Кіріспе

Буддизмдегі мәдени элементтер буддистік өнер, буддистік сәулет, буддистік музыка және буддистік тағамдар арқылы көрініс табады. Буддизм Үндістаннан тысқары Азияның басқа аймақтарына тарағанда, сол аймақтардың көркемдік және мәдени элементтерін қабылдады.

Ерекшеліктері

Экономика немесе еңбек өмірін ұйымдастыру және өндірістің қажеттіліктерін қанағаттандыру кез келген мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады. Буддистік экономика буддистік мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады. Буддистік экономика ең жоғарғы тұтынуға емес, адамның әл-ауқатына бағытталған, ол қарапайым, мақсатты және міндеттерін орындайтын өмірде, лайықты еңбекпен қамтылуда жатыр. Адамдар өздерінің мұраларына адал болуы және материалдық ізденістен аулақ болуы керек. Мағыналы қызметтен айырған, механикалық және артық жұмысқа немқұрайлы қаралады, сондай-ақ, тым көп бос уақыт та мақұлданбайды. Әйелдердің белсенді еңбекке қатысуы экономикалық жүйенің жетіспеушілігі деп есептеледі, себебі әйелдер балаларын қарауды тастап, экономикалық істерге араласуға мәжбүр болады, ал балалар қараусыз қалады. Тіл сияқты, дін де Оңтүстік Азия халқын бөліп отыр. Субконтиненттегі басты діндер – индуизм, ислам, сикхизм, буддизм және христиандық. Үнді, қытай, бірма және басқа да Оңтүстік-Шығыс Азияның ықпалы дәстүрлі тай мәдениетінде әлі де айқын байқалады. Буддизм, анимизм және батыстық үрдістер мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Буддизмнің Таиландта дамуына үш маңызды фактор әсер етті. Ең айқын әсер – Шри-Ланкадан әкелінген Тхеравада буддизмінің мектебінің ықпалы. Тай буддизміне екінші маңызды ықпал – Камбоджадан, әсіресе Сухотай патшалығы кезінде алынған индуистік сенімдер.

Денсаулық сақтау саласында

Буддизм үшін психикалық денсаулық ең жоғары маңызға ие, және адамдар зорлық-зомбылықтан бас тартып, жыныстық қателіктер мен жалған сөйлеуден аулақ болып, оны жақсартуға ұмтылуы керек. Дегенмен, буддалық дәстүрлер физикалық сырқатты да мойындайды. Азап пен қайғы өлім сияқты қашынып құтылуға болмайтын нәрсе, сондықтан кез келген дәрі-дәрмек қолдануға тыйым салынбайды. Аталған дәрілердің есірткіш әсері болмауы және сананы тұңғыштай алмауы тиіс. Кез келген физикалық сырқатты сабырмен және бекемдікпен көтеру керек, себебі кез келген физикалық азап өзіңді зерделеуге және рухани дамуға мүмкіндік береді. Ауруды емдеудің ең жақсы жолы – вегетариандық диета арқылы тамақтануды жақсарту, бұл зорлық-зомбылықсыз өмір салтының көрінісі. Буддизмде белгілі бір күндері ораза ұстауға ерекше мән беріледі, ол дене мен жанды қайта жаңартуға көмектеседі. Кез келген түрдегі мүшелерді ауыстыру – жомарттықтың ең биік деңгейі ретінде қарастырылады.

Өнер саласында

Буддистік өнер тарихи Гаутама Будданың өмірінен кейінгі ғасырларда, біздің заманымызға дейінгі 6-5 ғасырларда Үндістан субконтинентінде пайда болды, ал кейін басқа мәдениеттермен байланысқа түсіп, Азияның және әлемнің қалған бөліктеріне таралу арқылы дамыды. Алғашқы, негізінен үнділік, аникондық кезең (Будданың тікелей бейнелерін болдырмау) шамамен біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап иконалық кезеңге (Будданың тікелей бейнелерімен) ауысты. Сол кезден бастап буддистік өнер сан алуан түрге бөлініп, діннің кең таралып жатқан жаңа елдерге бейімделген сайын өркендеді. Ол солтүстікке қарай Орталық Азия арқылы Шығыс Азияға қарай дамып, буддистік өнердің солтүстік тармағын, ал шығысқа қарай Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін буддистік өнердің оңтүстік тармағын құрады. Үндістанда буддистік өнер гүлденіп, тіпті индуистік өнердің дамуына әсер етті, бірақ 10-шы ғасырда индуизм мен исламның кең таралуымен буддизм дерлік жоғалып кетті. Буддистік өнердің ең алғашқы түрінде Будда адам бейнесінде бейнеленбеді, оның орнына іздер немесе бос тақ сияқты белгілер мен символдар қолданылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 5-шы ғасырдан 1-ші ғасырға дейін үнді суретшілері Будданың тарихи өмірі мен бұрынғы өмірлеріне арналған жазбалар жасады. Будданың антропоморфты бейнеленуіне қарсылық және одан аулақ болу үшін аникондық символдарды күрделі дамыту (тіпті басқа адамдар бейнеленген оқиғалар сахналарында да) Будданың денесі жойылғаннан кейін өзін бейнелеуге қарсы болған 70 сөзімен байланысты деп есептеледі. Бұл кезең буддистік өнердің аникондық кезеңі деп анықталады. Иконалық кезең біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан басталады, осы кезде Буддаға нақты адамдық сипаттар мен пропорциялар берілді.

Сәулет саласында

Буддистік діни сәулет әсіресе біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда Оңтүстік Азияда дамыды. Буддизмнің ерте кезеңінде екі типтегі құрылыстар қалыптасты: ступалар мен вихаралар. Ступаның бастапқы мақсаты Будданың реліквияларын құрметтеу және сақтау болды. Ступаның ең ерте сақталған мысалы Санчиде (Мадхья-Прадеш штаты) орналасқан. Діни тәжірибедегі өзгерістерге байланысты ступалар біртіндеп шайтия грихаларға (ступа залдарына) енгізілді. Бұл б.з.б. бірінші ғасырдағы Ажанта мен Эллара (Махараштра) үңгір кешендерінде ең жоғары деңгейіне жетті. Вихаралар буддалық монахтардың санының артуымен және олардың ресмиленуімен байланысты дамыды. Наланда (Бихар) осыған мысал бола алады. Буддистік сәулет мектебінің бастауы б.з.б. 255 жылға дейін соқтырады, осы жылы Маури императоры Ашока буддизмді өзінің кең империясының мемлекеттік діні ретінде жариялап, буддизмді түрлі аймақтарда тарату үшін архитектуралық ескерткіштерді қолдануға шақырды. Буддизм – үлкен қоғамдық және монахтық кеңістіктерді қажет ететін алғашқы үнді діні, ол архитектураның үш түрін қалыптастырды: біріншісі – буддалық өнер мен сәулетте маңызды орын алатын ступа. Ступалар барлық ерте буддалық мүсіндердің ішінде ең маңыздысы болып саналады. Негізінде ступа – Будданың жерленген жерінің үстіне үйілген дөңгелек құрылыс. Алғашқы ступаларда Будданың күлі сақталған. Ступалар – буддистердің реликвияларын сақтауға немесе буддизмнің маңызды оқиғаларын еске алуға арналған күмбез тәрізді ескерткіштер. Буддизмге тән архитектураның екінші түрі – вихара, монахтардың тұратын жайы бар буддалық монастырь. Үшінші түрі – шайтия, реликвиясыз ступасы бар жиналыс залы. Шайтияның орталық залы ступаның ішінде оны айналып өтуге ыңғайлы жағдай жасайды.

Мерекелерде

Жапондық фестивальдар мен Баруа фестивальдері жиі буддалық мәдениетті қамтиды, сондай-ақ Мьянмадағы будда ғибадатханаларында жәрмеңке түрінде өткізілетін пагода фестивальдары да осыған жатады. Буддалық тибет фестивальдерінің ерекшеліктеріне дәстүрлі шам биі жатуы мүмкін, ол Үндістан мен Бутанның кейбір буддалық фестивальдерінде де кездеседі. Непалдың көптеген фестивальдары буддизммен байланысты діни мерекелер, ал көптеген бірмалық дәстүрлі фестивальдар да сондай. Шығыс, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы буддалық елдердің Жаңа жыл фестивальдері буддалық мәдениеттің кейбір элементтерін қамтиды, алайда олар діни емес, мәдени фестивальдер саналады.