миссиясы Перс шығанағындағы бұрынғы операциялардан гөрі қиын болды. НАТО үшін SEAD операцияларын негізінен АҚШ Әуе күштерінің 50 F-16CJ Block 50 Fighting Falcons және АҚШ Әскери-теңіз күштері мен теңіз жаяу әскерлерінің 30 EA-6B Prowlers жүзеге асырды; итальяндық және неміс Tornado ECR-лері де қосымша қолдау көрсетті, бұл модель SEAD үшін арнайы әзірленген. Көптеген НАТО ұшақтары оларға атылған зымырандарды шатыстыруға арналған жаңа, сүйретілетін алдау құралдарымен жабдықталды, сондай-ақ алғаш рет киберсоғыс Югославияның әуе қорғанысы компьютерлік жүйелерін нысанаға алу үшін қолданылды. Алайда, бомбалау науқаны барысында НАТО-ның SEAD операцияларында бірқатар кемшіліктер анықталды. АҚШ Әуе күштері Перс шығанағындағы соғыстан кейінгі жылдары электрондық соғыс саласының әлсіреуіне жол берді, нәтижесінде SAM қатеріне жауап беру уақыты ұзарды. Әуе кеңістігіне шектеулер мен ұрысқа қатысу ережелері НАТО ұшақтарының ұша алатын жерін және нысаналай алатын нысаналарын шектеді, кейбір әуе қорғанысы жүйелерін тиіспей қалдырды. Косовоның таулы жері НАТО-ға Югославияның әуе қорғанысын табуды және нысанаға алуды қиындатты, ал аймақтың нашар дамыған инфрақұрылымы Югославияның SAM және AAA нысандарын орналастыру мүмкіндігін шектеді. Сонымен қатар, АҚШ-тың барлау қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Югославияда НАТО штаб-пәтерінде (Брюссельде) тыңшы болған, ол қақтығыстың басында Югославия әскеріне ұшу жоспарларын және нысаналар туралы мәліметтерді жіберген, бұл Югославияның әскери активтерін анықталудан сақтауға мүмкіндік берді; НАТО өзінің жоспарларына қол жеткізе алатын адамдар санын шектеу арқылы жауап берді, бұл тиімді болды. Югославияның біріктірілген әуе қорғанысы (IADS) Ирактан (Перс шығанағындағы соғыста) әлдеқайда кішідірек болды, бірақ НАТО-ның бомбалау науқанынан оны қорғау үшін көп күш салды. Югославияның біріктірілген әуе қорғанысы жүйесі кең ауқымды болды, оның құрамында жер астындағы басқару орталықтары және жер астындағы байланыс желілері бар, бұл жүйелер арасында ақпарат алмасуға мүмкіндік берді; осылайша, бір аймақтағы белсенді радар басқа аймақтағы белсенді радары жоқ SAM және AAA үшін НАТО ұшақтарын нысанаға алатын болды, бұл НАТО-ның әуе қорғанысын нысанаға алу мүмкіндігін одан әрі шектеді. Югославияның әуе қорғанысы операциялық өміршеңдігіне басымдық бергендіктен, НАТО күштеріне белгілі бір деңгейде әуе басымдығын берді. Дегенмен, олардың сенімді SAM қатерінің сақталуы НАТО-ны басқа миссияларды орындаудың орнына SEAD операцияларын жалғастыруға көбірек ресурстар жұмсауға мәжбүр етті, ал Югославияның AAA және MANPADS НАТО ұшақтарын 15000 фут (4572 м) немесе одан жоғары билікке көтерілуге мәжбүр етті. НАТО 78 күндік науқан барысында 743 HARM зымыранын атқан, бірақ бастапқы 25 SA-6 батареясының тек үшеуін жойғанын растады. Сонымен қатар, Югославия күштері НАТО ұшақтарына 800-ден астам SAM зымыранын атқан, оның ішінде 477 SA-6 және 124 расталған MANPADS, нәтижесінде тек екі ұшақ түсірілді және бірнешеуі зақымдалды. Түсірілген екі ұшақтың бірі F-117A Nighthawk болды, бұл жасырын ұшақтың алғашқы ұрыстық жоғалуы және НАТО науқан кезінде кездескен кейбір мәселелерді көрсетеді.
2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруі
Ирак соғысының басында Ирактың IADS-і Персид шығанағы соғысында болған деңгейден едәуір төмен болды, бірақ ол әлі де әлемдегі ең тығыз қорғаныс желілерінің бірі саналды. 200-ден астам SAM жүйесі әлі де қолданыста болды, көбінесе ескі SA-2, SA-3 және SA-6 түрлері, сондай-ақ 2000-нан астам MANPADS және көптеген зениттік артиллериялық қарулар. Kari жүйесі жаңартылды, оптикалық талшықты кабельдерді кеңінен пайдалану және GPS-кеңейткіштер сияқты жаңа технологиялар енгізілді. ADOC және төрт бастапқы SOC-ке қосымша, Бағдадта бесінші SOC құрылды, оның міндеті Саддамның сарайларын, Республикалық гвардияны және маңызды қауіпсіздік нысандарын қорғау болды. Дегенмен, қорғаныс желісі салыстырмалы түрде ескі болғандықтан, Коалицияның Ирак әуе кеңістігіндегі басымдығына тиімді қарсы тұра алмады. Коалиция Персид шығанағы соғысында ирактық қорғанысты басып тастаған болатын, және бұл Ирактағы ұшуға тыйым салынған аймақтарды күзеу кезінде де жалғасты. 1 наурыздан бастап, ұшуға тыйым салынған аймақтарды күшпен сақтауға бағытталған агрессивті шаралар нәтижесінде, 20 наурызда басталған шабуылға дейін Ирактың үштен бір бөлігіне жуық зымыран ұшырғыштары мен радарлары жойылды. Panavia Tornado сияқты көптеген ұшақтар Ирак әуе кеңістігіне еніп, қақтығыстың бастапқы кезеңінде ирактық нысандарға бомбалау шабуылдарын жүргізді. Шабуыл барысында 1660 SAM ұшыру және шамамен сондай көптеген зениттік артиллериялық оқтар тіркелді, бірақ өте аз ұшақ жоғалды. Ирак Коалицияның көптеген ұшақтарын түсіре алмаса да, олардың әуе қорғанысының көп саны шабуылдың соңғы кезеңдеріне дейін оларды қауіпті етіп тұрды. Бұл әсіресе олардың қысқа қашықтықтағы зымырандары мен зениттік артиллериялық қаруларының көптігіне байланысты болды, олар төмен биіктіктегі миссияларды қауіпті етіп, оларды басуды қиын етірді. Коалиция күштері, мүмкіндігі болғанда, осы қорғаныс жүйелерінің қаупінен тыс жерлерден соққы берді.
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі
Украинаның көптеген әуе қорғанысы нысандары Ресейдің шабуылдары салдарынан шабуылдың алғашқы күндері жойылған немесе зақымдалған. 2022 жылдың 5 наурызында Ресей әуе күштері (ВВС) шабуыл басталғаннан кейін 11 күннен кейін әуедегі үстемдікке қол жеткізгенін, бірақ әуедегі басымдыққа қол жеткізбегенін мәлімдеді. Алайда сол күні Ресей кем дегенде он ұшақты жоғалтты. 2022 жылдың 11 наурызында АҚШ Әскери-әуе күштерінің отставкадағы генерал-лейтенанты Дэвид Дептула The New York Times газетінде Ресей әуе күштері әуедегі үстемдікке қол жеткізе алмағанын, Украинаның көбінесе осал деп саналатын дрондары Ресей күштеріне қарсы операцияларын жалғастырып жатқанын айтты. Батыс Украинадағы Яворивке жасалған бірнеше әуе шабуылдарын ресейлік бомбалаушылар жүзеге асырды, бірақ олардың оқ-дәрілері украин әуе кеңістігіне кірмей, ресейлік әуе кеңістігінде ұшып тұрып алыстан атылды; 2022 жылдың 13 наурызында ресейдің ішінде ресейдің батыс Украинаға жету үшін ондаған әуеден ұшырылған қанатты зымырандар ұшырылды, себебі украин әуе қорғанысының салдарынан ресей әуе күштері үшін украин кеңістігінен ұшу тым қауіпті болды. Украинаның орташа қашықтықтағы SAM жүйелері ұшақтарды төменге түсіріп, оларды Stinger және басқа да иықтан атылатын жер-әуе зымырандарына сезімтал етті, ал ресейлік ұшқыштардың оқу мен ұшу сағаттарының жетіспеуі оларды қазіргі заманғы әуе күштеріне тән жақын қолдау миссияларына жеткіліксіз дайындалған қылды. 2022 жылдың 18 мамырында Изюм маңында Украинаның жер және әуе күштерімен анықталған, орналасқан және істен шығарылған ресейлік "Житель" электрондық соғыс құралы табылды. 2022 жылдың 30 тамызында Украинаның Әуе күштері (KpsZSU) командалығы Ресейдің Крымдағы Севастополь маңындағы S-400 SAM батареяларына қарасты ресейлік радарлық станцияға шабуыл жасалған күдігінен кейін бір күн өткен соң, Ресейдің әуе қорғанысына қарсы AGM-88 HARM зымырандарын атып жіберген МиГ-29 ұшақтарының видеосын жариялады. Жаздың басында бірнеше ресейлік SAM батареялары зақымдалды және AGM-88 зымырандарының қалдықтары табылған. АҚШ үкіметі 2022 жылдың 8 тамызында Украинаға бұрын хабарланбаған AGM-88 зымырандарын жеткізілгенін мойындады. Сондай-ақ, Украина әскерилері ресейлік әуе қорғаныс жүйелеріне қарсы M142 HIMARS зымырандық артиллериясынан атылған M31A1 GMLRS басқарылатын зымырандарын қолданды деген күдік бар. 2023 жылдың 15 ақпанында Халықаралық стратегиялық зерттеулер институты (IISS) Ресей әуе күштері (ВВС) де, Украина әуе күштері (KpsZSU) де әуедегі басымдыққа қол жеткізе алмағанын жазды.
Қарулар
Бұл миссияда ең көп қолданылатын қару – радиацияға қарсы зымырандар (АРМ), олар радиолокациялық антенналар сияқты радиосигнал көздеріне із кеседі. Бұл зымырандар салыстырмалы түрде кішкентай жарылғыш бөліктерімен жабдықталған, жанама зиянды шектейді, бірақ радар антенналарын оңай жоя алады, соның салдарынан жаудың әуе қорғаныс жүйесін күйретеді. АРМ-ның алғашқы үлгілерін радар жүйесін өшіру арқылы жаңылыстыруға болар еді, бұл зымыранның іздеуі үшін сәулеленуді тоқтатар еді; ал жаңа зымырандарға көздің қайда болғанын "есінде сақтайтын" және сол бағытта жалғаса беретін атыс басқару жүйелері орнатылған. Радиацияға қарсы зымырандар Вьетнам соғысында ерекше тиімді болды, онда басқа оқ-дәрілерге қарағанда аз болғанымен, SA-2 батареяларының 46%-ын жойды. Дегенмен, қаруды SEAD миссиясы үшін арнайы жасаудың қажеті жоқ, ол әуе қорғаныс жүйесінің бір бөлігін зақымдауға немесе жоюға қолданылуы мүмкін. Мысалы, Paveway LGB SEAD үшін арнайы оқ-дәрі емес, бірақ радар антеннасын жою үшін қолданылса, қажетті нәтижеге жетеді. Американдық AGM-154 Joint Standoff Weapon – ұзын қашықтығының арқасында ұшақтың зымыранның жете алмайтын қашықтықтағыларынан қорғануға мүмкіндік беретін және жеңіл брондалған нысаналарға қарсы кең аумақты жоя алатын құнды SEAD қаруы. SEAD шабуылдарында қолданылатын ең тиімді басқармайтын ("ақылсыз") қару – кассеталық бомбалар. Бұл SAM нысандарының көптеген түрлері кең аумаққа таралуына (батареяға елеулі зақым келтіруді қиындату үшін) және нысаналардың салыстырмалы түрде әлсіздігіне (қоршалмаған зымыран ұшыру қондырғылары, ашық радар антенналары және т.б.) байланысты. Mk 20 Rockeye II бронетехникаға қарсы кассеталық оқ-дәрі және CBU-87 жалпы мақсаттағы кассеталық оқ-дәрі – осы типтегі қарулардың типикалық мысалдары. Артиллерия да SEAD миссияларын жүргізу үшін қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғыстың бірлескен қару-жарақ сипаты әуе операцияларын қолдау үшін SEAD миссияларын орындайтын құрлық әскерлерінің рөлін арттырды. Суық соғыс кезінде американдық әскерилер SEAD жауапкершілігінің бірлескен анықтамасын жасады, армия бақыланатын атыс қашықтығындағы барлық SEAD миссияларына, ал Әуе күштері одан арықтағы барлық миссияларға жауапты болды. Кеңес Одағы артиллерияны SEAD миссияларын жүргізу үшін аз пайдаланды, бірақ мүмкіндігі болғанда артиллерия шабуылдық тікұшақтарға жол ашу үшін қолданылатын. Өлшемі жоғары болғандықтан, MLRS сияқты реактивтік артиллерия SEAD операцияларын жүргізу үшін идеалды қару болып табылады. Айналадағы оқ-дәрілер мен ұшқышсыз ұшу аппараттары (БҰҰ) SEAD миссияларын жүргізуде маңызды рөл атқарады. Әуе қорғанысына шабуыл жасаудың қауіптілігіне байланысты, БҰҰ-ны пайдалану SEAD жүргізудің тиімді және қауіпсіз әдісін қамтамасыз етеді. Бұл әсіресе ұшқышқа тікелей қауіп төндірмейтіндіктен және командир миссияны орындау үшін БҰҰ-ны құрбан етуге дайын болуы мүмкін. SEAD ролінде пайдаланылған алғашқы БҰҰ Вьетнам соғысында пайда болды, онда Lightning Bug үлгілері сабан мен басқа да электрондық қарсы шараларды тасымалдауға бейімделді. SEAD үшін арнайы жасалған айналадағы оқ-дәрілердің заманауи мысалы – IAI Harpy, ол SAM белсенділігі бар аймақтарда айналып, SAM белсенділігін іздейді, содан кейін нысанаға (жарылғыш бөлігімен) соғылады.
АҚШ Әуе күштері
АҚШ Әуе күштері осы миссияларға арналған ұшақты "Wild Weasel" деп атайды. Ол радиацияға қарсы зымырандармен жабдықталған, SEAD миссияларын орындайтын ұшақтарды сипаттайды. Бұрын бірнеше платформа осы рөлді атқарған. F 100 Super Sabre негізіндегі Wild Weasel I. Алғашқы Wild Weasel эскадрильясы – Солтүстік Вьетнамдағы миссиялар үшін Таиландта орналасқан 354-ші тактикалық истребитель эскадрильясы. F 4C Phantom негізіндегі Wild Weasel II. Бұл платформа бұл миссия үшін тиімді болмағандықтан, қысқа ғана мерзімде болды. F 105F және G (екі орындық түрі) негізіндегі Wild Weasel III, 1965 жылдан 1984 жылдың басына дейін қолданылды. Ұшу экипажы оны "Thud" деп атады. Бұл жақсы нәтиже көрсеткен түрі болды. Бұл – АҚШ Әуе күштерінің SEAD-ке арналған алғашқы арнайы платформасы. F 4C Phantom II негізіндегі, EF 4C ретінде танылған Wild Weasel IV. F 105 Wild Weasel III-тің тозуына байланысты 36 Phantom II ұшағын Wild Weasel IV арнайы нұсқасына модификациялауға тапсырыс берілді. F 4E Phantom II негізіндегі, F 4G ретінде танылған Wild Weasel V, 1978 жылдан 1996 жылға дейін қолданылды. 134 F 4E ұшағы SEAD миссиясы үшін модификацияланды. F 16 C/D – Block 50/52 негізіндегі, F 16CJ/DJ деп аталатын Wild Weasel VI 1991 жылдан бері қолданылып келеді және AGM 88 HARM қолданып, SEAD-ке арналған арнайы нұсқа болып қала береді.
Үндістан
Су-30МКИ Рудрам I, Рудрам II және Х-31П радиацияға қарсы зымырандарымен жабдықталған. Теjas Mk.1/1A Рудрам I және Х-31П радиацияға қарсы зымырандарымен жабдықталған. Dassault Mirage 2000 Рудрам I радиацияға қарсы зымырандарымен жабдықталған. МиГ-29УПГ Рудрам I және Х-31П радиацияға қарсы зымырандарымен жабдықталған.
Вьетнам
Су-22М4 Х-25МП/МПУ радиацияға қарсы зымырандарымен жабдықталған. Су-30МК2 Х-31П радиацияға қарсы зымырандарымен жабдықталған.
Түркия
Бір флот радиацияға қарсы зымыранмен жабдықталған. Түркияның 151-ші "Тунск" флотының F-16 ұшақтары AGM-88 зымырандарымен жабдықталған.
Италия
Panavia Tornado ECR AARGM зымырандарымен және электрондық соғыс қабілеттерімен жабдықталған, 1990 жылдан бері қолданыста. Италия 16 Tornado IDS ұшағын өзгертті.
Ұлыбритания
Бұрынғы Panavia Tornado GR4 ұшағы SEAD миссиялары үшін ALARM зымыранымен жабдықталған. Бұрынғы British Aerospace Sea Harrier ұшағы AS37 Martel зымыранымен, кейіннен ALARM зымыранымен жабдықталған.
Зымыран
Spear EW: Бұл MBDA UK компаниясы SEAD миссиялары үшін әзірлеген жаңа зымыран. Ол интеграцияланған жер үсті әуе қорғанысын (тұрақты және жылдам) және кемелердің радарлық жүйелерін нысаналайды. Ол жаңа буынның миниатюралық электрондық соғыс жүктемелерін (кедергі таратқыштар мен алдау құрылғыларын) пайдаланады. Ол SPEAR физикалық және электрлік жүйелеріне негізделген, бірақ іздеушісі ауыстырылған, жарылғыш заряды кішірек, көбірек отын сыйымдылығы бар және күрделі электрондық соғыс жүктемесімен, ұзақ уақыт бойы маневрлеу қабілетімен жабдықталған. Ол британдық F 35B ұшағымен жарақтандырылады, зымыран бөліміне 4 зымыран сыяды. Stand in Attack Weapon (SiAW) бағдарламасы: АҚШ Әуе күштерінің жаңа SEAD / DEAD қаруы үшін жаңа бағдарламасы. Бастапқы әзірлемелерді қаржыландыру үшін келісімшарттар жасалды, оған Lockheed Martin, L3 Harris Technologies және Northrop Grumman компаниялары қатысып, бәсекелестікке түсуде. Бірінші кезеңде АҚШ Әуе күштері зымыран жүйелерінің мүмкіндіктерін әуе күштерінің қажеттіліктеріне және F-35 техникалық талаптарына бейімдейді. Соңғы мақсат – 3000 SiAW зымыранын 8,6 миллиард долларға сатып алу. Northrop Grumman компаниясы AGM 88 HARM-ның ең соңғы нұсқасы – AARGM ER-ді ұсынады, ол АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін таңдалғаннан кейін әзірленуде. Оның шағын партиядағы өндірісі басталды және ол F 35C ұшағына интеграцияланып жатыр. Lockheed бағдарламаны жаңа цифрлық жобамен бастайды. Lockheed бұл жобада Skunk Works компаниясы басқа бағдарламалар үшін әзірлеген озық цифрлық шешімдерді пайдаланады. Концепция – ашық, икемді, цифрлық қару. L3 Communications, L3 Harris компаниясының бөлігі, 2017 жылы радар/сенсор жеткізушісі Mustang Technology Group LP компаниясын сатып алды және жаңа біріктірілген құзыретті орталықпен осы бағдарламаға арналған жаңа ұсынысын әзірлеп жатыр. AGM 88G AARGM ER: Нидерланд Әуе күштері 2023 жылдың маусым айында F 35A үшін зымыран сатып алу туралы хабарлады.