Кіріспе
Канада мен АҚШ-тың шығыс алгонкин тілі Микмак тілі ('/m//ɪ//g//m//ɑː/ MIGmah), немесе Микмависимк, Канада мен АҚШ-та шамамен 11 000 Микмакпен сөйленеді; Микмактардың жалпы саны шамамен 20 000 адамды құрайды. Тілдің түпкі атауы – Лнуизмк, Микмависимк немесе Микмуэй; сын есім түрі – Микмав.
The Mi'kmaq language ('/m//ɪ//g//m//ɑː/ MIGmah), or Miꞌkmawiꞌsimk, is an Eastern Algonquian language spoken by nearly 11,000 Mi'kmaq in Canada and the United States; the total ethnic Mi'kmaq population is roughly 20,000. The native name of the language is Lnuismk, Miꞌkmawiꞌsimk or Miꞌkmwei); the adjectival form is Miꞌkmaw.
Фоналогия
Микмак тілінің дыбыстық жүйесі төменде келтірілген.
Синтаксисі
Микмак тілінде сөздердің еркін реті қолданылады, бұл рет сөздердің дәстүрлі түрде белгіленген тәртібіне (жатыс, толықтауыш, етістік) емес, мағынаны баса көрсетуге негізделген. Мысалы, "Мен сол төбеде тұрған моос көрдім" деген сөйлем "sapmiꞌk ala nemaqtꞌk na tett tia'm kaqamit" (Мен оны/сол жерде/төбеде/сол жерде/моос/тұрды) немесе "sapmiꞌk ala tia'm nemaqtꞌk na tett kaqamit" (Мен оны/сол жерде/моос/төбеде/сол жерде/тұрды) деп айтылуы мүмкін; екінші сөйлемде "tia'm" ("моос") сөзінің алға жылғаюы моосқа баса назар аударуға мүмкіндік береді. Микмак тілі полисинтетикалық тіл болғандықтан, етістіктері сөйлемнің жатысын және толықтауышын қамтиды: мысалы, жоғарыда аталған "sapmiꞌk" сөзі "Мен оны көрдім" деп аударылады. Микмак тілін SVO немесе SOV сияқты дәстүрлі сөз реті категорияларына жатқызу қиын болса да, тілдің тұрақты ерекшелігі оның етістіктерінің морфологиясында көрінеді. Микмак тіліндегі етістіктердің ішкі морфологиясының кейбір бөліктерінде белгілі бір рет сақталады: мысалы, етістіктің аспектісі көрсетілген кезде ол бірінші префикс ретінде келеді, ал жоқ белгісі әрқашан етістік түбірінен кейін тікелей орналасады. Мұның екі мысалы Микмак етістігі "kisipawnatqaꞌtiꞌw" (kisi paw natq aꞌti w) сөзінде көрінеді, ол "Олар шыға алмайды" деп аударылады: "kisi" префиксі етістіктің аяқталған аспектіде екенін көрсетеді, ал жоқ белгісі "w" етістік түбірінен кейін орналасады ("екі қозғалу"). Дегенмен, етістіктің осы тұрақты элементтері сөздің әртүрлі бөліктерінде пайда болатын белгілермен үйлеседі, бұл тағы да мағынаны баса көрсетуге байланысты; әсіресе, тірі нәрселердің белгісі етістіктерде еркін орналасуы мүмкін. Қысқасы, Микмак тілінің кейбір ерекшеліктерін болжауға болады, бірақ оның синтаксисі көбінесе еркін және контекстке тәуелді. Микмак етістіктерінде де уақыт көрсеткіштері бар.
Тілдерді жаңғырту және оқыту
Микмак тілі ЮНЕСКО-ның әлемдегі қауіп төндіретін тілдер атласы бойынша «көмескі» қауіпті деңгейде саналады. «Көмескі» деңгейі тілдің үнемі қолданылмауы, оның орнына ағылшын тілінің басымдыққа ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл мектептер ассимиляция саясатының бір бөлігі ретінде, жергілікті балаларды өз мәдени сәйкестендігінен және тілдерінен бас тартуға мәжбүр еткен. Аталған аймақта Микмак тіліне толыққанды үңілуді ұстанататын мектептердің ашылуы балалардың тілдік біліктілігін арттырып, өз этникалық ерекшеліктеріне деген құрметін күшейтті. Мұндай мектептер балаларға ана тілін үйренуге мүмкіндік берді, нәтижесінде ағылшын тілін меңгерген, ағылшын тілін еркін қолдана алатын сөйлеушілердің саны артты. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, Луненбург округі, Новая Шотландияның Микмак жерлеу орындарын зерттеу және қалпына келтіру қауымдастығының Микмак тілін жаңарту курстарында қырыққа жуық студент оқып жатыр, ал Микмак тіліндегі сәлемдесулер қоғамдық орындарда жиірек кездесе бастады. 2021 жылы Эскасони алғашқы ұлтының мүшесі Эмма Стивенс «The Beatles» тобының «Blackbird» әнін Микмак тілінде орындап, оның жандануына үлес қосты және осы мәселеге назар аударуға көмектесті.
Тарих және туысқан тілдер
Микмак – алги тілдерінің бірі, бұл тілдік отбасы бір кезде Калифорнияның шағын бөлігінен басталып, Орталық Канада, АҚШ-тың орталық-батыс аймақтары мен Солтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауына дейін тараған. Бұл отбасының ішінде Микмак – Атлантика жағалауында кеңінен таралған Шығыс Алгонкиан тілдер тобына жатады. Ол Малесит-Пассамакуодди, Массачусет және Мунси сияқты бірнеше қолданыстағы тілдермен, сондай-ақ Абенаки және Унами сияқты жойылған тілдермен тығыз байланысты. Ортақ тілдік негізді бөлісуімен және географиялық жақындығымен қатар, Микмактар Шығыс Алгонкиан тілдер тобындағы төрт басқа тайпамен – Уабанаки конфедерациясы деп аталатын одақ құрды. Қысқасы, Микмак пен оның жақын тілдік туыстары арасында ұзақ мерзімді тілдік байланыс тарихы бар. Микмак тілінде көптеген ұқсастықтар бар, оның ішінде бірнеше сөздердің түбірі бірдей: мысалы, Микмак тіліндегі «әйел» сөзі, Малиситтегі , немесе «ақ» түсін білдіретін әртүрлі сөздер: Микмак тілінде , Малиситте , Мунсиде, Абенакиде wôbi және Унамиде wòpe. Тіпті Шығыс Алгонкиан тілдер тобынан тыс, үлкен Алги отбасының ішінде де ұқсас түбірлер бар, мысалы Кри және Майами Иллинойс. Көптеген американдық тілдер сияқты, Микмак тілінде де жандара және жансыз сөздерді жіктеу жүйесі қолданылады. Жандаралық жүйе әдетте кең таралған, бірақ Микмак тіліндегі жүйенің ерекшеліктері тіпті жақын Алги тілдерінен де өзгеше. Мысалы, Вампаноаг тілінде «күн» сөзі жансыз, ал «жер» сөзі жандара, бұл фактіні кейбір ғалымдар Вампаноаг халқының Жердің қозғалмайтын Күннің айналасында айналатынын білгенін дәлелдеу үшін пайдаланады. Алайда, Микмак тілінде «күн» сөзі (наꞌгуꞌсет) және «жер» сөзі (угсꞌтqаму) екеуі де жандара, сондықтан тіл арқылы астрономияға қатысты мәдени білімді алу мүмкін емес. Грамматикалық жынысқа ұқсас, жандаралық туралы негізгі түсінік ұқсас тілдерде ортақ, бірақ Микмак тіліндегі жандаралықтың нақты мағыналары ерекше. Көптеген акадиялық француз және чиак сөздері Микмак тілінен шыққан, өйткені акадиялықтар мен Микмактар акадиялықтарды қуып шығарудан және британдық колонизациядан бұрын бірге өмір сүрген; француз тілді аймақтарда Микмактардың іздері Микмактар тарихи тұрғыдан қоныстанған аймақтардағы географиялық атауларда көп кездеседі, соның ішінде Квебек және Новая Шотландияның Антигониш және Шубенакади сияқты бірнеше қалалары. Сонымен қатар, бірнеше Микмак сөздері отарлау тілдеріне енген: ағылшын тіліндегі карибу және шана сөздері Микмактан алынған. Карибу атауы Микмак сөзінен, яғни «тырнақтайтын» деген мағынадағы xalibu немесе Qalipu сөзінен шыққан болуы мүмкін. Марк Лескарбот 1610 жылы француз тілінде жарық көрген еңбегінде карибу терминін қолданған. Силас Тертиус Рэнд өзінің Микмак-ағылшын сөздігінде Микмак сөзін Kaleboo сөзін «карибу» деп аударған (Рэнд 1888:98). Ежелгі Микмак қоғамындағы иероглиф жазудың қолданылуы Микмак тілінің еуропалық байланысқа дейін жазу жүйесі болған аз ғана американдық тілдердің бірі екенін көрсетеді. Лингвист Питер Баккер Микмак тілінде екі баск сөзін анықтады, бұл, болжам бойынша, 16 ғасырда баск теңізшілері мен америкалықтар арасындағы кеңінен сауда байланысының нәтижесі. 16 ғасырдың ортасынан бастап Микмактар мен баск кит аулаушылары арасындағы достық қарым-қатынас Алгонкиан-баск пиджинінің дамуына негіз болды, бұл пиджин Микмак тілінің күшті ықпалымен қалыптасқан және 18 ғасырдың басында әлі де қолданыста болған.
Like many Native American languages, Miꞌkmaq uses a classifying system of animate versus inanimate words. The animacy system in general is common, but the specifics of Miꞌkmaq's system differ even from closely related Algic languages. For instance, in Wampanoag, the word for 'Sun', , is inanimate, but the word for 'Earth', , is animate, a fact used by some scholars to claim that the Wampanoag people were aware of the Earth's rotation around an unmoving Sun; however, in Miꞌkmaq, both the word for 'Sun', naꞌguꞌset, and the word for 'Earth', ugsꞌtqamu, are animate, and parallel cultural knowledge regarding astronomy cannot be gleaned through the language. Much like grammatical gender, the core concept of animacy is shared across similar languages while the exact connotations animacy has within Miꞌkmaq are unique. Many Acadian French and Chiac words are rooted in the Miꞌkmaq language, due to the Acadians and Miꞌkmaq living together prior to the Expulsion of the Acadians and the British colonization of Acadia; in French speaking areas, traces of Miꞌkmaq can also be found largely in geographical names within regions historically that were occupied by the Miꞌkmaq people, including Quebec and several towns in Nova Scotia such as Antigonish and Shubenacadie. Moreover, several Miꞌkmaq words have made their way into colonizing languages: the English words caribou and toboggan are borrowings from Miꞌkmaq. The name caribou was probably derived from the Miꞌkmaq word xalibu or Qalipu meaning 'the one who paws'. Marc Lescarbot in his publication in French in 1610 used the term caribou. Silas Tertius Rand translated the Miꞌkmaq word Kaleboo as 'caribou' in his Miꞌkmaq English dictionary (Rand 1888:98). The aforementioned use of hieroglyphic writing in pre colonial Miꞌkmaq society shows that Miꞌkmaq was one of the few Native American languages to have a writing system before European contact. Linguist Peter Bakker identified two Basque loanwords in Miꞌkmaq, presumably because of extensive trade contact between Basque sailors and Native Americans in the 16th century. The overall friendly exchanges starting in mid 16th century between the Miꞌkmaqs and the Basque whalers provided the basis for the development of an Algonquian–Basque pidgin with a strong Miꞌkmaq imprint, which was recorded to be still in use in the early 18th century.