Кіріспе
Ниуэ полинезия тілі
Дауыс берушілер
Ниуэ тілінде 1991 жылы Ниуэ аралында 1600 адам (тұрғындарының 97,4 пайызы) сөйледі, сондай-ақ Кук аралдарында, Жаңа Зеландияда және Тонгада да сөйлейтіндер болды, жалпы саны шамамен 8000 адамды құрады. Осылайша, Ниуэ аралынан тыс жерде Ниуэ тілінде сөйлейтін адамдар аралы ішіндегілерден көп. Ниуэ тұрғындарының көп бөлігі ағылшын тілін де біледі. 1990 жылдардың басында Ниуэ тілінде сөйлейтін адамдардың 70 пайызы Жаңа Зеландияда тұрды.
Диалектілері
Ниуэ тілі екі негізгі диалектіден тұрады: аралдың солтүстігіндегі көне Моту диалектісі және оңтүстігіндегі Тафити диалектісі. Бұл атаулар тиісінше арал тұрғындары мен сырттан келгендерді (немесе алыс елдерден келген адамдарды) білдіреді. Диалектілердің арасындағы ерекшеліктер көбінесе сөздік қорында немесе кейбір сөздердің формасында болады. Сөздік ерекшеліктерге мысалдар: Тафитидегі volu және Мотудегі matā – «сырғыту, сырғыш», Тафитидегі lala және Мотудегі kautoga – «гуава» (өсімдік); формадағы ерекшеліктерге мысалдар: hafule (T) / afule (M), aloka/haloka, nai/nei, ikiiki/likiliki және malona/maona.
Үзіліс
Хиатус – дифтонгтардан өзгеше, екі жақын дауыстының жеке-жеке айтылуы. Дифтонгтар екі әріппен жазылып, бір дыбыз ретінде айтылады. Бұл екі дауысты бірдей немесе әртүрлі болуы мүмкін. Хиатус көбінесе морфема шекараларында кездеседі, мысалы, дауысты әріппен аяқталатын префикс, сол дауысты әріппен басталатын түбірдің алдында. Кейде, сирек жағдайларда, бір морфемадан тұратын сөздерде (мономорфемикалық сөздерде) тарихи дауыстылар аралық консонанттың түсірілуі салдарынан да пайда болуы мүмкін. Екі жақын, бірдей қысқа дауысты әрқашан бөлек айтылады, сондай-ақ кез келген екі ұзын дауыстының немесе қысқа және ұзын дауыстының тіркесі де. Ал екі жақын, әртүрлі қысқа дауысты хиатусқа ұшырауы немесе дифтонг құрауы мүмкін. Мұны сөздің морфологиясы немесе этимологиясы арқылы анықтау қажет.
Сызық құрылымы
Ниуэ тіліндегі буынның негізгі құрылымы (C)V(V) болып табылады; барлық буындар дауысты немесе екі дауыстыдан тұратын дыбыспен аяқталады және ең көп дегенде бір дауыссыз дыбыспен басталуы мүмкін. Қарыз сөздердегі дауыссыз дыбыстардың тізбегі эпентетикалық дауыстылармен бөлінеді, мысалы, ағылшын тіліндегі "трактор" сөзі тулеката болып өтеді.
Стресс
Ниуэ тіліндегі сөздердің әдетте басымдығы пенультта (соңғы буыннан екінші буын) болады. Бірақ, көп буынды сөздердің соңы ұзақ дауыстымен аяқталса, негізгі басымдық соңғы ұзақ дауыстыға, ал екінші басымдық пенультқа түседі. Басқа орындағы ұзақ дауыстылар да қосымша басымдыққа ие болады.
Глотальді тоқтату
Ниуэ тілінде көмейлік тоқтау жоқ, ол оның ең жақын туысы тонга тілінде кездеседі. Осының салдарынан кейбір сөздер бірігіп кеткен. Мысалы, тонга тіліндегі 'жыл' және 'жанжал' сөздері ниуэ тілінде 'жыл; жанжал' деген мағынаны біріктіретін 'тау' сөзі болып келіп отыр.
Орфографиялық
Ниуэ тілінің орфографиясы көбінесе дыбыстық принципке негізделген; яғни, әрбір әріп бір дыбысқа сәйкес келеді және керісінше.
Әліпби
Дәстүрлі әліпби реті, әріптердің дәстүрлі атауларымен берілген, ā, ē, ī, ō, ū, fā, gā, hā, kā, lā, mō, nū, pī, tī, vī, rō, sā. Енгізілген әріптер ретінде rō және sā соңында келтірілгеніне назар аударыңыз. Sperlich (1997) өзінің сөздігінде ағылшын тіліне негіделген әліпбилік реттілік қолданады: a, ā, e, ē, f, g, h, i, ī, k, l, m, n, o, ō, p, s, t, u, ū, v (ешқандай сөз осы әріппен басталмайтындықтан, r әріпі алынып тасталған). Ол дауыссыз әріптердің атын үнемі ā арқылы біркелкі атауды ұсынады: fā, gā, hā, kā, lā, mā, nā, pā, tā, vā, rā, sā. Дауыссыздың ұзындығы макронмен белгіленуі мүмкін; бірақ, бұл әрқашан жасалмайды.
Тарих
Көптеген тілдердегідей, Ниуэге жазу дін арқылы келді, осы жағдайда Самоада білім алған миссионерлер христиан дінімен бірге әкелді. Бұл морфология мен грамматикада самоа тілінің әсеріне, сондай-ақ орфографияда көзге көрінетін әсерге алып келді: самоа тіліндегідей, (Қосымша: IPA) дыбысы тонга және осы дыбысы бар басқа полинезия тілдеріндегідей ng емес, g деп жазылады. (Макьюэн (1970) өз сөздігінде ng қолданады; бірақ оның орфографиясының бұл ерекшелігі кеңінен таралған жоқ, әсіресе ол Ниуэлік Киелі кітапта қолданылған жазумен қақтығысқа түскендіктен.)
Морфология
Морфология – сөздердің кішірек, мағыналы бөліктерден қалай жасалатыны немесе белгілі жағдайларда сөздердің формасының қалай өзгеретінін қарастырады.
Қосымша
Қосымшалау жақын мағыналас сөздерге (көбінесе есімдердің немесе етістіктердің жекеше және көпше түріне) қатысты, олар мүлдем әртүрлі формаларға негізделген, мысалы, fano – бару (бірлік жақта қолданылады) және ō – бару (көптік жақта қолданылады). Бұл ағылшын тіліндегі go және went сияқты, бір етістіктің түрлері болғанымен формаларымен өзгешеленеді.
Афикстер
Аффикстер (префикстер мен суффикстер) түрлі мақсаттарда жиі қолданылады; сонымен қатар, бір айналма аффикс – fe aki (кейде fe naki немесе fe taki) бар, ол өзара әрекетті етістіктерді ("бір-біріне") жасау үшін қолданылады. Көп қолданылатын жұрнақ – aga, ол номинализатор: етістіктерден зат есімдерді құрайды. Фака префиксі де жиі қолданылады, оның түрлі мағыналары бар, ең көп тарағаны – себептік мағына (мысалы, ako – үйрену, fakaako – үйрету). Сөздер бірнеше префікс немесе жұрнаққа ие болуы мүмкін, мысалы, факамалипилипи – (көпше зат есіммен қолданылатын) сындыру, фака, ма және липи (сындыру) сөздерінен құралған.
Құрама сөздер
Көптеген сөздер басқа сөздерді біріктіру арқылы жасалады, мысалы, vakalele aeroplane сөзі vaka каноэ және lele ұшу сөздерінен құралған (яғни, сөзбе-сөз, "ұшатын каноэ"). Диана Массам есімдіктің бірігуінің ерекше түрін, ол псевдо есімдіктің бірігуі деп аталатынды, кеңінен зерттеді.