Кіріспе
Ұйқы мен ояулықтың бірігіп кездесетін құбылысы – ұйқы бұзылысы.
the sleep disorder
Ұйқыда жүру, сондай-ақ соммабулизм немесе ноктамбулизм деп аталатын бұл құбылыс, ұйқы мен ояулықтың қатар жүруімен сипатталады. Бұл кезде зорлық-зомбылық әрекеттері мен жоқ нәрселерді ұстауға талпынулар байқалуы мүмкін. Ұйқыда жүру жағдайлары көбінесе қарапайым, қайталама әрекеттерден тұрады, бірақ кейде адамдар ұйқыда күрделі әрекеттер жасайтыны туралы хабарлар да келіп түседі, алайда олардың шындығы көбінесе күмәнді. Ұйқыда жүретін адамдар оқиғаны аз немесе мүлдем есінде сақтамайды, себебі олардың санасы есте сақтауды қиындататын күйге жетеді. Көзі ашық болғанымен, олардың мінезі көңілсіз және көздері тұманды болып көрінеді. Бұл жағдай 30 секундтан 30 минутқа дейін созуы мүмкін. Көптеген мәдениеттерде бейнеленгеніне қарамастан (көздері жабық, қолдары жайылып жүреді), ұйқыда жүретін адамның көздері ашық болады, бірақ олар шыныдай немесе босқа қарайтын көрінеді, сондай-ақ оқушылары кеңейген болуы мүмкін. Олар көбінесе оянғаннан кейін бағдары шашырап, ұйысыққан күйде болады: ұйқыда жүруші неге және қалай төсектен шыққанын білмейді, бірақ бұл жағдай бірнеше минут ішінде жоғалады. Олар ұйқыда жүріп сөйлесе алады, бірақ олардың сөздері байқаушыға түсініксіз болады. Ұйқыда жүрумен байланысты әртүрлі деңгейдегі амнезия кездеседі, ол мүлдем есте сақтамаудан бастап, шалаңғы естеліктерге немесе әңгіме түріндегі естеліктерге дейін жетеді.
Қоса аурулар
Көптеген зерттемелер ересектердегі ұйқы бұзылыстарын қарастырса да, балалар да зардап шегуі мүмкін. Ұйқы бұзылыстарынан зардап шегетін халықтың он пайызында балалар, көбінесе, жас миларының әсерінен көбірек сезімтал. Австралияда жүргізілген зерттеу балалардағы ұйқыда жүру мен олардың ұйқыдағы мінез-құлқы арасындағы байланысты қарастырды. Ұйқыда жүрудің балалардың ұйықтау кестесімен байланысты екені анықталды. Мінез-құлқында мәселелері бар балалар ұйқы бұзылысына көбірек бейім және оларды бағалау қажет. Ұйқыда жүру мен мінез-құлқы және эмоционалдық проблемалар арасындағы байланыс, ұйықтау кестесінен гөрі күштірек. Бұл, ұйқымен байланысты бұзылулар мен ұйқыда жүрудің бір уақытта пайда болуы мүмкін екендігінен туындауы мүмкін; біреусіз екіншісі болуы мүмкін емес. Егер балада басқа ұйқы бұзылыстары болса, мысалы, тынығуы бұзылған аяқ синдромы (ТББ) немесе ұйқыдағы тыныс алу бұзылысы (РТБ), онда ұйқыда жүру ықтималдығы артады. Зерттеулер созылмалы парасомниясы бар балаларда РТБ немесе аздап ТББ болуы мүмкін екенін көрсетті. Сонымен қатар, РТБ немесе ТББ емінен кейін парасомнияның жоғалуы, соңғысы біріншісін тудыруы мүмкін екенін көрсетеді. Парасомниямен ауыратын балалардың отбасы мүшелерінде РТБ жиілігі жоғары болуы, РТБ балаларда парасомния ретінде көрініс беруі мүмкін екенін дәлелдейді. Парасомниясы бар балалар ұйқы кезінде жүйелі түрде бақыланбайды, бірақ бұрынғы зерттеулер ұйқыдағы қорқыныш немесе ұйқыда жүру аурулары бар науқастарда қысқаша ЭЭГ оянуларының деңгейі жоғары екенін көрсетті. Балаларға полисомнографиялық зерттеулер жүргізілген кезде, жекелеген үлгілерді (мысалы, мұрын ағынының шектелуі, тыныс алудың қалыпты емес күш-жігері, жоғары немесе баяу ЭЭГ жиіліктерінің күрт өзгеруі) іздеу керек; балаларда апнеялар сирек кездеседі. Балалардың ұйықтап жатқан кездегі тыныс алуын мұрындық канюлямен немесе қысымды түсіру жүйесімен немесе өңеш манометриясымен бақылау керек, олар қазіргі уақытта көптеген зертханаларда қолданылатын термисторлар мен термопаптарға қарағанда сезімтал. Мұнда анықталғандай, РТБ үшін емделген балаларда ауыр парасомнияның айқын, тез жақсаруы, бұл жұмсақ РТБ денсаулыққа байланысты маңызды мәнге ие бола алатындығына маңызды дәлел болып табылады. Парасомнияның туыстық болуы туралы хабар да назарға лайық. Ұйқыда қорқыныш пен ұйқыда жүру ауруы бар егіздер мен отбасыларды зерттеу парасомнияның генетикалық қатысы бар екенін көрсетеді. ТББ және РТБ-ның туыстық қайталануы анықталды. ТББ-ның генетикалық қатысы бар екені дәлелденді. Ұйқыда жүру түнгі қорқыныш құбылысына, әсіресе балаларда, қоса келуі мүмкін. Түнгі қорқыныштың ортасында, зардап шеккен адам ұйықтап жатқанда, күйзеліске ұшырауы мүмкін, және науқастардың осы оқиғалар кезінде жүгіруге немесе өзін-өзі қорғауға тырысатын мысалдары медициналық әдебиетте баяндалған. Кейбір жағдайларда ересектерде ұйқыда жүру психологиялық бұзылыстың белгісі болуы мүмкін. Бір зерттеуде ересектер арасында ұйқыда жүрушілердің диссоциация деңгейі жоғары екені анықталды, өйткені тест субъектілері "Кроун Крисптің тәжірибелік индексі" гистерия бөлімінде ерекше жоғары балл жинады. Тағы бір мақалада: "Шизофрения, истерия және алаңдаушылық неврозы бар науқастарда [ұйқыда жүру] жиі кездесетіндігі туралы хабарланған". Сондай-ақ мигрені немесе Турет синдромы бар науқастарда ұйқыда жүру мүмкіндігі 4 - 6 есе жоғары.
Салдарлар
Ұйқыда жүрген кезде адам есте сақтау қабілетін жоғалтады, сондықтан көптеген нәрселер оның есінде қалмайды. Мұндай жағдайларда сексомния деп аталатын ұйқы бұзылысы да пайда болуы мүмкін, онда адам өзімен немесе басқалармен жыныстық қатынасқа түсуі мүмкін. Бұл сирек кездеседі, бірақ ұйқыда жүру кезінде орын алуы ғажап емес. Сонымен қатар, ұйқымен байланысты тамақтану бұзылысы да болуы мүмкін, яғни адам ұйықтағанда еріксіз тамақтанады. Осыған байланысты әдеттегі тағамдарды немесе ерекше тағам комбинацияларын жеуі мүмкін. Ұйқысыздық пен күндізгі шаршаңқылық та пайда болуы мүмкін. Көптеген ұйқыда жүрушілер ұйқыда жүрген кезде жарақат алады, көбінесе бұл кесіктер немесе көк дақтар сияқты жеңіл жарақаттар болады. Бірақ сирек жағдайларда, ұйқыда жүрушілер құлап, сүйектері сынып, тіпті қайтыс болуы да мүмкін. Сондай-ақ, ұйқыда жүргендер қоғамда жалаңаш қалғанда ұялуы мүмкін.
Себептер
Ұйқыда жүрудің себебі белгісіз. Оның пайда болу себептері бойынша әлі дәлелденбеген бірнеше гипотезалар ұсынылады, соның ішінде: орталық нерв жүйесінің жетілуінің кешігуі, ұйқының жетіспеуі, қызба және шамадан тыс шаршау. Ұйқыда жүрудің генетикалық компоненті болуы мүмкін. Бір зерттеуде бір ата-анасы ұйқыда жүретін балалардың 45%-ында және екі ата-анасы ұйқыда жүретін балалардың 60%-ында ұйқыда жүрудің пайда болғаны анықталды. Ұйқыда жүру ауруы аутосомдық-доминанттық тұқым қуалау ретінде, төмен ену қабілетімен сақтала алады. Ұйқыда жүруге геномдық кең параметрлік байланыс талдауы 20-шы хромосоманың q12-q13.12 аймағында 55.6 мен 61.4 cM аралығында 3.14 логарифмдік мүмкіндік коэффициентінің ең жоғары мәнін көрсетті. Ұйқыда жүрудің серотонин нейротрансмиттерімен байланысты болуы мүмкін, ол мигрень және Турет синдромы бар адамдарда әртүрлі метаболизмге ұшырайды, бұл екі топта да ұйқыда жүру эпизодының пайда болу ықтималдығы 4-9 есе жоғары. Гормоналдық өзгерістер әйелдерде ұйқыда жүру эпизодтарына ықпал етуі мүмкін, менструация басталғанға дейін ұйқыда жүру ықтималдығы жоғары. Сонымен қатар, жүктілік кезіндегі гормоналды өзгерістер ұйқыда жүруге қатысу ықтималдығын азайтады. Дәрі-дәрмектер, негізінен төрт классқа жатады – бензодиазепин рецепторларының агонисттері және басқа GABA модуляторлары, антидепрессанттар және басқа серотонергиялық заттар, антипсихотиктер және β-блокаторлар – ұйқыда жүрумен байланысты. Дәрі-дәрмектердің ұйқыда жүруді тудыруының ең сенімді дәлелі – Золпидем және натрий оксибаты; қалған барлық хабарламалар жағдай туралы есептердегі байланыстарға негізделген.
Емдеу
Қандай да бір психологиялық немесе фармакологиялық араласудың ұйқыда жүру эпизодтарын болдырмауда тиімді екенін көрсету үшін клиникалық сынақтар өткізілген жоқ.
Қауіпсіздікті жоспарлау
Ұйқыда жүру эпизодтары қауіпті болған жағдайда, есік дабылы біршама қорғауды қамтамасыз етеді. Бөлме есігіне орнатылатын түрлі есік дабылы бар, есік ашылғанда дабыл қосылады. Мұның мақсаты – дыбыс адамды толық оятып, ұйқыда жүру эпизодын тоқтату, немесе егер ұйқыда жүруші басқалармен бірге тұрса, оларды адамды тексеруге шақыру. Ұйқыда жүрушілер үйдің, пәтердің, жатақхананың, қонақ үйдің және т.б. бірінші қабатында жатын бөлмесін орналастыруға тырысуы керек. Ұйқыда жүрушілердің жатын бөлмесінде немесе үйдің басқа бөлмесінде оңай қол жеткізілетін қару-жарақ (зарядталған тапанша, пышақ) болмауы тиіс. Егер қару болса, оларды кілтпен құлыптап, ұйқыда жүрушінің қолы жетпейтін жерде сақтау керек.
Тарих
Ұйқыда жүру құпияға толы құбылыс ретінде қабылданып келді, бірақ 19 ғасырда ғана оны қатаң зерттеп, диагноз қойылды. Неміс химигі және парапсихологы Карл Людвиг фон Рейхенбах (1788–1869) ұйқыда жүрушілерді жан-жақты зерттеді және оның нәтижелерін Одикалық күш теориясын жасау үшін пайдаланды. Бастапқыда ұйқыда жүру – арманды іске асыруға тырысқан адамның арманы деп есептелді. Бірақ осы топ он екі жылдан кейін жаңа мақала жариялады, онда былай делінген: «Ұйқыда жүру, көптеген адамдардың сеніміне қарамастан, көбінесе армандармен байланысты емес. Шындығында, ол адамның ең терең, ең бейсаналық ұйқысында пайда болады – түстер көрілмейтін кезеңде». Жақындағы зерттеулер ұйқыда жүрудің NREM (көздің жылдам қозғалмауы) фазасындағы оянудың бұзылысы екенін көрсетті, сондай-ақ Фрэнк Даффидің 1980 жылдардың басында жарық көрген BEAM еңбегі де осы мәселеге қатысты. 1907 жылы Зигмунд Фрейд Вена психоаналитикалық қоғамында (Нунберг пен Федерн) ұйқыда жүру туралы сөз сөйледі. Ол ұйқыда жүрудің сексуалдық тілектерді қанағаттандырумен байланысты екеніне сенді және адам арманынан бөлінбестен қалай қозғала алатынына таң қалды. Ол кезде Фрейд бұл құбылыстың мәні адамның бала кезінде ұйықтаған жерде ұйықтауға деген құштарлығында деп болжады. Он жылдан кейін ол «Арман теориясына метапсихологиялық қосымша» (1916–17 [1915]) мақаласында соммабулизм туралы ойларын жеткізді. Бұл эсседе ол армандар туралы гипотезалық идеяларын кеңейтіп, түсіндірді. Ол арманды эгоның тілегіне бағынбайтын санасыз жүйенің басқыншылық импульстерімен тұрақсыз тепе-теңдік ретінде сипаттады, сондай-ақ кейбір жартылай саналы күндізгі ойлар да қарсылық танытуы және катексистің бір бөлігін сақтап қалуы мүмкін екенін айтты. Санасыз импульстер мен күндізгі қалдықтар бірігіп, қақтығысқа әкелуі мүмкін. Содан кейін Фрейд осы тілектің нәтижесі туралы ойланды: санасыз инстинктивті талап, ол жартылай саналы арманға айналады. Фрейд бұл санасыз импульсті ұйқыдағы қозғалыс ретінде білінуі мүмкін екенін мәлімдеді. Осыны соммабулизмде байқауға болады, бірақ оны қамтамасыз ететін механизм әлі белгісіз. 2002 жылға дейін адам емес приматтарда ұйқыда жүру анықталған жоқ. Бұл құбылыс әлі байқалмаған немесе ұйқыда жүру – тек адамға тән нәрсе ме, әлі белгісіз.
Опера
Винченцо Беллинидің 1831 жылғы итальяндық операсы «Ла сонамбула» сюжеті жақын арада үйленуге дайындалып жатқан Аминаның кінәсіздігіне байланысты мәселеге негізделген. Амина бейтаныс адамның жатын бөлмесінде табылғаннан кейін, ол адам Аминаның мүлдем кінәсіз екенін айтса да, ашуланған жас жігіті Эльвино оны қабылдамайды және басқа біреуге үйленуге шешім қабылдайды. Шындығында, Амина стресске ұшырағанда ұйқыда жүруге бейім болған, және ол бейтаныс адамның жатын бөлмесіне биік қоршаудан (опера көрермендерінің алдында) ұйқыда серуендеп келген. Кейін Эльвино, шаршаған Аминаның жергілікті диірмендегі өте биік, тұрақсыз әрі шайқалатын көпірден ұйқыда өтіп бара жатқанын көріп, қателігін түсінеді, басқа әйелге үйлену жоспарынан бас тартады және Аминамен қайта қосылады.
Драмалық
Уильям Шекспирдің "Макбет" (1606) трагедиялық пьесасындағы ұйқыда жүру көрінісі (V акт, 1-ші сахна) – әдебиеттегі ең белгілі көріністердің бірі. Уолли Чемберлен Олтонның екі актілік фарсы "The Sleep Walker; or, Which is the Lady" (1812) пьесасында "Сомоно" атты, актерлік мансабында сәтсіздікке ұшыраған, қызметші болып жұмыс істейтін адам ұйқыда жүргенде армандаған рөлдерін қайта басынан өткізеді.
Ұйқыда жүруді заңдық қорғау ретінде
Ұйқыда жүру әрекеттері еріксіз болатындықтан, ұйқыда жүруді заңдық қорғаныс ретінде, заңдық автоматтылықтың бір түрі ретінде пайдалануға болады. Адамды ақыл-есті жоғалтпаған немесе ақыл-есті жоғалтқан автоматтылықта айыптауға болады. Біріншісі уақытша ақыл-есті жоғалту немесе қасақана емес әрекеттер үшін қорғаныс ретінде қолданылады, нәтижесінде күдіктен босатылады. Екіншісі "ақыл-есті жоғалту салдарынан кінәлі емес" деген арнайы үкімге әкеледі. Мұндай ақыл-есті жоғалту туралы үкім психиатриялық мекемеге бару туралы сот шешіміне алып келуі мүмкін. 1963 жылғы Браттиге қарсы Солтүстік Ирландияның бас прокуратурасы ісінде лорд Моррис былай деді: "Әрбір фактілер жиынтығы өз жағдайларын мұқият қарастыруды талап етеді, бірақ мысал ретінде, егер адам ұйқыда жүріп, шын мәнінде есін жоғалтқанда зорлық қылмысын жасауы мүмкін болса, онда мұндай адам бұл әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды". Осы оқиғалардың рас екендігі күмәнді болғанымен, күдіктінің ұйқыда жүріп қылмыс жасаған жағдайлар болған. Ұйқыда кісі өлтіру немесе зорлық-зомбылық жасаудың басқа түсіндірмелеріне – жалғандық, есірткілік амнезия және ұйқымен байланысты зорлық-зомбылық тудыруы мүмкін басқа да аурулар, мысалы, REM ұйқысының мінез-құлқы бұзылысы, фугалық күйлер және эпизодтық шатасу жатады.
Тарихи оқиғалар
1846 жылы Альберт Тирелл Бостонның борделінде тұратын жезөкше Мария Бикфордты өлтіргені үшін айыпталғанда, ұйқыда жүруді қорғаныс ретінде пайдаланды. 1961 жылы сержант Уиллис Боширс 1961 жылғы Жаңа жыл күні таңертең жергілікті Жан Констебл есімді әйелді тұншықтырғанын мойындады, бірақ ол ұйықтап жатқанын және не істегенін білу үшін оянғанын мәлімдеді. Ол қылмысты жасаған кезде ұйықтағаны үшін кінәсіз деп танылып ақталды. 1981 жылы Аризона штатының Скотсдейл қаласында тұратын Стивен Стейнберг әйелін өлтірді деп айыпталып, уақытша ақылдан адасқандығы үшін ақталды. 1991 жылы R v Burgess ісі: Burgess әйелін шарап бөтелкесімен, содан кейін бейнежазба құрылғысымен ұрып-соққаны үшін айыпталды. Бристольдегі тәж сотында ол ақылсыз автоматтылық салдарынан кінәсіз деп танылды. 1992 жылы R. v. Parks ісі: Паркс қарындасының күйеуін өлтіргені және оның әкесін өлтіруге тырысқаны үшін айыпталды. Ол Канаданың Жоғарғы сотымен ақталды. 1994 жылы Пенсильвания штаты v. Риксгерс ісі: Риксгерс әйелін өлтірді деп айыпталды. Ол өмір бойына шартсыз түрме жазасына кесілді. 1999 жылы Аризона штаты v. Фалатер ісі: Феникс, Аризонадан келген Скотт Фалатер әйелін өлтірді деп айыпталды. Сот бұл кісі өлтірудің ұйқыда жасалуы үшін тым күрделі екеніне қорытынды жасады. Фалатер бірінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, шартсыз өмір бойына сотталды. 2001 жылы Калифорния штаты v. Рейц ісі: Стивен Рейц өзінің сүйіктісі Ева Вайнфуртнерді өлтірді. Ол полицияға шабуылды есіне алмағанын, бірақ еркек кісімен күрескенін сезінген "шағылысқа" түскенін айтты. Оның ата-анасы сотта ол бала кезінен ұйқыда жүретінін куәландырды. Сот 2004 жылы Рейцті бірінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін кінәлі деп тапты. Жюль Лоу 2004 жылы әкесі Эдвардты өлтіргенін мойындады, бірақ оны қалай жасағанын есіне алмады. Жюль өзін автоматтылық арқылы қорғады, ақылсыздық салдарынан кінәсіз деп танылып, қауіпсіз ауруханада мерзімі шексіз қамауға алынды. Он айдан кейін босатылды. Брайан Томас 2008 жылы әйелін өлтірді, ол ұйықтағанда шабуылдаушылармен күресіп жатқанын түсінді. 2009 жылы судья оны кісі өлтіргені үшін кінәлі емес деп танып босатты.